null Beeld

Voelt u zich soms eenzaam? U bent niet alleen

Het was géén bericht dat je met het anders zo nette en afgeborstelde Brugge associeert: op amper drie dagen tijd werden er op diverse plekken in de stad drie mensen dood aangetroffen. Gestorven in alle eenzaamheid, en – in één geval – pas na dertig dagen thuis gevonden, omdat de buren door de stank en de vliegen waren gealarmeerd.

Marc Van Springel

'Voor heel veel dingen hoef je de deur niet meer uit. Je hoeft geen mensen meer tegen te komen. Zo loert het isolement om de hoek'

Dick Willems, hoogleraar medische ethiek aan het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam, is allerminst verrast door de feiten in Brugge. Hij is één van de auteurs van ‘De vele kanten van eenzaamheid’, een rapport dat werd opgesteld in opdracht van de Nederlandse Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. Enkele opmerkelijke vaststellingen: eenzaamheid kent veel gezichten. Ze kan op onverwachte plekken toeslaan en – als u niet uitkijkt – ook ú overvallen. En soms blijkt eenzaamheid ook gewoon zeer heilzaam te zijn. Dat vraagt om enige uitleg!

Dick Willems «Het gangbare beeld over eenzaamheid, namelijk dat het vooral gaat om oudere mensen die achter de geraniums zitten weg te kwijnen, klopt helemaal niet. Mensen van alle leeftijden worden erdoor getroffen. Het speelt bijvoorbeeld ook erg bij jongeren en bij veertigers. Het is dus een probleem dat een flink aantal mensen in de bevolking treft.

»Je moet wel een onderscheid maken tussen twee categorieën. Je hebt mensen die echt vreselijk eenzaam zijn en daar ook sterk onder lijden. Ook al gaat het om een klein percentage: dat is gewoon niet acceptabel en daar moet iets aan gedaan worden. Maar daarnaast zijn er heel veel mensen die zich geregeld eenzaam voelen. Die zijn niet totaal van de samenleving afgesneden, maar voelen toch dat ze een gebrek aan contacten hebben. Ook al lijden ze daar niet de hele tijd onder.»

HUMO In Brugge leek de schok vooral groot omdat twee van de overleden eenzamen nog maar in de veertig waren.

Willems «Een heel spijtige kwestie. Maar de feiten daar bevestigen dus onze bevindingen en bewijzen andermaal dat er iets schort aan het algemene beeld over eenzaamheid.»

HUMO Uit een eerder dit jaar gepubliceerd onderzoek van de universiteiten van Chicago en Keulen bleek zelfs dat eenzaamheid piekt bij twintigers. Terwijl dat toch de leeftijd is waarop mensen sociaal heel actief zijn.

Willems «En toch verbaast me dat niet. Eén van de conclusies van ons rapport is dat eenzaamheid onder jongeren lijkt toe te nemen, en dat sociale media daar een belangrijke rol in spelen. We leven namelijk in een tijd waarin het de norm is geworden om zowat 24 uur op 24 in verbinding te staan met anderen. Als jongeren níét met de rest van de wereld in contact staan, worden ze meteen onrustig. Er kan van alles gebeuren waardoor ze zich uitgesloten voelen, en dat is zo abnormaal aan het worden dat het voor jongeren een probleem is. Zo groeit het gevoel van eenzaamheid, juist omdat iedereen altijd verbonden wil zijn.»

HUMO We zijn het verleerd om alleen te zijn?

Willems «Inderdaad. We weten niet meer hoe we ons leven invulling kunnen geven als we alleen zijn.

»In het rapport hebben wij het in dat verband over het verschil tussen loneliness en solitude, een onderscheid dat Hannah Arendt maakt. Loneliness is het alleen-zijn waar mensen echt onder lijden, solitude is het alleen-zijn dat iedereen wel in enige mate nodig heeft om te kunnen bekomen van wat er allemaal gebeurt. En dat laatste wordt steeds moeilijker. Door onze talrijke connecties ervaren we dat noodzakelijke alleen-zijn alsmaar minder. Veel jongeren hebben zelfs ’s nachts hun telefoon naast hun bed liggen om toch maar geen whatsappberichten of tweets te missen waarvan ze vinden dat ze erop móéten reageren. Alleen-zijn wordt op die manier langzamerhand iets waar we niet meer mee kunnen omgaan: dan wordt het al heel snel problematisch, en voelen mensen zich eenzaam.»

HUMO In welk opzicht kan alleen-zijn nuttig zijn voor ons?

Willems «Het zijn momenten waarin je weer tot jezelf kunt komen. Er gebeurt een heleboel, en je moet soms even alleen zijn om dat allemaal te verwerken en verder te komen. Daarvoor heb je rust en eenzaamheid nodig. Alleen-zijn is belangrijk voor onze ontwikkeling.»

HUMO Volgens een enquête van de VRT vorig jaar zou liefst 8 op de 10 Vlaamse jongeren zich af en toe ‘in zekere mate’ eenzaam voelen. Komen die cijfers ook overeen met jullie bevindingen?

Willems «Het aantal jongeren tussen 15 en 25 jaar dat zich enigszins eenzaam voelt, zat bij ons in de buurt van de zestig procent. Iets minder dus. Maar het is nog altijd meer dan de helft. Nu, vroeger was het niet anders. Mijn puberteit is alweer een tijdje geleden, maar ik herinner me het toch ook als een periode dat je je bij vlagen best wel eenzaam voelde. Alleen worden die gevoelens van eenzaamheid vandaag versterkt door de sociale media: de angst om iets te missen of uit de boot te vallen, is veel groter geworden.»

HUMO Maar globaal is er dus niet meer eenzaamheid dan vroeger?

Willems «Daar lijkt het inderdaad op. Volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek in Nederland blijft het aantal eenzamen ongeveer even groot, maar het verplaatst zich wel steeds duidelijker naar de jongere leeftijdsgroepen. Het aantal mensen dat zich enigszins eenzaam voelt, groeit wel. Maar niet de mensen die echt problematisch eenzaam zijn.»

HUMO Loop je in de stad een grotere kans om eenzaam te worden?

Willems «Een jammerlijk verhaal zoals dat in Brugge kom je toch vooral in de stad tegen. Het gaat dan wel over de heel ernstige eenzaamheid: er zijn geen aanwijzingen dat er in de stad meer mensen zijn die zich af en toe wat eenzaam voelen dan op het platteland. Maar mensen die maandenlang niet gemist worden nadat ze zijn overleden, dat is wel echt een stadsfenomeen.»

undefined

null Beeld

'Steeds vaker staan al onze contacten en al onze tijd in het teken van werk. Als dat dan wegvalt, blijft er niet veel meer over'

HUMO Sommigen wijzen er ook op dat veel vormen van sociale controle zijn weggevallen. De postbode die af en toe binnensprong voor een babbeltje, bijvoorbeeld: tegenwoordig heeft die daar geen tijd meer voor.

Willems «Of de buurtwerker die vroeger een oogje in het zeil hield. In Nederland zijn dat soort mensen in grote mate wegbezuinigd, en in België zal het wellicht niet anders zijn. Of neem de buurtzorg: die is ook op veel plekken verdwenen of sterk ingekrompen. Terwijl net dat soort instanties heel belangrijk kunnen zijn voor mensen die op de rand van ernstige vereenzaming staan. Zij kunnen zulke mensen uit hun isolement halen. Het buurtcafé is nog zo’n soort plek: in veel moderne wijken kom je die haast niet meer tegen.

»Voor heel veel dingen hoef je ook helemaal de deur niet meer uit. Je hoeft niet meer naar de winkel als je dat niet wilt. Je hoeft geen mensen tegen te komen als je daartegen opziet of als je je er niet lekker bij voelt. Maar zo loert het isolement wel om de hoek. Ik wil het internet niet van alles de schuld geven, maar het is natuurlijk wel zo dat het makkelijker is geworden om je leventje te leven zonder je huis te verlaten.»

HUMO Wat zijn nog redenen waarom mensen vereenzamen?

Willems «Vaak is het eenvoudigweg een neveneffect van de zeer hoge leeftijd die mensen tegenwoordig bereiken. Sommigen worden zo oud dat ze langzamerhand al hun sociale contacten verliezen, gewoon omdat iedereen om hen heen is overleden. De toegenomen mobiliteit heeft er daarnaast voor gezorgd dat ook hun familie vaak heel ver weg is.

»Bij de jongere generaties kan, en dat klinkt misschien vreemd, ook het werk een rol spelen. Mensen hebben steeds vaker alleen maar contacten die met hun werk te maken hebben. Het werk dringt ook steeds meer door in het privéleven. Veel mensen zijn, ook weer via al die nieuwe communicatiemogelijkheden, zowel ’s avonds als in het weekend aan het werk en verliezen daardoor allerlei vormen van sociaal contact die níét met het werk samenhangen. Op het moment dat het werk dan stopt, krijgen ze het lastig. Omdat dat allemaal weer opgebouwd moet worden. En dat kan weleens tegenvallen. Ook hier kan overmatige verbondenheid dus paradoxaal genoeg tot eenzaamheid leiden.»

HUMO We bellen, mailen, chatten en whatsappen dus best niet te véél met de collega’s?

Willems «Het is een kwestie van dosering. Als je werksituatie ertoe leidt dat al je contacten via het werk gaan, en dat het werk er altijd is, dan zorgt dat voor een vermindering van de sociale contacten buiten het werk. En dat zijn vaak net de mensen aan wie je over je zorgen kunt vertellen waarmee je niet bij je collega’s terechtkunt. En ook niet op sociale media, want daar wil je geliket worden: met zorgen scoor je geen duimpjes. De somberheid waar we allemaal weleens mee te maken krijgen, de angsten waar iedereen soms mee zit: die kun je beter kwijt bij vrienden, tijdens een avondje op café.»

HUMO Familiale banden zijn over het algemeen niet meer zo hecht als vroeger. Speelt dat ook een rol?

null Beeld

Willems «Zeker. De banden zijn niet alleen minder belangrijk geworden, ze zijn ook veel verspreider. Mensen lopen minder makkelijk bij elkaar binnen, ook omdat ze een eind van elkaar wonen, zelfs in een klein land als België. De familieband is minder sterk en veel communicatie op dat vlak gebeurt tegenwoordig ook weer via het internet of allerlei apps. Dat is niet noodzakelijk slechter: mensen hebben daardoor ook meer contact met elkaar dan voorheen. Maar de kwaliteit van dat contact is soms beperkt. Even facetimen of chatten is nu eenmaal niet hetzelfde als een leuk feestje of een babbel bij een kop koffie.

»In dat verband zag ik laatst een mooie reportage op de Nederlandse tv. Daarin bekloegen enkele pubers zich erover dat hun ouders aan tafel, toch het moment waarop men in het gezin dingen kan delen, de hele tijd met hun telefoon bezig waren, waardoor ze geen gesprek meer met hen konden hebben. En dat stoorde hen mateloos. Dat vond ik toch wel weer bemoedigend. Jongeren beginnen dan toch ook de beperkingen en nadelen van die nieuwe communicatievormen te zien.»

HUMO En de levensstandaard?

Willems «Dat is natuurlijk ook een factor. Armoede kan eveneens tot eenzaamheid leiden. Als je niet het geld hebt om je aan te sluiten bij een vereniging, dan wordt het nog moeilijker om uit je isolement te geraken.

»Daarom zien wij veel toekomst in het herstel en de uitbreiding van het verenigingsleven. Dat zou veel mensen kunnen helpen. Ook voor ouderen zijn verenigingen een heel goeie manier om hen uit het isolement te halen en weer bij de gemeenschap te betrekken. Om maar te zeggen: er zijn genoeg mogelijkheden. Eenzaamheid is geen hopeloos probleem dat alleen maar erger kan worden.»

HUMO Dat die arme drommels in Brugge zo lang dood in hun huizen hebben gelegen, zou ook komen door het taboe dat nog altijd op eenzaamheid rust. Mensen geven niet graag toe dat ze eenzaam zijn, omdat ze zich er vaak toch wat voor schamen.

Willems «Ook dat wordt weer versterkt doordat we alsmaar in verbinding willen staan met elkaar. Een eenzame ziet zichzelf misschien wel een beetje als een loser in het maatschappelijke verkeer. Zo wordt eenzaamheid een stigma. Als je projecten rond eenzaamheid opzet, is het daarom ook belangrijk om ze niet als ‘projecten rond eenzaamheid’ te omschrijven. Niemand wil meedoen aan initiatieven die voor eenzamen bestemd zijn. Je moet het gewoon voorstellen als dingen die interessant, leuk of boeiend om te doen zijn.»

'Het gevoel van eenzaamheid groeit, juist omdat iedereen altijd verbonden wil zijn'

HUMO Eenzaamheid is ook slecht voor de gezondheid. Het negatieve effect zou vergelijkbaar zijn met dat van roken of obesitas.

Willems «Dat heeft te maken met de leefgewoonten van mensen die eenzaam zijn. Vaak eten ze minder goed, roken ze meer… Maar misschien heeft eenzaamheid ook wel een meer direct effect op je gezondheid. Als je echt lijdt onder de eenzaamheid, heeft dat een invloed op je geestelijk welbevinden, en dat heeft wel degelijk een negatieve impact.

»Het werkt overigens ook andersom: vaak is het zo dat mensen die ongezond zijn, vereenzamen. Al was het maar omdat ze niet meer zo makkelijk de deur uitgaan.»

HUMO U zei het daarnet al: de toestand is ernstig, maar niet hopeloos. Wat kan er, behalve het stimuleren van het verenigingsleven, nog meer gebeuren om mensen uit het isolement te halen of te houden?

Willems «We moeten om te beginnen zeker niet alleen naar de overheid kijken. Die mag ook wel inspanningen doen, maar het lijkt ons nog belangrijker om initiatieven vanuit de bevolking te steunen. En die zijn er wel degelijk, zo bleek tijdens ons onderzoek. Vaak zijn die projecten niet eens specifiek gericht op het tegengaan van eenzaamheid, maar hebben ze dat wel als positief neveneffect. Restaurantketens die mensen uit de risicogroep bij hun werking betrekken, bijvoorbeeld, of socialemediagroepen waardoor ouderen weer meer contact krijgen met elkaar.

»Ook op het vlak van de ruimtelijke inrichting kan veel gedaan worden. Met de Nederlandse rijksbouwmeester gaan we de komende jaren bekijken hoe de woonomgeving zo kan worden ingericht dat het voor mensen weer aantrekkelijk wordt om de deur uit te gaan. Daardoor zullen ze vanzelf vaker buitenkomen. Het idee is een woonomgeving te creëren waar gemakkelijker contacten worden gemaakt.

»Ook kunst kan trouwens een wapen tegen eenzaamheid zijn.»

HUMO Dat moet u toch eens uitleggen.

Willems «Kunst kan ons doen nadenken over eenzaamheid en alleen zijn, het gesprek daarover aanzwengelen en versterken. Kunst kan mensen weer leren om alleen te zijn, zodat ze het niet meer als problematisch ervaren. Schrijvers kunnen met romans of verhalen duidelijk maken hoe je goed alleen kunt zijn zonder je eenzaam te voelen. Of beschrijven hoe verschrikkelijk eenzaamheid kan zijn, zodat mensen zich meer bewust worden van het probleem en inzien dat er wat aan moet worden gedaan.

»We kunnen wel rapporten schrijven waarin we benadrukken dat het niet gaat om je aantal contacten maar om het gewicht en de betekenis ervan, maar sommige dingen kun je niet in cijfertjes vatten. Daar moet je verhalen over vertellen. En dat kan je door te schrijven of te vertellen, of met films, strips of kunst. We moeten meer die kant op. Nóg meer beleidsnota’s over eenzaamheid, dat zal niet volstaan. Zegt iemand die zélf aan zo’n nota heeft meegewerkt (lacht). We moeten er ook op andere manieren over communiceren.

»Verhalen in de krant zijn nog een mogelijkheid: persoonlijke getuigenissen van mensen die in ondraaglijke eenzaamheid zitten of hebben gezeten. Waarbij die mensen natuurlijk wel in hun waardigheid worden gelaten.»

HUMO Welke praktische adviezen heeft u voor wie niet eenzaam wil worden?

Willems «Onderhoud je sociale contacten, ook buiten je werk. En doe dat niet alleen via sociale media, maar zorg ook dat je met mensen blijft praten, face to face, en dat je de – vaak minder vrolijke – zaken die je niet op Facebook of Twitter zet, nog wel aan anderen kwijt kunt. En zet al die dingen af en toe gewoon eens uit, om even helemaal alleen te zijn.»

HUMO Bedankt voor het gesprek.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234