Vladimir Poetin en de maffia

Hoe de Russische president en zijn vrienden uit Sint-Petersburg hun greep naar de macht reeds in de jaren 90 voorbereidden – via duistere financiële deals en samenwerking met de maffia.

'De wetten zijn in Rusland van geen belang, maar dienen enkel als instrument voor degenen die aan de macht zijn'

Op een regenachtige vrijdagavond eind vorige maand maakten vier schoten uit een Makarov-pistool een einde aan het leven van de 55-jarige Russische oppositiepoliticus Boris Nemtsov. De ex-vicepremier liep samen met zijn dertig jaar jongere Oekraïense vriendin Anna Doeritskaja op een brug over de Moskva-rivier toen de kogels hem in de rug raakten. Deze moord ‘door onbekenden’ vond plaats op een steenworp van het Kremlin.

Twee uur eerder hadden wij een telefonisch interview met de Amerikaanse professor en Rusland-expert Karen Dawisha over haar nieuwe boek ‘Putin’s Kleptocracy. Who Owns Russia?’ Daarin beschrijft ze gedetailleerd hoe president Vladimir Poetin samen met zijn kameraden uit Sint-Petersburg al in de jaren 90 de fundamenten legde voor het huidige kleptocratische en corrupte regime, met de hulp van de maffia. Tijdens het interview kwam ook Nemtsov ter sprake. ‘Mijn boek had nooit geschreven kunnen worden zonder de essentiële informatie uit Nemtsovs interviews, artikelen, boeken en onderzoeken,’ zei Dawisha. ‘De man is praktisch onvervangbaar als bron voor een juiste analyse van Poetins Rusland.’

Toen we haar later die avond terugbelden, klonk ze aangedaan: ‘Dit is het begin van de totále repressie van de Russische oppositie. Hiermee wordt het signaal uitgestuurd dat echt niemand meer veilig is voor het Kremlin.’

HUMO Wie is in uw ogen verantwoordelijk voor de moord op Nemtsov?

Karen Dawisha «Een week geleden mocht de nationalistische gelegenheidsbeweging Anti-Maidan met toestemming van het Kremlin ongestoord en massaal betogen tegen de Oekraïense regering. Daarbij riepen de demonstranten met een reusachtig spandoek op tot een ‘zuivering van de vijfde colonne’, waarmee vooral liberale oppositiepolitici als Boris Nemtsov bedoeld werden. Zijn portret werd zelfs meegedragen. Het klimaat van haat en agressie dat deze moord heeft mogelijk gemaakt, is gecreëerd door het Kremlin. Ik ben zelf toch wel verrast. Tot nu toe werden oppositiepolitici vooral bestreden door ze dood te zwijgen in de media en hen de toegang tot lokale en nationale verkiezingen te ontzeggen. Maar blijkbaar worden die maatregelen niet meer als toereikend beschouwd.»


Preventieve boekverbranding

Al op de cover van ‘Putin’s Kleptocracy’ wordt duidelijk dat Dawisha’s analyse van Poetins Rusland op één lijn ligt met die van Nemtsov. De liberaal die op z’n 38ste vicepremier werd onder Boris Jeltsin en de laatste vijftien jaar uitgroeide tot een luidruchtige en onbevreesde criticus van het huidige bewind, genoot er zichtbaar van om de trouwe kliek rond Poetin uit te maken voor ordinaire dieven. Volgens hem was Rusland een kleptocratische en corrupte maffiastaat geworden.

Professor Dawisha beaamt dat niet alleen, ze gaat ook tot het uiterste om het te bewijzen in haar ruim 460 pagina’s tellende onderzoeksturf, waarin ze zich met name focust op de periode die voorafging aan Poetins inauguratie als president van de Russische Federatie in 2000. Gebruikmakend van Russische en buitenlandse gerechtelijke documenten en rapporten uit de jaren 90, en citerend uit interviews met diplomaten, journalisten, dissidenten en voormalige intimi van Poetin, analyseert ze hoe de voormalige KGB’er ‘right from the start’ zijn klim naar de top plande en organiseerde. Hij omringde zich daarvoor met vrienden die hij maakte tijdens zijn carrière bij de KGB en het stadsbestuur van Sint-Petersburg, en riep waar nodig de diensten in van Peterburgse maffiosi – die hij daarna liet delen in de winsten van duistere financiële operaties die hij als locoburgemeester mee hielp opzetten.

Even leek het erop dat Dawisha’s boek geschreven was voor de bureaulade, toen haar vaste uitgever, het prestigieuze Cambridge University Press (CUP) die al zeven boeken van haar had uitgebracht, weigerde om dit boek te publiceren. De president van een kernmacht en het grootste land ter wereld beschuldigen van maffiaconnecties? Dat ging de Britten te ver. Men vreesde kapot te worden geprocedeerd door in Londen residerende Russische oligarchen en andere rijke medestanders van Poetin. Terwijl Dawisha het teleurgesteld over ‘preventieve boekverbranding’ had, vond een journalist van het tijdschrift The Economist de Amerikaanse uitgeverij Simon & Schuster bereid om het boek in de VS te publiceren.

De weigering van CUP is enigszins verwonderlijk, temeer omdat Dawisha allesbehalve de eerste is die over Poetins duistere verleden schrijft. ‘Ik denk dat veel mensen al vertrouwd zijn met delen van mijn verhaal,’ zegt ze. ‘Maar niemand heeft tot nu toe alle beschikbare informatie samengebracht. Ik heb dat nu gedaan en ik ben tot de conclusie gekomen dat de kring rond Poetin vanaf het prille begin de controle van de macht gepland heeft. Ze hadden weliswaar niet kunnen voorspellen hoe succesvol ze zouden zijn en hoe weinig weerstand ze zouden ondervinden, maar hun machtsgreep heeft niets met toeval te maken.’


Incompetent

Dawisha begint haar boek in de jaren 80, tijdens de perestrojka van Michail Gorbatsjov. Hardliners binnen de Communistische Partij, die voor hun toekomst vreesden, organiseerden met de hulp van de KGB de grootste plunderoperatie uit de Russische geschiedenis om het kapitaal van de Partij veilig te stellen. Volgens Russische bronnen verdween omgerekend zo’n 100 miljard dollar naar duizenden rekeningen in het Westen en buitenlandse joint ventures. De operatie werd gefaciliteerd door criminele zakenmannen als de Joods-Litouwse Boris Birsjtein, die via zijn bedrijven in Zürich en Antwerpen de miljarden van de partij witwaste.

In dezelfde tijd werden parallelle operaties georganiseerd in het tot Sint-Petersburg omgedoopte Leningrad, waar eind 1991 ernstige voedselschaarste heerste. Om dat probleem op te lossen, kreeg de pas verkozen, hervormingsgezinde burgemeester van Sint-Petersburg, Anatoli Sobtsjak, de hulp van een 39-jarige reservekolonel van de KGB die na de val van de Muur was teruggeroepen van zijn buitenlandse missie in het Oost-Duitse Dresden. Zijn naam was Vladimir Poetin. Hij werd benoemd tot locoburgemeester en zou de volgende vijf jaar aan het hoofd staan van het gemeentelijke Comité voor Externe Betrekkingen.

'Een onderzoekscommissie van de gemeenteraad in Sint-Petersburg concludeerde in de jaren 90 dat Poetin incompetent was en meteen moest worden ontslagen'

Volgens Dawisha heeft Poetin hier de basis gelegd voor de kleptocratie van vandaag.

Dawisha «Poetin had de bevoegdheid om exportlicenties uit te delen, waarmee ruwe olie en andere grondstoffen geëxporteerd konden worden in ruil voor voedsel. Maar terwijl de exportopbrengsten op buitenlandse rekeningen belandden, kwam het voedsel nooit aan in de haven van Sint-Petersburg. Niet alleen verlieten miljarden roebels Rusland, maar letterlijk álles werd naar het buitenland gesleept: de goudvoorraad van de Partij, hout, ruwe olie, diamanten en andere kostbare delfstoffen.»

HUMO Is Poetin daar ooit voor vervolgd?

Dawisha «Er zijn pogingen geweest om hem ter verantwoording te roepen. Hij werd in de jaren 90 al verdacht van verduistering en corruptie. Een onderzoekscommissie van de gemeenteraad van Sint-Petersburg heeft de door Poetin ondertekende contracten van het ‘olie-voor-voedsel’-programma uit 1991 doorgelicht. De commissie concludeerde dat hij incompetent was en onmiddellijk moest worden ontslagen. Maar er gebeurde niets. Daarna werd ook een strafrechtelijk onderzoek gestart door het ministerie van Binnenlandse Zaken. De speurder die de leiding had, verklaarde later in een lange internetgetuigenis dat Poetin in de jaren 90 betrokken was bij criminele privatiseringen van grote bedrijven in Sint-Petersburg. Volgens hem zou hij tientallen miljoenen dollars aan overheidsgeld hebben overgemaakt aan bevriende bedrijven in het buitenland en werden er met overheidsgeld dertig huizen in Spanje gebouwd, onder meer voor Poetin en burgemeester Sobtsjak. Maar het onderzoek werd geseponeerd in augustus 2000, toen Poetin in het Kremlin aan de slag ging.»

HUMO Wat is het geheim van Poetins succes?

Dawisha «Hij is geen alleenheerser. Er zijn verschillende invloedrijke en machtige kringen van bestuurders, politici, zakenlui en ex-KGB’ers die nu de macht met Poetin delen en de ruggengraat van zijn regime vormen. Maar hij is de spil tussen die groepen, zodat hij zich in de sterkste positie bevindt. De grootste verdienste van Poetin is dat hij die groepen zo lang uit elkaar heeft weten te houden, zonder dat ze iets van elkaars bestaan afwisten.

»Een belangrijke kring die lang geheim is gebleven was Ozero, de coöperatie van datsja-eigenaars aan het Komsomolskoje-meer ten noorden van Sint-Petersburg. Dat is een select clubje van privéondernemers op wie Poetin kon steunen om de infrastructuur voor de Olympische Winterspelen vorig jaar in Sotsji te kunnen bouwen. Deze mensen en hun zakenpartners zullen ook de stadions voor het WK voetbal van 2018 bouwen.

»Een tweede groep is de veiligheidselite, de voormalige KGB-collega’s van Poetin die met hem zijn meegekomen naar Moskou, en er is de groep mensen die met hem hebben samengewerkt op het gemeentehuis van Sint-Petersburg. Velen van hen bekleden vandaag sleutelposities binnen de overheidsdiensten, de regering en de strategische economische sectoren. Ten slotte was er de zogenaamde Familie van het Kremlin, de hofkliek rond de vroegere president Jeltsin, met mensen als de later naar Londen uitgeweken oligarch Boris Berezovski. Toen Poetin in 1996 in het Kremlin voor de presidentiële administratie kwam werken, dacht de Familie dat hij er eentje van hen was. Later heeft hij ze allemaal buitengewerkt.»


Dieven in de wet

HUMO Beschouwt u de maffia ook als een aparte kring rond Poetin?

Dawisha «Zijn relaties met de onderwereld zijn tot stand gekomen tijdens de privatiseringen van de jaren 90, die in heel Rusland op criminele wijze verliepen. Poetin deelde destijds in Sint-Petersburg de macht met maffiagroepen. Als hoofd van het Comité voor Externe Betrekkingen controleerde hij de chaotische overgang naar het kapitalisme in de tweede stad van het land. Er moest voedsel binnenkomen en de privatiseringen moesten in gang gezet worden. Alles passeerde via zijn kantoor, en in ruil voor geleverde diensten mocht de maffia delen in de winsten.»

HUMO Hebt u bewijzen dat Poetin persoonlijk iets aan die deals heeft verdiend?

Dawisha «Ik heb geen documenten om het te bewijzen, maar uit mijn onderzoek en interviews komt keer op keer naar voren dat Poetin deel uitmaakte van elke deal. Hij verdiende er wel degelijk zelf geld mee.»

HUMO U schrijft dat de maffia – ook vandaag – functioneert volgens de richtlijnen van het Kremlin. Maar sinds wanneer accepteert de maffia de spelregels van de politiek?

Dawisha «U hebt daar een belangrijk punt, dat ik in het boek niet uitgewerkt heb. De Russische maffia verschilt op veel vlakken van bijvoorbeeld de Siciliaanse cosa nostra, maar één belangrijk kenmerk delen ze: een Russische maffioso zal nooit voor iemand knielen en nooit epauletten dragen, zoals een politieagent of een soldaat. Daarom hebben de klassieke Russische maffiosi, de vory-v-zakone (‘dieven binnen de wet’, red.), die tatoeages op hun schouders en knieën. Maar als je naar de foto’s kijkt van de criminelen die met Poetin hebben samengewerkt, zoals Tambov-baas Vladimir Koemarin, en ook Gennady Petrov en Aleksandr Malysjev van de Malysjev-groep, dan zie je geen tatoeages. De criminelen van Tambov en Malysjev zijn namelijk geen vory, geen klassiek ingewijde maffiacapo’s. Het zijn gangsters die dekking zoeken onder de krysja (‘het dak’, red.) van de staat. In ruil voor een stuk van de winst en de bescherming van de overheid, in dit geval het stadsbestuur van Sint-Peterburg, organiseerden ze in de jaren 90 zwarte operaties voor het Comité voor Externe Betrekkingen van Poetin.»


Maffiamanieren

HUMO Toch noemt u de Tambov-groep van Koemarin wel een maffia.

Dawisha «Het is een zeer machtige organisatie, een economische macht, die indien nodig zwaar geweld gebruikt om haar contracten uit te voeren. Dat is maffia. Een deel van die diensten leveren ze aan diegenen die nu aan de macht zijn in het Kremlin. Ik weet zeker dat de geschiedenis zal aantonen dat ze de opkomst van dit regime hebben gefaciliteerd – ze hebben de kleptocratie van Poetin mee helpen opzetten. In Rusland kun je de huidige macht van de staat niet begrijpen als je hun banden met de georganiseerde misdaad niet begrijpt.»

'Boris Nemtsov was onvervangbaar als bron voor een juiste analyse van Poetins Rusland. Dit is dan ook het begin van de totále repressie van de oppositie'

HUMO Waaruit blijkt dat de maffia bescherming geniet van de staat?

Dawisha «In 2008 werden tijdens de politieoperatie Troika in Spanje de maffiosi Petrov en Malysjev gearresteerd op verdenking van witwassen, smokkel, wapenhandel en moord. Petrov was onder meer aandeelhouder van de nu op de Westerse sanctielijst voorkomende Rossiya Bank, het vehikel dat Poetin gebruikte om uit naam van de stad Sint-Petersburg bedrijven op te richten en joint ventures aan te gaan. Petrov was ook aandeelhouder van de Peterburgse Brandstoffenmaatschappij (PTK), een geprivatiseerd bedrijf dat ook mee opgericht is door Koemarin, Poetins vriend en zakenpartner Vladimir Smirnov, en leden van de Ozero-club.

»Toen Petrov gearresteerd werd, vertrok een hele rij belangrijke Russen, hooggeplaatste vertrouwelingen van Poetin, naar Spanje om te pleiten voor de vrijlating van Petrov. Zelfs Dimitri Medvedev, die toen Russisch president was, heeft zich direct bemoeid met de zaak. En toen Petrov later vrijkwam onder voorwaarden, is hij nooit meer teruggegaan. Ondanks herhaaldelijk aandringen van de Spaanse autoriteiten hebben de Russen hem nooit willen uitleveren. Ondertussen is de Spaanse procureur van de zaak gehaald en heeft Poetin niets meer te vrezen.»

HUMO Nemtsov noemde Rusland een maffiastaat. U houdt het op een kleptocratie, maar het land wordt ook vaak een KGB-staat genoemd omdat men er kennelijk van uitgaat dat het bestuurd wordt door de geheime dienst. Bent u het daarmee eens?

Dawisha «Om te begrijpen hoe de Russische staat functioneert, hebben we niks aan termen als ‘de veiligheidsdiensten’. Te vaak worden die in het Westen gezien als een eengemaakt en allesbepalend orgaan. In het huidige Rusland bestaat zoiets niet. Je kunt ook niet spreken van een Russische staat, met een regering, een parlement en een onafhankelijke justitie. De wetten zijn in Rusland van geen belang, maar dienen enkel als instrument voor degenen die aan de macht zijn.

»Er is alleen vlast. Dat is een moeilijk vertaalbaar Russisch woord, dat zowel politieke macht, autoriteit als heerschappij kan betekenen. In Rusland is er vooral verticale vlast: de top van de vlast bestaat uit Poetin en zijn vertrouwelingen. Hun formele functie of positie – chef van de veiligheidsdienst, minister, bankdirecteur – is veel minder belangrijk dan hun relatie tot Poetin. Die mensen begrijpen de basisprincipes van vlast: loyaliteit, zwijgzaamheid en ponjatiye, het begrip van de ongeschreven regels en afspraken over hoe dingen moeten worden geregeld en aangepakt.»

HUMO De maffia werkt volgens dezelfde principes.

Dawisha «Natuurlijk, en dat is zelfs geen slechte vergelijking. Maar een belangrijk verschil zit hem in de leiding. Ik denk persoonlijk dat dit regime staat of valt met Poetin, omdat hij tussen de verschillende machtsgroepen balanceert, terwijl de maffia na de arrestatie van een capo di capi gewoon blijft voortwerken onder een nieuwe capo.»

HUMO Nog een kenmerk van de maffia is dat tegenstanders met geweld uit de weg geruimd worden. Volgt u het openbaar onderzoek in Londen naar de moord op de ex-KGB’er en Poetin-criticus Aleksandr Litvinenko?

Dawisha «Absoluut, ik volg het op de voet. En elke dag zijn er nieuwe boeiende onthullingen. Onlangs bleek uit een getuigenis dat een zekere Viktor Ivanov, een voormalige carrièreofficier van de KGB die een antismokkeleenheid leidde in Leningrad en nu aan het hoofd staat van het Russische Federale Narcotica Agentschap, in de jaren 90 zelf betrokken was bij de drugssmokkel door de Peterburgse Tambov-maffia. Hij zou de import van Colombiaanse cocaïne via de haven van Sint-Petersburg hebben georganiseerd. Destijds was Ivanov werkzaam op het gemeentehuis van Sint-Petersburg als collega van Poetin en werd hij door hem beschermd. Later benoemde Poetin hem in Moskou tot plaatsvervangend hoofd van zijn presidentiële administratie. Al die informatie komt uit een rapport dat Litvinenko in 2006 geschreven heeft. Twee maanden later was hij dood.»

'De Russen vinden het fijn om te zien hoe Poetin buitenlandse regeringsleiders keer op keer aftroeft'

HUMO Kan het Litvinenko-onderzoek in Londen Poetin pijn doen?

Dawisha «Dat zal vooral van de pers afhangen. Als journalisten het verband tussen Poetin, Ivanov en de drugshandel uit Colombia via Sint-Petersburg verder gaan uitspitten, dan zouden die verhalen een grote impact kunnen hebben.»

HUMO Denkt u persoonlijk dat Poetin achter de moord op Litvinenko zat, zoals zijn weduwe beweert?

Dawisha «Als je de logica van het systeem begrijpt, kun je zelf op die vraag antwoorden. Sinds Poetin aan de macht is, heeft hij een systeem geïnstalleerd waarbij vrijwel geen enkele beslissing genomen kan worden zonder zijn nadrukkelijke toestemming. In zijn eerste jaar als president brak er een brand uit in de Moskouse televisietoren Ostankino. Drie brandweermannen kwamen om in de brand, en toen pas gaf Poetin eindelijk het bevel om de elektriciteit af te sluiten, zodat de brand effectief kon worden bestreden. Of kijk naar de gezonken Koersk-onderzeeër. Pas na een week accepteerde Poetin het aanbod van internationale hulp. Tegen die tijd waren alle 118 bemanningsleden al dood. Poetin is ook iemand die naar buiten toe de indruk wil geven dat hij, en hij alleen, belangrijke beslissingen kan nemen. Hij presenteert zich zelfs als de enige die over een staakt-het-vuren in Oekraïne kan onderhandelen, terwijl Rusland volgens het Kremlin geen actieve rol speelt in het conflict.

»Als u dat allemaal weet, denkt u dan dat een beslissing om een voormalige KGB-agent in Londen te vermoorden met gebruik van een zeer zeldzame en moeilijk te maken radioactieve stof als polonium-210 mogelijk is zonder dat Poetin daarvoor zijn toestemming heeft gegeven? Dat is ondenkbaar. Misschien was het maar wat gefluister, of een uitroep als: ‘God, kan iemand mij bevrijden van deze man?’ Maar de boodschap was begrepen.

»Ik ben ervan overtuigd dat Poetin en zijn kliek opereren als een nauw samenhangende eenheid, die het als haar belangrijkste taak ziet het systeem te beschermen. Iedereen die de regels overtreedt, wordt gestraft op manieren die alle ingewijden kennen. Ook Litvinenko moet dat geweten hebben. Hij is als ex-KGB’er overgelopen naar het Westen en ging werken voor zowel de Britse geheime dienst MI6 als Poetins aartsvijand en oligarch Boris Berezovski. Hij vreesde terecht dat hij vermoord zou worden.»


Strontocratie

HUMO Uit de meeste opiniepeilingen blijkt dat het de gemiddelde Rus totaal niet interesseert wat het Kremlin achter de coulissen bekokstooft, zolang er jobs zijn, de winkelrekken gevuld zijn en de pensioenen op tijd betaald worden.

Dawisha «Ik vind dat ook fascinerend. Niet alleen blijft de populariteit van Poetin stijgen, volgens onafhankelijke opiniepeilingen beschouwen de meeste mensen hun leven vandaag als beter dan ooit, zelfs als je de inflatie erbij neemt. Je moet concluderen dat het een land is waar immateriële zaken zoals waardigheid, respect, en grootmachtstatus heel belangrijk zijn. De Russen vinden het fijn om te zien hoe Poetin buitenlandse regeringsleiders keer op keer aftroeft en hoe hij voormalige Sovjetrepublieken als de Baltische staten schrik blijft aanjagen. Maar het komt ook omdat het discours van het Poetinregime de haat en het wantrouwen jegens het Westen enorm heeft vergroot. Democratie is een vies woord geworden: veel Russen noemen het nu dermokratija (‘dermo’ betekent ‘stront’ in het Russisch, red.) en beschouwen het als de bron van alle kwaad dat Rusland in de jaren 90 is overkomen.»

HUMO Tot slot: op uw website staat een foto van Poetin die met u in gesprek is. Kent u hem persoonlijk?

Dawisha «Die is niet gefotoshopt, hoor, het is een echte foto! (lacht) Ik was lid van Valdai, een jaarlijkse conferentie voor internationale betrekkingen in Sotsji. Veel buitenlandse academici nemen daaraan deel. De foto is genomen op Poetins balkon. Tijdens die conferenties krijgen de deelnemers relatief veel tijd met Poetin, telkens vier of vijf uur. Maar ondertussen ben ik geen lid meer. Na de veroordeling van Pussy Riot en de invoering van de antihomopropagandawetten dacht ik: ‘Wat doe ik hier eigenlijk nog?’

»Zolang dit regime aan de macht is, ben ik ook niet van plan om naar Rusland te gaan. Ik zou de hele tijd alleen maar zenuwachtig over mijn schouder kijken. Bovendien zou ik er ook mijn vrienden geen dienst mee bewijzen, omdat zij na mijn vertrek de gevolgen moeten dragen van de tijd die ze met mij hebben doorgebracht. De veiligheidsdiensten zullen hen niet met rust laten.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234