vlnr Rob Vanoudenhoven, Mark Uytterhoeven, Guy Mortier, Panamarenko, Stijn Meuris, Eveline Hoorens, Bart Persoons en Günther Neefs.Beeld Bart Ramakers

Laatste partyPanamarenko

Vlak voor zijn dood hield Panamarenko nog een groot feest. Humo sprak met de aanwezigen

Fotograaf Bart Ramakers had geen idee dat de portretten die hij op 13 december van kunstenaar Panamarenko maakte, de allerlaatste zouden zijn. Guy Mortier, Tom Van Dyck, Els Pynoo, Michaël Borremans en Franky De Smet-Van Damme waren erbij. Allemaal waren ze afgezakt naar Michelbeke om zich te laten vereeuwigen in het wonderlijk poëtische universum van de man die op 5 februari 80 jaar geworden zou zijn. ‘Ik was onthutst toen ik hoorde dat hij gestorven was, maar ik dacht ook: wat ben ik blij dat ik hem nog heb ontmoet.’

Deze week schenkt Humo u een gratis ticket voor de pop-upexpo ‘Around the World in 80 Years’ in Campo & Campo in Antwerpen.

'Toen ik een vogeltje een duwtje gaf om wat ruimte te hebben, zei hij: 'Past een bietjen oep! Da's miër weerd dan hiël dat kot hier!'[Guy Mortier]


Guy Mortier ‘Bullshitdetector’

Guy Mortier «Het was een merkwaardige middag. Rob Vanoudenhoven had me gevraagd of ik me kon vrijmaken voor een fotoshoot bij Panamarenko. ‘Mark Uytterhoeven komt ook,’ zei hij, ‘en ik haal jullie op.’ Dus dacht ik: fijn, dan zijn we weer eens samen met de oude club (van ‘Alles kan beter’, dat van 1997 tot 1999 op Canvas te zien was, red.). Bovendien ken ik Bart Ramakers als een fotograaf met grootse ideeën en wist ik dat het geen selfies zouden worden.

»Eenmaal daar moesten we ons in onthutsende kostuums uit de tijd van Phileas Fogg wringen die op maat waren besteld, of toch bijna. Mijn hoge hoed was zes maten te groot en zakte meteen tot aan mijn neus. Over mijn ondergoed zwijg ik.»

HUMO Panamarenko vond dat hij er in die Jules Verne-kleren uitzag als een dirigent van een oudbakken orkest.

Mortier «Panamarenko lag te rusten toen wij arriveerden en kwam pas naar beneden toen wij in stelling waren gebracht. Eigenlijk had ik pas veel later door dat hij ook verkleed was. Zijn fluwelen pak leek namelijk perfect te passen bij de man die hij was, met die lange grijze lokken.

»Daarna hebben we zes uur lang in dezelfde houding gestaan. Ik moest bankbiljetten in mijn hand houden en strak naar de vinger van Panamarenko kijken, die wees naar een punt op een wereldkaart die voor hem uitgevouwen lag. Mark moest streng kijken naar Rob, die ook naar die vinger moest kijken, maar dan met open mond. Stijn Meuris had dan weer het geluk dat hij met zijn vinger moest wijzen naar de naakte buik van Eveline (Hoorens, de echtgenote van Panamarenko, red.), waarop een schatkaart was getekend. Enfin, die foto zal in februari onthuld worden in mijn bijzijn.

»Het was allemaal heel merkwaardig. Er werd nauwelijks gesproken. Na een paar uur wees Panamarenko op een fles whisky van hoge kwaliteit die naast mij op de tafel stond en zei: ‘Schenkt es iet in, ik kraaig deurst.’ Dat deed ik onmiddellijk. Om hem geen eenzaam gevoel te geven dronken we allemaal mee en toen werd het nog gezelliger.»

HUMO Had je tot dan toe niets tegen hem gezegd?

Mortier «Nauwelijks. Toen hij de kamer binnenkwam, heb ik hem een hand gegeven, wat vriendelijks gemompeld en kennisgemaakt. Ik had hem nog nooit ontmoet. Ik ben te timide in zo’n situatie, ik durfde niet gewoon met hem te babbelen of de wereldproblemen te dissecteren, en ik merkte dat Mark en Rob dat gevoel deelden. Hoe vriendelijk Panamarenko overigens ook was.»

'In Madrid vermaande een suppoost ons dat we geen foto's mochten maken. Wat hij niet doorhad, en ik ook niet, was dat ik op en ín een kunstwerk van Panamarenko stond.' Guy Mortier

HUMO Je was onder de indruk.

Mortier «Natuurlijk! Panamarenko is een fantastische mens, een buitengewoon intelligente kerel. Kijk maar eens naar die Canvasdocumentaire, die ik echt verbluffend vond. Hij is zo zichzelf, zo vanzelfsprekend oorspronkelijk. Hij zegt zoveel dingen waarvan je denkt: maar natuurlijk, waarom heb ik dat zelf nooit bedacht?

»Ik heb hem na verloop van tijd wel gevraagd hoe hij erin was geslaagd op zijn 65ste te stoppen met werken en vervolgens nooit meer iets te doen, en zich toch niet te vervelen.»

HUMO In die documentaire zegt Panamarenko daarover: ‘Nietsdoen is het moeilijkste van de hele wereld. Het vraagt oefening, maar het groeit aan je, want het andere is heel vermoeiend. Het principe is namelijk: iedere keer als je iets doet, moet iemand anders dat goed vinden, anders ben je niet content. Dus hoe meer je doet, hoe meer je je blootgeeft om ongelukkig te worden als een ander het maar vodden vindt wat je doet.’

Mortier «Dan zit je altijd maar dingen te verbeteren en te piekeren: ‘Is het wel goed genoeg?’ En als het eindelijk zover is, heb je er nauwelijks nog voldoening van. Zo’n bejubeld kunstwerk staat niet zomaar ineens in een museum. Voor het zover was, zat hij ook dagen, weken te twijfelen: ‘Knip ik dit stukje gaas op 3 centimeter breed of is 1 centimeter in de hoogte beter? En hecht ik het dan aan de linkerteen van de Archaeopteryx of toch liever achter zijn oren? Ik ken die permanente worsteling, zij het met andere materie, maar er is geen sprake van dat ik ooit zou kunnen wat hij kon: nietsdoen en toch tevreden zijn.

»Panamarenko zat gewoon in zijn fauteuil voor zijn raam en keek uit over de glooiende akkers en weiden achter zijn huis. Hij had geen enkele gedachte die hem opjoeg: nu moet je toch dít gaan doen, want dat ben je aan je stand verplicht. Hij was helemaal his own man. Hij dacht op een totaal eigen manier, ging niet uit van wat algemeen aanvaard was en zogenaamd vaststaat. Als hij zijn mening over iets gaf, dacht je heel vaak: fuck, ja, zo zou het ook kunnen zijn. Daar moet je een ongelofelijk sterke persoonlijkheid voor hebben.

»Ik denk dat hij ook een ijzersterke bullshitdetector had, want hij heeft wat moeten horen van al die mensen die iets slims wilden schrijven over zijn werk, om maar te tonen dat ze méé waren. Ik kan me voorstellen dat, als je daar helemaal geen last van hebt, als je voelt dat je zonder erkenning kunt, dat geweldig opluchtend moet zijn. Zijn werk ademt aan alle kanten verlangen naar vrijheid en die heeft hij, mijns inziens, ook bereikt.»

HUMO Hou je van zijn werk?

Mortier «Ah, dat heb ik hem ook verteld, dat ik een jaar geleden met mijn vrouw in Madrid was en in het Parque del Buen Retiro op een tentoonstelling van hem in een grote glazen serre was gestuit. We waren daar rustig doorheen aan het wandelen toen een boze suppoost ons vermaande dat we geen foto’s mochten maken – mijn vrouw had kennelijk haar toestel in haar hand. Wat de man niet doorhad – en ik ook niet – was dat ik op dat moment op en eigenlijk ín een op de grond uitgespreid kunstwerk van Panamarenko stond (lacht).

»Toen we bij hem thuis waren, duurde het ook even voor het tot me doordrong tussen hoeveel onschatbare kunstwerken en -werkjes we daar zaten. Op de tafel waaraan we voor de fotoshoot zaten, stond bijvoorbeeld een soort vogel die Panamarenko in elkaar gestoken had. Toen hij me vroeg de glaasjes whisky in te schenken, duwde ik dat vogeltje een klein beetje naar voren om wat ruimte te hebben, en toen zei hij: ‘Past een bietjen oep! Da’s miër weerd dan hiël dat kot hier!’ Daar had ik totaal niet bij stilgestaan.

»Ik heb hem, nu ik erover nadenk, wel gevraagd – omdat ik zelf ook hoogbejaard ben – hoe het was om almaar ouder te worden: ‘Die laatste jaren, wordt het dan moeilijker of valt dat wel mee?’ Waarop hij zei: ‘Dat valt wel mee, maar de laatste drie jaar is het toch moeilijk geworden.’ En met een grimas: ‘Vooral hier.’ Waarbij hij tegen zijn slaap tikte.

'Hij heeft er enorm van genoten, dat is een troostende gedachte' Guy Mortier

»Ik denk dat het eigenlijk een zeer genadige dood is geweest. Anders had hem nog het één en ander te wachten gestaan dat hem nu bespaard is gebleven. Terwijl hij die avond, twee dagen vóór zijn dood, in heel goeie doen was en alleen maar heeft zitten lachen. ‘Hij heeft er enorm van genoten,’ zei zijn vrouw achteraf. Dat is een troostende gedachte.»


Michaël Borremans ‘Niet kunnen profiteren’

De enige kunstenaar die aanwezig was op het BV-feestje dat enkele dagen vóór de dood van Panamarenko werd aangericht, was schilder Michaël Borremans. ‘Eveline had het mij gevraagd,’ zegt hij. ‘Zij maakt mijn lievelingskoffie. Als ik ga werken in mijn atelier in Ronse, stop ik ’s morgens én ’s avonds bij de Horebeekse boekhandel. Daar hebben ze een mooie machine en maken ze de beste espresso van Oost-Vlaanderen. En blijkbaar wilde Panamarenko mij eens ontmoeten. Ik kon dat natuurlijk niet weigeren, ik was zelfs zeer vereerd. Het was de eerste keer dat ik hem zag. Een paar dagen later was hij dood. Ik was er niet goed van.»

HUMO Is het tussen jullie tot een diepzinnig gesprek gekomen over de stand van de kunst?

Michaël Borremans «Bijlange niet. Het kot zat vol Bekende Vlamingen, fotografen en cameramensen. Het was voor mij een beetje go with the flow. We hebben elkaar amicaal de hand geschud, dat wel, maar het leek toch meer op een gechoreografeerde ontmoeting tussen Trump en Poetin dan wat anders. Er was niks intiems of persoonlijks aan. Een beetje ongemakkelijk, achteraf gezien.»

HUMO Was Panamarenko zelf in goeie doen?

Borremans «Ik had voordien horen waaien dat het niet goed met hem ging, maar die dag zag hij er heel patent uit. Hij had een opvallend gave huid voor iemand die op het punt stond 80 jaar te worden, dat viel me op. Maar hij was wel heel rustig, hij zei weinig.»

HUMO Was hij iemand die u heeft beïnvloed als kunstenaar?

Borremans «Niet direct. Ik bewonderde hem uiteraard wel. Niet alleen zijn werk, maar ook zijn attitude. Hij zat al op jonge leeftijd bij de internationale avant-garde, en hij is altijd koppig zijn eigen ding blijven doen. Ik denk ook dat ik zijn kunst begrijp. Het gaat over de droom om dingen te maken waarmee de mens letterlijk kan opstijgen. Ik vind niet alles wat hij heeft gemaakt even sterk, maar ik heb wel een aantal favorieten. ‘Scotch Gambit’, die grote vliegboot, vind ik zijn meesterwerk. Dat is werkelijk prachtig.»

HUMO Bent u na die niet-ontmoeting in zijn laatste levensdagen beter naar zijn werk gaan kijken, in musea of in boeken?

Borremans «Nee, dat hoefde ook niet, want zijn kunst is iconisch en alomtegenwoordig. Zoals Magritte zit hij in ons beeldbestand. Panamarenko is het prototype van de volkskunstenaar. Iedereen kent hem, zelfs mensen die totaal niet met kunst bezig zijn. Zijn werk behoort tot onze bodemrijkdommen. En bovendien ben ik goed bevriend met een kunstverzamelaar die veel werk van Panamarenko in huis heeft. Ik kom daar geregeld over de vloer, dus ik word om de haverklap met zijn beelden en met zijn fantasiewereld geconfronteerd.

''Panamarenko is het prototype van de volkskunstenaar. Iedereen kent hem, zelfs mensen die totaal niet met kunst bezig zijn' Michaël Borremans

»Ik was ook een fan van zijn interviews en publieke optredens. Zijn kunst zat ook in wat hij zei en wat hij niet zei. Hij nam geen blad voor de mond, hè. Hij durfde mensen een veeg uit de pan te geven. Hij keek bijvoorbeeld heel wantrouwig naar de succesvolle kunstenaars van de jongere generatie.»

HUMO Zoals u.

Borremans (lacht) «Ja. (Denkt na) Nu herinner ik mij een eerdere ontmoeting met hem! Of liever: een moment waarop we in dezelfde ruimte aanwezig waren. Het was op een galadiner in het paleis van Laken, met leden van de koninklijke familie erbij. Panamarenko droeg zijn uniform, dat weet ik nog. Zijn vrouw Eveline kwam enthousiast goeiendag zeggen, maar hij hield afstand. Ik zag hem van ver wantrouwig naar mij kijken. Hij dacht waarschijnlijk: mmm, een schilder, met die mannen moeten we opletten! (lacht) Hij was niet te spreken over de hedendaagse kunstmarkt, dat klopt. Hij zat net niet in de goeie generatie, hè. Pas de kunstenaars na hem hebben volop kunnen profiteren van de internationalisering van de kunstmarkt.»

HUMO Hebt u als zelfverklaarde autofreak iets met de poëtica van de techniek in het werk van Panamarenko?

Borremans «Absoluut. Techniek en mechanica kunnen een zekere schoonheid hebben, en Panamarenko heeft die blootgelegd. Ik heb trouwens hetzelfde met hedendaagse technologie. De binnenkant van een computer vind ik veel mooier dan de buitenkant. Schroef een laptop open en er ontvouwt zich een heel weefsel, bijna een stad. Los van de complexiteit vind ik dat ook gewoon mooi. Ik vind het vreemd dat de mooie dingen van de techniek altijd worden weggestopt. Van een auto is de motor veruit het mooiste onderdeel, en toch verbergt men die onder een doorgaans spuuglelijke carrosserie. (Op dreef) Idealiter is een auto, of een vliegtuig, een perfect huwelijk tussen vormgeving en technologie. Maar je ziet ze zelden opduiken in de kunst. Ook in dat opzicht is Panamarenko uniek. En bij hem zijn die machines ook metaforen voor de moderne maatschappij.»

HUMO In uw vroege tekeningen dook al eens een auto op.

Borremans «Ja, maar die stonden er meestal maar een beetje bij, zoals bomen of menselijke figuren, als een indicatie van de schaalgrootte. Het was meer context dan auto. In mijn schilderijen komen ze niet meer voor. Dat komt doordat ik in mijn schilderkunst naar vereenvoudiging zoek. Ik toon zo weinig mogelijk, anders verdrink ik in thematiek. Ik denk dat ik maar één keer naar een auto heb verwezen: in een schilderij genaamd ‘The Driver’, een portret van een man met een nylonkous over z’n hoofd (lacht). Duidelijk de chauffeur van een bende bankovervallers. Een goed werk, al zeg ik het zelf. Het is onlangs verkocht op een veiling bij Christie’s.»

HUMO Is het werk van Panamarenko raadselachtig voor u? Zijn er dingen die u hem had willen vragen, als het tot een gesprek was gekomen?

Borremans «Absoluut niet. Zijn werk is zo helder als pompwater voor mij. Daarom is hij ook een goeie kunstenaar. Van de kunstenaars of schrijvers die ik interessant vind, is het werk de essentie. Daar zit alles in en ik stel me er geen vragen meer bij. In een gesprek met Panamarenko zou ik niet verder zijn gekomen dan wat oppervlakkig gestamel.»


Els Pynoo ‘Een puur leven’

Els Pynoo «Danny (muzikant Danny Mommens, haar partner, red.) en ik hebben zó’n geluk gehad. Toen wij bij Panamarenko op de foto gingen, hadden we de dag voor ons alleen en we hebben ons uren kunnen onderdompelen in de wereld van hem en Eveline. Het was heel intiem en bijzonder, maar tegelijkertijd ook precies zoals ik had verwacht. Het voelde alsof ik thuiskwam. Bij alles wat ze vertelde, dacht ik: dat vind ik ook! Ze leven in hun eigen wereld en op hun eigen ritme. Zij zullen nooit opendoen voor iemand die zomaar voor de deur staat. Bij ons is dat ook zo: als de poort van de boerderij dicht is, dan blijft die dicht – tenzij we bezoek verwachten. Onverwacht aanbellen gaat echt niet. Wij moeten psychisch klaar zijn om mensen te ontmoeten.

»De dag begon meteen goed. Fotograaf Bart deed open: hij heeft een heel open gezicht én hij droeg het hondje van Eveline op zijn arm. Het is zo raar dat we nu die foto van ons op die pedalo van Panamarenko hebben. Een jaar geleden hadden we zelf gevraagd of we voor de hoes van onze nieuwe cd in één van zijn werken mochten poseren, het liefst in de ufo. Het is er toen niet van gekomen – we doen alles altijd last minute en daarom is het niet gelukt.

»Ik ben heel trots dat we daar hebben mogen poseren. Ik heb de gekke, grenzeloze fantasie van Panamarenko altijd onweerstaanbaar gevonden. Ik heb zelf ook veel fantasie, maar het ongelofelijke aan hem is dat hij alles waarover hij fantaseerde, ook máákte. Hij bedacht iets en begon er gewoon aan, en hij liet zich door niets en niemand beïnvloeden. Hij leefde puur zoals hij het voelde.

»Hij kon ook flink op de kunstwereld kakken en dat begreep ik wel.»

HUMO Die zat vol mannen van gebakken lucht, zei hij.

Pynoo «Ik heb een jaar beeldhouwen en een jaar plastische kunsten gevolgd, en ik was op school één van de weinigen die hele dagen aan het werk waren. De meesten hadden aan het einde van het jaar geen werk dat ze konden tonen, maar ze waren er toch door omdat ze het goed konden uitleggen – gebakken lucht, Panamarenko had gelijk. De hele artistieke wereld is ervan vergeven. Ik treed heel graag op, maar de wereld errond ben ik soms zó beu: al die mensen die denken dat ze het warm water uitgevonden hebben! Ik mis echtheid, en dat zijn Eveline en Panamarenko: echt. Ik heb er die dag zo van genoten om hem te horen vertellen. Wat moet het fantastisch geweest zijn voor Eveline dat ze al die jaren naar hem kon luisteren, zo’n rijkdom. Dat zei ze ook: ‘Wat Panaatje me allemaal heeft verteld! Ik zou er een boek over kunnen schrijven!’ Dat zal ze natuurlijk niet doen, heeft ze gezegd. Ik zou het ook niet doen. Die schat is van haar.»

'Panamarenko kon flink kakken op de kunstwereld en dat begreep ik wel' Els Pynoo

HUMO Heeft Panamarenko niet gezegd dat je een mooie vrouw bent? Ken je zijn werk ‘Molly Peters’? Dat is een levensgrote pop, een bondgirl in pin-uppose. Je lijkt op haar, net als Eveline.

Pynoo «Nee, dat heeft hij niet gezegd, maar ik heb wel enorm moeten lachen toen we vertrokken. Ik stapte naar hem toe om hem een kus te geven en het enige wat hij zei, was: ‘Wauw!’ (lacht). O, mijn hele dag was goed!

»Het is wel grappig dat je het over die iconische filmster hebt. Eveline heeft me gisteren een foto van zichzelf gestuurd. Ze is met Bart en zijn vrouw Sofie op reis in Afrika en ik stuurde haar een berichtje terug: ‘Je lijkt wel weggelopen uit een Agatha Christie-film!’ Ze is echt prachtig, en hun huis deed me denken aan de tv-films rond Hercule Poirot. Je waant je in een andere tijd.

»Eveline en Panamarenko waren zo’n fantastisch koppel, ze vulden elkaar heel goed aan. Hij leefde in zijn eigen wereld en zij volgde hem daar volledig in. Ze liet hem zijn zoals hij was. Het is zo waardevol als je iemand vindt die dat kan. Ik heb dat zelf met Danny. Mensen blijven aparte individuen, maar als je elkaar laat zijn wie je bent, sta je samen zo sterk.

»Toen Danny en ik naar huis reden, zei ik: ‘Ik ben er na vandaag van overtuigd dat we hen nog veel zullen zien.’ Ik dacht echt dat we samen nog zalige momenten zouden beleven. Het heeft niet mogen zijn, heel spijtig. Panamarenko heeft me die dag een boek gegeven. Ik kijk er nu elke dag even in en ben elke keer weer verwonderd.»


Tom Van Dyck ‘Wonderlijk poëtisch’

Tom Van Dyck «Toen ik bij hem binnenkwam, zag ik in de zetel een jongetje in een veel te oud lichaam zitten. Panamarenko is wel als kunstenaar door het leven gegaan, maar stiekem denk ik dat anderen dat label op hem hebben geplakt. In mijn ogen is hij altijd een jongetje geweest dat papegaaien wilde hebben die op zijn schouders kwamen zitten, een jongetje dat de muren geel, groen en oranje wilde schilderen en een naam voor zichzelf had verzonnen: ‘Ik ben Panamarenko.’ Zoals andere kinderen zeggen: ‘Ik ben een indiaan.’

»Hij is zoveel méér dan een kunstenaar: hij is een dromer, een performer en een dichter, maar vooral een jongetje. Dat is waarom hij me van het begin af zo mateloos heeft geïnteresseerd. Zijn kunst bestaat in de kinderlijke droom te willen vliegen. In de buurt van zijn mama – zolang ze leefde, is hij bij zijn moeder gebleven – is hij tuigen in elkaar beginnen te steken in de stille hoop er ooit mee te kunnen opstijgen. Hoe wonderlijk poëtisch is dat?

»Zijn huis stond vol met kleine versies van de tuigjes die zouden moeten kunnen werken, mits nog wat gepruts. Het was geen villa met chique dingen, maar een grote jongenskamer vol prullaria, eigenlijk een soort kamp.

»Kunstenaars zijn tegenwoordig mensen die iets bedenken en vervolgens alles door anderen laten uitvoeren. Zo was Panamarenko niet. Hij was letterlijk een bricoleur. In zijn huis zag je ook overal schroevendraaiertjes liggen om een apparaat dat hij had gekocht, te kunnen openvijzen en te zien hoe het werkt. Geweldig! Die kinderlijke nieuwsgierigheid had hij tot op het einde van zijn leven. Zó inspirerend, en zó grappig.

»Ik heb geen twee seconden moeten nadenken toen ze me vroegen of ik het zag zitten om naar Panamarenko’s huis te komen en er een foto te laten nemen. Ik kon niet wachten om te zien hoe hij woonde. Het is een bizarre en achteraf gezien helaas ook historische dag geworden. Ik heb een aantal boeken van hem, en die had ik meegenomen om te laten signeren. Daarna heb ik hem gevraagd of ik zelf ook een foto van ons samen mocht nemen. ‘Joa,’ zei hij en toen kreeg ik een hele uitleg over zijn haar. ‘Eveline heeft vanochtend gezegd dat ik mijn haar moest wassen. Normaal heb ik heel schoon krullen, maar nu heb ik van dat lang wit haar,’ zei hij met dat stemmetje en die guitige blik (lacht).

'Ik moest altijd lachen als ik hem de werking van zijn tuigen hoorde uitleggen. Je voelde dat hij een loopje met de wetten van de fysica nam om zijn fantasiewereld te laten kloppen' Tom Van Dyck

»Hij had een hoog filou-gehalte. Ik moest altijd lachen als ik hem bij zijn tuigen zag staan en hem de werking ervan hoorde uitleggen, met heel ingewikkelde technische termen. Ik dacht dan altijd: volgens mij weet hij zelf niet wat hij aan het zeggen is. Je voelde dat hij constant een loopje met de wetten van de fysica nam om zijn fantasiewereld te laten kloppen.

»Weet je wat ik ook zo mooi vind? Dat het jongetje pas verliefd kon worden toen zijn moeder gestorven was. Hij was toen al 62.»

HUMO Zijn moeder heeft zijn hele leven tegen hem gezegd: ‘Kun je niet eens iets moois maken?’

Van Dyck «Ja. Die ingewikkelde betogen over zijn tuigen eindigden ook steevast met: ‘Joa, maar werken doet het niet, hè.’ Altijd was er die teleurstelling. Eigenlijk denk ik dat die mislukkingen hem aan de gang hielden. Stel dat hij ooit echt had kunnen vliegen: dan was het gedaan. De mislukking hield de droom in leven.»

'Panamarenko heeft zich nooit aangepast. Zo mooi, dat je een leven kunt leiden waarvan je van a tot z kunt denken: 'I did it my way[Tom Van Dyck'

HUMO Hij heeft nooit gevlogen, maar hij is gestopt met werken nadat hij met Eveline was getrouwd.

Van Dyck «Ik kan dat begrijpen. Eindelijk werd hij zo graag gezien dat hij dacht: meer heb ik niet nodig. Eveline liep daar die dag ook zo schoon en liefdevol rond, prachtig opgemaakt en constant in de weer – Panaatje hier en Panaatje daar, als een prinses die de hele dag haar prins knuffelde.

»Filou als hij was, noemde hij carrièristen allemaal mannen van gebakken lucht, maar zelf verlangde hij natuurlijk ook naar liefde en naar mensen die zeiden: ‘Wauw! Wat mooi!’ Toch heeft hij zich nooit aangepast: het moest op zijn manier gebeuren. Zo prachtig, dat je een leven kunt leiden waarvan je van a to z kunt denken: I did it my way. Ik was onthutst toen ik hoorde dat hij gestorven was, maar ik dacht ook: wat ben ik blij dat ik hem nog heb ontmoet.»


Franky De Smet- Van Damme ‘Ladder naar de wolken’

Franky De Smet-Van Damme, de legendarische frontman van Channel Zero, was samen met die andere brulboei, Stijn Meuris, de muzikant van dienst op het laatste feestje ter ere van Panamarenko. Dat was, zoals veel in het leven, geen toeval.

Franky De Smet-Van Damme «Ik ben opgegroeid in hetzelfde dorp als Eveline Hoorens: Sint-Maria-Oudenhove, een deelgemeente van Zottegem. Ik ken Eveline van kindsbeen af. Haar vroegere vriend is nog drumroadie geweest bij Channel Zero. Jaja, de wereld is klein. Toen zij een relatie kreeg met Panamarenko, was ik daar als één van de eersten van op de hoogte. Ze belde me op: ‘Franky, moe je nu ne keer wa weten...’ Ze zijn elkaar tegen het lijf gelopen op een luchthaven, geloof ik.»

HUMO Dus Eveline was eerst een rockchick en daarna pas een kunstchick. En daarom sta jij nu op die foto’s?

De Smet-Van Damme «Ja, eigenlijk wel. Eveline is geen gewone, hè. Toen ze de koffiebranderij van haar ouders overnam, was ze nog vrij jong, maar ze is er toch maar mooi in geslaagd om de zaak een nieuwe schwung te geven. Mijn bewondering voor haar is groot. Nu ik zelf intensief bezig ben met mijn eigen bier (Turbeau Noir, red.), weet ik wat er allemaal bij komt kijken.»

HUMO Verwonderde het jou dat ze een relatie begon met Panamarenko?

De Smet-Van Damme «Nee. Eveline is een speciale, en Panamarenko natuurlijk ook. Het verbaast me niks dat het zo goed klikte tussen die twee.»

HUMO Kende jij zijn werk voordien al?

De Smet-Van Damme «Ja, natuurlijk. Je loopt daar vanzelf tegenaan, hè. Panamarenko spreekt volgens mij tot ieders verbeelding. De uitstraling en de kracht van zijn werk is zo onweerstaanbaar. Het is alsof hij je een trapladder naar de wolken geeft, naar het hogere. Je herkent het ook uit de duizenden, hè. Je ziet het in één oogopslag.

»Panamarenko fascineerde me ook omdat ik zelf een redelijk technische achtergrond heb. Mijn grootvader was ook iemand die alles zelf in elkaar knutselde – als hij een boiler nodig had, ging hij die niet kopen, maar maakte hij die zelf. En ik ben nog technisch tekenaar geweest. Naar de tekeningen van Panamarenko kan ik blijven kijken.»

HUMO Heb je hem vaak ontmoet?

De Smet-Van Damme «Jaja, bij hen thuis. Een heel innemend man. Helemaal niet pretentieus of zwaar op de hand, wel integendeel. Ook tijdens die laatste fotoshoot hebben we goed gelachen. Op een bepaald moment sloeg hij zelfs een glas van mijn Turbeau-bier achterover, toen was hij in vorm! (lacht) De hele tijd hebben we zitten zwanzen en zeveren, je zag dat hij ervan genoot. Toen ik hoorde dat hij gestorven was, ben ik me rot geschrokken.»

HUMO Jou hebben ze tijdens die shoot aan het plafond gehangen met een ‘draagbaar vliegapparaat’ van Panamarenko om, de ‘Pepto Bismo’. Tegenwoordig zouden we dat een personal helicopter noemen. Was dat op voorhand zo afgesproken?

De Smet-Van Damme «Nee, ze hadden mij gevraagd om te komen, dat was alles. Ik denk dat ze mij, gezien mijn metalverleden met Channel Zero, in eerste instantie op een tank of een ander vervaarlijk voertuig wilden zetten. Maar het is dus de ‘Pepto Bismo’ geworden. Mij om het even, ik was blij dat ik erbij mocht zijn.»

'Panamarenko heeft dingen gemaakt met dezelfde esthetische kwaliteit als de producten van Apple, maar dan wel enkele decennia eerder' Franky De Smet-Van Damme

HUMO Heb je een favoriet onder de werken van Panamarenko?

De Smet-Van Damme «Ik ben toch het meest onder de indruk van zijn grote werken: ‘The Aeromodeller’, de ‘Scotch Gambit’, dat soort dingen.»

HUMO Waarom?

De Smet-Van Damme «Omdat ze zo groot zijn, tiens. Met de hand gemaakt en toch zo gestroomlijnd. Bijna als een iPhone in ’t groot! Ik ben een zware Apple-freak, omdat hun toestellen zo’n mooi afgerond design hebben. Panamarenko heeft ook dingen gemaakt met die esthetische kwaliteit, maar dan wel een paar decennia eerder dan Apple.»

HUMO Met welke figuur uit de muziek zou je Panamarenko vergelijken?

De Smet-Van Damme «Goeie vraag... Met Stromae! Die is erin geslaagd om overal ter wereld erkend te worden als de Jacques Brel van de 21ste eeuw. Hij spreekt ook tot de verbeelding van hier tot in Japan, en van Amerika tot in Australië. Net zoals Panamarenko deed en zal blijven doen.»

‘Panamarenko Tribute – Around the World in 80 Days’, van 24 januari tot 22 maart in Campo & Campo in Antwerpen. Info: campocampo.be

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234