Volgens VDAB-baas Fons Leroy wordt werken in de toekomst weer leuk. Maar dan moet er wel wat veranderen

Zijn nieuwe boek heet ‘No Jobs’, maar laat u vooral niet in de war brengen door die titel: VDAB-baas Fons Leroy is er stellig van overtuigd dat robots, algoritmes en artificiële intelligentie géén massaal jobverlies zullen veroorzaken. Angst voor vernieuwing is van alle tijden, maar totaal onnodig. ‘We kunnen robots het afstompende werk laten doen, waardoor wij meer tijd krijgen voor prettige en creatieve dingen.’

'Ons diploma is niet veel meer waard. Het is een ticket naar de arbeidsmarkt, maar het is geen garantie op een duurzame loopbaan'

HUMO ‘No Jobs’ prijkt op de cover van uw boek: een handige manier om het in de etalage te zetten?

FONS LEROY «Ik beken: het is een truc van de foor. Maar het was het idee van mijn uitgever! (lacht) We zochten een manier om mensen te laten nadenken over robotisering en digitalisering, en het effect ervan op de arbeidsmarkt. We krijgen al jaren te horen dat machines ons gaan vervangen, maar ik geloof niet dat we binnenkort zonder job zullen zitten. Integendeel: we kunnen de digitalisering net gebruiken om méér werk te creëren. Werkgeversorganisatie Agoria heeft een studie gepubliceerd die me daarin sterkt. Tegen 2030 zullen we meer dan een half miljoen vacatures niet kunnen invullen.»

HUMO Te veel jobs dus, in plaats van géén jobs?

LEROY «Ja, maar toch houdt de titel van mijn boek steek: werk zal in de toekomst niet meer de vorm aannemen van een job zoals we die vandaag kennen. Die associëren we vaak met sleur, stress en beklemming. Dat komt omdat onze jobs het resultaat zijn van de industriële revolutie. Bij het ontstaan van de massaproductie heeft men de nadruk gelegd op efficiëntie, met een vast takenpakket voor elke werknemer. Repetitief, dag in, dag uit. Maar een arbeider die de hele dag metalen platen aan elkaar schroeft, krijgt nooit een afgewerkte auto te zien. Dat werkt vervreemding in de hand.

»Er is een groot gebrek aan autonomie en zelfstandigheid. Het hoge aantal burn-outs heeft daarmee te maken. Daarom zeg ik: no jobs! We moeten ons werk anders invullen. Arbeid moet weer zinvol zijn en mensen moeten zich kunnen ontplooien.»

HUMO Hoe begin je daaraan?

LEROY «Autoconstructeurs zoals Scania en Volvo zijn vooruitstrevend en zetten vandaag in op teamwork. Terwijl werknemers vroeger verantwoordelijk waren voor één onderdeel – bijvoorbeeld de hele dag deuren monteren – worden ze nu ingedeeld in groepen die verantwoordelijk zijn voor de productie van x-aantal auto’s per week. Ze maken zelf de planning en de werkroosters op, beslissen wie wanneer vakantie neemt. Die autonomie heeft een meetbaar effect op het welbevinden van het personeel: er is minder verzuim en de betrokkenheid is hoger. Bij Niko – een Belgische speler in domotica – doen ze het ook ongeveer zo: daar is de productiviteit zelfs gestegen.

»Het is mijn overtuiging dat je de digitalisering en de robotisering kunt aanwenden om werk waardevoller en zinvoller te maken. En ook om meer werk te creëren.»

HUMO Tot nu toe dachten we dat robots en computers jobs zouden kosten, volgens sommige studies tot 40 procent.

LEROY «Angst voor verandering is van alle tijden. Plato dacht ook dat het geschreven woord het einde van de beschaving inluidde. Maar zelfs Plato had niet altijd gelijk. Aan het begin van de 19de eeuw drongen luddieten (een sociale beweging van boeren en ambachtslieden die de traditionele maatschappij wilden beschermen, red.) fabrieken binnen om weefgetouwen stuk te slaan. Ik heb thuis drie covers van het magazine Der Spiegel liggen: één uit de jaren 60, één uit de jaren 90 en één van niet zo lang geleden. Op alle drie prijkt dezelfde boodschap: ‘De machines gaan ons werk afpakken.’ Wellicht hebben sciencefictionfilms ons op het verkeerde been gezet. Bovendien ligt de focus te sterk op robots. Er komen andere problemen op ons af: de klimaatverandering zal een veel grotere impact hebben.

»Die – hoofdzakelijk Amerikaanse – studies waarnaar je verwijst, zijn intussen ontkracht. Er zat een denkfout in: ze verwarden ‘taken’ met ‘jobs’. Bij elke job zullen bepaalde taken overgenomen worden door robots, maar dat betekent niet dat de hele job verdwijnt. In het ergste geval wel, natuurlijk – puur industrieel bandwerk kan helemaal door machines worden overgenomen – maar voor andere jobs zal dat maar deels het geval zijn. Neem boekhouders, van wie altijd wordt gezegd dat ze gedoemd zijn. Een deel van hun werk zal inderdaad door algoritmes worden overgenomen, maar dat is een opportuniteit: boekhouders kunnen dan financieel advies geven, analyses maken en bedrijven bijstaan bij belangrijke beslissingen over investeringen en aanwervingen. Dát is het belangrijkste: we kunnen de repetitieve, geestdodende taken uitbesteden aan computers. Zo komt er tijd vrij voor prettige en meer zinvolle taken waarmee de mens het verschil kan maken.»

'In België kenden we lange tijd citroenloopbanen: we studeerden lang en gingen jong met brugpensioen. Daartussen werden we in korte tijd helemaal 'uitgeperst''

HUMO Volgens doemdenkers kunnen ook advocaten het weldra schudden. U betwist dat.

LEROY «De Vlaming Pieter Gunst heeft met z’n bedrijf in Silicon Valley alle Amerikaanse wetgeving ingevoerd in een supercomputer. Als je een trefwoord ingeeft, rolt er een juridisch advies uit. Je hebt geen mens nodig om wetteksten te doorploegen, maar het advies moet nog altijd geïnterpreteerd worden. Beslissen wat billijk, rechtvaardig of ethisch is, kan een computer niet. Daarvoor zul je altijd juristen nodig hebben. Ook hier zie je dus weer een voorbeeld van hoe artificiële intelligentie een meerwaarde kan betekenen voor een beroep: de computer doet het vervelende, afstompende werk, waardoor de mens meer tijd heeft voor het creatieve gedeelte.»

HUMO U zegt dat de samenleving en de arbeidsmarkt niet zullen robotiseren, maar co-botiseren.

LEROY «Ik ga daar in tegen Yuval Noah Harari (Israëlisch historicus en succesauteur, red.). Hij zegt dat we evolueren naar een ‘Homo Deus’, een versmelting van de robot en de mens. Ik geloof dat niet, ik denk dat we gaan samenwerken en zelfs samenleven. Dat doen we trouwens nu al: jouw smartphone is een machine. Je gebruikt ’m om ter voorbereiding van dit interview mijn naam te googelen. Maar jij moet die informatie nog wel beoordelen: is ze betrouwbaar of niet. En je smartphone kan het eigenlijke gesprek niet voeren.»

HUMO Journalisten staan ook op de lijst van jobs die met uitsterven bedreigd zijn.

LEROY (lacht) «U bent net op tijd, over vijf jaar is het met u gedaan! (Maakt hakbeweging) Nee, er zullen altijd mensen nodig zijn om te luisteren en kritische vragen te stellen. Een algoritme kan dat niet. En bovendien is de mens een interactief wezen: we wíllen met andere mensen samenkomen. Op sommige vlakken mag je niet toestaan dat computers het van ons overnemen: empathie en verwondering zijn essentiële onderdelen van ons wezen.»


DANSENDE VUILNISMANNEN

HUMO Ik doe mijn job graag, maar ik zou hem nog liever doen als het niet móést. In ons huidige systeem zijn werk en koopkracht onlosmakelijk verbonden. Gaat dat veranderen?

LEROY «Nee, er zal altijd een beloning tegenover werk moeten staan. Het basisinkomen zou een manier kunnen zijn om het directe verband te doorbreken. Maar ik heb mij altijd vragen gesteld bij zo’n basisinkomen, en de meeste experimenten zijn intussen vroegtijdig stopgezet, omdat het onbetaalbaar bleek. Een basisinkomen moet hoog genoeg zijn om armoede op te lossen, maar laag genoeg om het betaalbaar te houden. Je kunt het ook niet op Belgisch niveau invoeren, dat moet Europees. Maar we staan nog mijlenver van een sociaal Europa. Bovendien kan er door het basisinkomen een nieuwe spanning ontstaan tussen de mensen die wel gaan werken en degenen die niet gaan werken.

»Ik zou liever een systeem zien waarin we werken vanuit een positieve drive, en niet uit noodzaak: ‘Als ik niet werk, heb ik geen inkomen.’ Werk is veel meer dan dat: het is een verbindende factor in de samenleving. Het geeft zin, het stelt mensen in staat zich te ontplooien. Maar veel mensen ervaren dat nu niet op die manier.»

HUMO U schrijft in uw boek dat u zich in Brazilië verbaasde over de vuilnisophalers: ze gooiden lachend, dansend en zingend de vuilniszakken in de vrachtwagen.

LEROY «Ik rij Brussel vaak ontiegelijk vroeg binnen, wanneer de vuilniswagens uitrijden: hier zul je dat niet snel meemaken. Maar in Santiago de Bahia dus wel. Mijn reisgenoten zeiden: ‘Dat komt door het mooie weer.’ Maar dat kan het niet zijn, want voor hen is het altijd mooi weer. Het heeft te maken met de manier waarop het werk georganiseerd is. Ze hebben meer variatie – de ene keer zitten ze achter het stuur, de andere keer halen ze op, de volgende keer werken ze in het recyclagepark. Ze mogen ook weer zelf hun roosters samenstellen, wat hun een zekere graad van autonomie geeft. Gelukkig zijn er bij ons ook meer en meer gemeenten die het zo organiseren. Dat Braziliaanse voorbeeld toont ook dat zo’n systeem niet alleen voor hooggeschoolden is weggelegd. Ook laaggeschoolden zijn perfect in staat om onderling afspraken te maken.»

HUMO Nog een schijnbare zekerheid: in 2050 zullen we langer moeten werken.

LEROY «Dat is onvermijdelijk. Als we die 500.000 vacatures willen invullen, moeten we langer actief blijven. Ik waarschuw al langer voor wat ik een ‘grexit’ noem: de uittocht van grijs talent.

»Maar we moeten ook méér mensen op de arbeidsmarkt krijgen. Met vertaaltechnologie kunnen we vluchtelingen veel sneller integreren op de werkvloer. En mensen met een beperking die vandaag niet werken, kunnen we helpen met spraaktechnologie, VR-brillen of zelfs exoskeletten waarmee je zware lasten kunt heffen.

»Ook de manier waarop we onze arbeid organiseren, maakt een verschil. Veel mensen die met ziekteverlof zijn, hebben een burn-out. Als je de job prettiger maakt en hun meer autonomie geeft, krijg je ze weer aan het werk.»

HUMO Hoe lang moet onze loopbaan volgens u duren? 40 jaar? 45 jaar?

LEROY «Je mag je niet vastpinnen op een getal: we moeten zoals in Scandinavië de loopbaan laten evolueren in functie van de levensverwachting. We moeten vooral geen starre wetten stemmen, zoals we nu doen: ‘Plus twee jaar voor iedereen!’ (lacht)»

HUMO U schrijft dat we moeten afstappen van het klassieke loopbaandenken: 5 werkdagen van 7 uur en 36 minuten, 25 vakantiedagen, en tussendoor enkele weken zwangerschapsverlof.

LEROY «We hebben nood aan langere loopbanen, maar het is geen goed idee om de stress vijf jaar langer te rekken. Wij hebben hier in België lange tijd citroenloopbanen gekend: doordat we lang studeerden, stapten we laat in de arbeidsmarkt. We gingen ook op jonge leeftijd met brugpensioen. En daartussen werden we in korte tijd helemaal ‘uitgeperst’. Als we langer werken, zullen we meer adempauzes en sabbatjaren moeten inbouwen. Mensen moeten meer opleidingen kunnen volgen, en niet alleen in functie van wat de arbeidsmarkt of de werkgever wil, maar in functie van wat ze zelf willen. Zo hou je mensen gemotiveerd.»

HUMO Hoe gaat u de werkgevers van die adempauzes overtuigen? Loopbaanonderbreking, zwangerschapsverlof, tijdskrediet: ze zien dat nu al niet graag gebeuren.

LEROY «Ze hebben een punt, omdat onze loopbanen te kort zijn. En in die korte periode bouwen we, trouwen we en krijgen we kinderen. Al die vormen van tijdskrediet zijn onhoudbaar omdat er steeds minder mensen actief zijn op de arbeidsmarkt. Maar als de loopbanen langer worden, kun je nieuwe evenwichten zoeken. In Scandinavië is vaderschapsverlof de normaalste zaak van de wereld, en er wordt meer geïnvesteerd in levenslang leren: mensen zijn er niet alleen langer aan het werk, maar ze doen dat ook graag.

»Vijftigplussers daar geven in enquêtes ‘geluk op het werk’ aan als belangrijkste waarde. Bij ons is dat: ‘Mijn werk niet verliezen.’ Dat is een enge manier van denken.»

'Robots zullen ons niet vervangen. Nee, ze gaan ons werk weer zinvol maken'

HUMO U schrijft dat de relatie tussen werkgevers en werknemers ook zal moeten veranderen.

LEROY «De vakbonden staan voor een grote uitdaging. We hebben sterke vakbonden nodig, maar er moet een volwaardige sociale dialoog komen. Met de blik op de toekomst, niet vanuit de gedachte: ‘Vasthouden wat we hebben verworven.’»

HUMO U vindt de vakbonden te conservatief?

LEROY (aarzelend) «Ze moeten hun rol heruitvinden, aangepast aan die nieuwe toekomst. Ik zie positieve signalen, maar nog te weinig. In Duitsland zetelen de vakbonden mee in de raden van bestuur. Je zou dat op grotere schaal ook bij ons kunnen invoeren: de vakbonden moeten mee de lijnen uitzetten en werk maken van duurzame loopbanen.»

HUMO Veel werkgevers wantrouwen hun eigen werknemers. Dat het thuiswerk maar niet van de grond komt, bewijst dat.

LEROY «Wij staan thuiswerk toe, en ik sprak gisteren met de hr-managers van Torfs en Microsoft: die hebben er geen enkel probleem mee. Maar sommige werkgevers zitten vast in ouderwets denken. Ze zweren bij controle en evaluatie, zijn bang om hun werknemers meer autonomie te geven. Maar meer autonomie zal toch de norm moeten worden. De krapte op de arbeidsmarkt is op dat vlak een opportuniteit. Zelfs Geert Bourgeois zegt nu: ‘Werkgevers, misschien ligt het aan jullie als jullie geen werknemers vinden.’

»Werkgevers denken nog te veel in hokjes. Ze publiceren jobadvertenties waarin staat: ‘Wij zoeken iemand met diploma x, y jaar relevante werkervaring en competenties a, b en c.’ Die benadering is te eng. In vooruitstrevende bedrijven vragen ze allang niet meer naar diploma’s, en aan jobomschrijvingen doen ze niet. Ze gaan samenzitten met mensen: ‘Wat kun jij betekenen voor ons?’ In Silicon Valley doen ze het ook zo. Nu al gaan sommige bedrijven uit van intrinsieke waarden en kwaliteiten, het kan ze niet schelen of je nu historicus of IT’er bent. Belangrijker dan een diploma zijn je waarden en verwachtingen: komen die overeen met die van het bedrijf?»

HUMO Is het diploma ten dode opgeschreven?

LEROY «Ik zou het in ere willen herstellen, want op dit moment is het niet veel meer waard. Het is een ticket naar de arbeidsmarkt, maar het garandeert geen duurzame loopbaan. Het is een momentopname, een foto van iemand van 22 die net vier jaar in de schoolbanken heeft gezeten. Maar wat zegt zo’n diploma nog als diezelfde mens 44 is? Een ingenieur die niet openstaat voor veranderingen, staat er minder goed voor dan een metser die experimenteert met sensoren en zo betere huizen bouwt. Als we de waarde van het diploma willen opkrikken, moeten we het onderwijs anders organiseren. Onze scholen leveren mensen af die de eindtermen gehaald hebben, maar eigenlijk zouden ze mensen moeten afleveren die de begintermen hebben gehaald: zodat ze met de juiste bagage aan hun loopbaan kunnen beginnen.»

HUMO Die bagage noem jij 21st century skills: een lange waslijst aan vaardigheden. Mediawijsheid. Zelfredzaamheid. Leergoesting.

LEROY «We leven in boeiende maar snel veranderende tijden. Die nieuwe vaardigheden moeten ervoor zorgen dat mensen wendbaar en weerbaar zijn, dat ze autonoom zijn en hun eigen weg kunnen zoeken op een evoluerende arbeidsmarkt. Als we het diploma zo invullen, geeft dat ook een houvast aan bedrijven. Ze weten dat ze mensen aanwerven die creatief zijn, kunnen samenwerken en willen leren. Vandaag zijn er al zestig of zeventig middelbare scholen die SODA-attesten afleveren boven op het gewone diploma secundair onderwijs. SODA staat voor stiptheid, discipline, orde en attitude. Eigenlijk is dat bizar: zulke vaardigheden zouden gewoon in de eindtermen moeten zitten.»

HUMO Maar hoe leer je jonge mensen om creatief en zelfredzaam te zijn?

LEROY «Niet door simpelweg een vak ‘creativiteit’ of ‘zelfredzaamheid’ te doceren. Je kunt die skills gemakkelijk bijbrengen door ze te integreren in de bestaande vakken. Je kunt studenten meer laten samenwerken in groep. En de samenstelling van de groepen sturen, zodat ze gemengd zijn, want dan leren jongeren meteen met diversiteit omgaan.»

HUMO Zal dat niet ten koste van kennisoverdracht gaan? Volgens pedagogen daalt het niveau van ons onderwijs, omdat we op dat vlak te veel toegeven.

LEROY «Kennisoverdracht is en blijft nuttig. Maar kennis vergaren behelst meer dan informatie in het hoofd stampen. Je moet informatie kritisch beoordelen en verwerven. Eigenlijk moet je niet veel veranderen aan het leerplan. Je moet het gewoon anders benaderen, met bijvoorbeeld themaweken. Deze week: media. En volgende week: technologie. Het ene uur leer je dan over de geschiedenis van technologie, een uur later spreek je in het Frans over technologie. Dat is georganiseerde kruisbestuiving.»

HUMO Wat u voorstelt is een enorme omwenteling. Hoe denkt u de politiek, het onderwijs en het bedrijfsleven – logge tankers die moeilijk van koers wijzigen – mee te krijgen in uw verhaal?

LEROY (lacht) «Ik heb de bescheiden ambitie om te inspireren, en dit boek kan daarbij helpen. Ik wil op z’n minst het doemdenken wegnemen en enkele inzichten aanreiken. Het onderwijs laat zich moeilijk hervormen, dat klopt, maar tegelijk is er heel wat vernieuwing. Neem School 19, in Brussel. Ze werken zonder docenten, het is gratis en ze reiken geen diploma’s uit, maar ze leveren jongeren af die veel meer kunnen dan programmeren. De studenten komen op de markt met een pak extra competenties, zoals probleemoplossend denken. Dat is wat de werkgever van morgen zo waardeert.»


Fons Leroy, ‘No Jobs’, Borgerhoff & Lamberigts.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234