null Beeld

Voorbij de prietpraat: 'De succesillusie' doorprikt de zeepbellen van managementgoeroes

Moderator en columnist Richard Engelfriet ziet hen geregeld aan het werk: de goeroes die komen vertellen wat managers en bedrijven moeten doen om succesvol te worden. Inspirerend, vond hij zelf. Tot hij ontdekte dat hun ideeën zelden goed zijn onderbouwd en hun theorieën wemelen van de denkfouten. Hij schreef er het vermakelijke boek ‘De succesillusie’ over.

'Veel werknemers worden juist cynisch omdát hun werkgever weer eens een goeroe heeft ontdekt'

HUMO Wanneer sloeg de twijfel toe bij u?

Richard Engelfriet «Er bestaat een razend populaire TED Talk van de Britse schrijver Simon Sinek over ‘waarom’ als het begin van alles. Succesvolle bedrijven bepalen eerst waaróm ze bestaan, dan pas hoe ze het willen doen en tot slot wát ze zullen doen. Soms zag ik wel vijf keer in een maand een filmpje van hem voorbijkomen. In eerste instantie raakte ik ook geïnspireerd. Maar toen ik hem al zo vaak had gehoord en gezien, begon ik me af te vragen: waar komt dat idee eigenlijk vandaan? Ik ben me erin gaan verdiepen, en wat me meteen opviel, was het complete gebrek aan bewijs voor zijn betoog. En dat bleek niet alleen te gelden voor Sinek, maar voor veel meer goeroes: met een stuitend gemak sturen zij allerlei claims de wereld in. Ik voelde me als Alice in Wonderland: wat gebeurt hier allemaal, wat zijn ze toch aan het roepen?»

HUMO Bedoelt u dat goeroes het bewijs voor hun stellingen verzinnen?

Engelfriet «Dat gebeurt soms, ja. Een veelgehoord advies is dat je doelstellingen SMART moet maken: specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch, tijdgebonden – ja, goeroes zijn dol op afkortingen. Ze willen altijd dat je doelen stelt, want zo boek je meer succes. Daarbij verwijst een gevierde goeroe als Anthony Robbins naar een studie van Yale University, waarbij aan tweehonderd studenten was gevraagd om hun doelen te formuleren. Vijf studenten waren heel specifiek: zij wilden een jaarloon van meer dan 100.000 dollar, een vrijstaand huis, vier kinderen en een grijze labrador. De anderen bleven vaag: ze hoopten gelukkig, gezond of rijk te worden. Twintig jaar later bleek het handjevol studenten dat de doelen concreet had gemaakt, ook echt succesvol te zijn. De rest modderde maar wat aan. Toen een journalist op het idee kwam om die studie eens op te vragen bij Yale, bleek ze niet te bestaan.»

HUMO Dat bedrog zegt nog niets over de andere goeroes.

Engelfriet «Klopt. Maar in goeroeland wordt veel geroepen en weinig onderbouwd. De magere bewijsvoering blijkt gewoon niet te bestaan of niet te kloppen. Simon Sinek beroept zich weliswaar niet op onderzoeken, maar dat is meteen het probleem: er is geen énkel bewijs voor zijn verhaal.»

HUMO U beschuldigt de goeroes van denkfouten. Welke denkfouten ziet u?

null Beeld

Engelfriet «Ze denken dat je betrouwbare antwoorden krijgt wanneer je leiders en managers naar hun succesformule vraagt. Dat is nogal discutabel. Wanneer je een 100-jarige vraagt hoe hij zo oud is geworden, antwoordt hij misschien dat hij iedere dag een sigaar rookt, of dat hij ’s ochtends altijd op hetzelfde tijdstip opstaat. Maar daarom is die verklaring nog niet juist.

»Een mooi voorbeeld zijn de beweringen van Marc Sluszny, die in 1982 in het Belgische Davis Cup-tennisteam zat, het Kanaal heeft overgezwommen, nationaal kampioen parachutespringen werd en het wereldrecord bungeejumpen heeft verbroken. Een fantastische kerel met een schitterend verhaal. Hij doet aan basejumpen en duikt met haaien: verzin iets engs en hij heeft het gedaan. Als motivatiespreker zegt Sluszny dat hij dat doet omdat hij zijn angst onder ogen durft te komen. Vervolgens roept hij iedereen op om dat ook te doen en uit zijn comfortzone te komen. Tijdens een congres vroeg ik hem of het hem angst zou inboezemen om op de afdeling debiteuren-crediteuren van een verzekeringsmaatschappij te werken en iedere dag cijfertjes in een Excel-programma in te voeren. Inderdaad, dat leek hem afschuwelijk. ‘Nou,’ zei ik, ‘dan moet je dát gaan doen, want dán treed je uit je comfortzone.’»

HUMO Hoe reageerde hij?

Engelfriet «Hij kwam er niet uit. De grap is natuurlijk dat die extreme sporten voor hem helemaal niet zo eng zijn als voor u en mij. Sluszny vindt het juist gaaf wat hij doet, want hij is superatletisch en sterk. Hij is bij uitstek het voorbeeld van iemand die volledig ín zijn comfortzone zit en daarmee succesvol is, en die vervolgens anderen gaat vertellen dat ze uit hun comfortzone moeten komen om succesvol te worden.»

HUMO Noem eens een andere denkfout.

Engelfriet «Je ziet bij succesgoeroes vaak het concept van het ‘achteruitjuichen’ opduiken. Dat gebeurt wanneer je, zoals Stephen Covey deed, alleen naar succesvolle bedrijven of leiders kijkt, naar overeenkomsten zoekt en die vervolgens voorstelt als de verklaring voor het succes. Maar wanneer je zou kijken naar bedrijven en leiders die níét succesvol zijn, zou je merken dat zij net hetzelfde deden, en bij hen heeft het dus niet gewerkt.»

HUMO Toch zullen de goeroes wel een punt hebben: ze trekken volle zalen, halen hoge oplages en hebben drukbezochte workshops.

Engelfriet «Dat is toch geen bewijs van hun gelijk? De kerk trok ook jarenlang volle zalen, maar daarmee is niet bewezen dat God bestaat.

»Goeroes reiken je een prettige illusie aan, namelijk het idee dat succes maakbaar is en dat je maar een paar stappen hoeft te zetten om grip op de situatie te krijgen. Ze scheppen orde in iets wat heel onoverzichtelijk en ingewikkeld is. Dan ga je denken: ‘Ah, het begint met why. Ah, ik moet uit mijn comfortzone treden. Ah, ik mag niet langer ‘ja, maar’ zeggen.’»

undefined

null Beeld

'Elon Musk zou een goede leider zijn en zijn bedrijf Tesla zo succesvol, omdat hij dingen kan loslaten en weinig controleert'

HUMO De Nederlandse goeroe Berthold Gunster heeft vorig jaar 100.000 exemplaren verkocht van zijn managementboek ‘Ja. Omdenken als levenshouding’. Dat is toch onschuldig?

Engelfriet «Ik vind van niet. Het is nuttig om eens een sessie te plannen waarin iedereen gekke ideeën op tafel mag gooien, zonder dat iemand meteen praktische bezwaren opwerpt. Maar wanneer je beweert dat niemand nog ‘ja, maar’ mag zeggen op een vergadering, ga je te ver. Als er een slecht plan op tafel ligt, moet je dat kunnen zeggen, ook al heb je geen alternatief.

»Ik sprak onlangs een bruggenbouwer, die over zijn manager klaagde. Die wilde dat alle bouwers positief gingen denken, in termen van mogelijkheden in plaats van problemen. Maar een bruggenbouwer móét in termen van problemen denken. Bij ieder schroefje en ieder boutje moet je je afvragen: hoe kan dat kapotgaan en hoe kunnen we dat voorkomen? In Tilburg, waar ik woon, zagen we wat er kan gebeuren als een installateur niet probleemgericht denkt: in een zwembad viel een geluidsbox naar beneden omdat een bepaald type schroefje niet bestand was tegen chloor. De box viel op een baby van vijf maanden oud, die het ongeval niet heeft overleefd Soms is het echt goed om in problemen te denken en tegenspraak te organiseren.»

HUMO Dat zal Gunster toch wel beamen als u hem zo’n voorbeeld voorlegt?

Engelfriet «Ik schreef eens over het nut van klagen en verwees daarbij naar de beperkingen van zijn ‘ja, maar’-filosofie. In een e-mail liet Gunster weten dat beide invalshoeken natuurlijk belangrijk zijn. Maar waarom roept hij in iedere workshop dat ‘ja, maar’ fout is en ‘ja, én...’ goed? Waarom verkoopt hij op zijn website borden met daarop ‘ja-maar-vrije zone’, die je in de vergaderruimte kunt ophangen? Op die vragen reageerde hij niet. Dan ben je in mijn ogen bewust fout bezig.»

HUMO Denkt u dat de succesgoeroes zelf weten dat het niet helemaal klopt wat ze verkondigen?

Engelfriet «Hm, goede vraag. Ik moet zeggen dat ik vooral goeroes zie die vurig geloven in wat ze zeggen. Doordat ze hun verhaal zo vaak vertellen, zoveel applaus oogsten en er zoveel geld mee verdienen, krijgen ze bovendien telkens het bewijs van hun eigen gelijk. Sommigen slaan op tilt als ze mijn kritiek horen. Ik kom namelijk aan hun geloof, en in een kerk ga je ook niet lopen vloeken.»

HUMO Wat is het gevaar van de goeroes?

Engelfriet «Het grootste gevaar is het ‘eigen schuld, dikke bult’-verwijt. Als we gaan geloven dat succes maakbaar is, is gebrek aan succes óók aan jezelf te wijten. Een exponent van dat denken is Angela Duckworth, schrijfster van ‘De grit factor’, die onder succesvolle zakenmensen enquêtes heeft gehouden. Zij concludeerde dat die mensen allemaal gepassioneerd waren en doorzettingsvermogen hadden.»

undefined

null Beeld

'Steve Jobs (Apple) was een megalomane hork, maar óók een goede bedrijfsleider'

HUMO Het tegendeel zou verbazen.

Engelfriet «Inderdaad. Haar onderzoek stelt verder ook niets voor. Maar als je dat soort conclusies zo stellig blijft roepen, zeg je tegen iedere zwerver op straat: ‘Tja, dan had je maar wat meer passie en doorzettingsvermogen moeten tonen.’ Want als succes ‘een keuze’ is, dan is falen dat ook. Dat lijkt me een ongezonde ontwikkeling. Je ziet dat ook als het over gezondheid gaat. Als we ziek zijn, moeten we positief denken en in herstel geloven. Maar wanneer iemand kanker niet overleeft, blijft het idee hangen dat hij niet positief genoeg heeft gedacht en er wat harder aan had moeten werken.»

HUMO Het is toch niet verkeerd om mensen aan te moedigen om het beste uit hun leven te halen en goed te presteren op het werk?

Engelfriet «Er zullen altijd mensen zijn die even geen geluk, gezondheid of succes ervaren. In een samenleving die geobsedeerd is door maakbaarheid, kan dat bij hen leiden tot ernstige twijfel. Overal horen we dat je gelukkig kunt zijn en dat je een droombaan kunt hebben, overal liggen stappenplannen klaar en worden cursussen aangeboden. Maar wanneer het tegenzit, kan dat tot een kortsluiting leiden. Psychiater Dirk De Wachter heeft het over de borderlinemaatschappij, vernoemd naar de aandoening die zich kenmerkt door een wisselend zelfbeeld, stemmingswisselingen en gevoelens van leegte. Dat treft steeds meer mensen, omdat wat je ervaart niet overeenkomt met hoe je denkt dat het zou moeten. Zo belanden steeds meer mensen langs de kant. Dat zien we ook in de geestelijke gezondheidszorg, die steeds vaker stress en burn-out moeten behandelen.»

undefined

'Succes is níét maakbaar: dat is toch een hele opluchting?'

HUMO Wat is eraan te doen?

Engelfriet «We moeten beseffen dat onze organisatiecultuur verziekt is wanneer zestig uur werken per week de norm is en wanneer je altijd maar bereikbaar moet zijn. Het is ongezond te denken dat het aan jóú ligt als je de anderen niet kunt bijbenen. De Wachter zegt bovendien dat we moeten leren accepteren dat we soms even niet gelukkig zijn. Het hoort erbij. Als het iemand in onze omgeving overkomt, hoeven we niet meteen klaar te staan met een lijstje tips om uit die dip te komen.»

HUMO Is uw boodschap niet wat cynisch?

Engelfriet «Integendeel, ik vind het een hele opluchting dat succes niet maakbaar is en dat je niet aan al die zogenaamde succesformules hoeft mee te doen. Sterker nog, veel werknemers worden net cynisch als hun werkgever weer eens een goeroe heeft ontdekt. Vorig jaar moesten ze nog excellent zijn, nu klantvriendelijk en volgend jaar vast lean. Veel mensen klagen over al die rapportages die ze moeten maken of lezen, en het enorme vergadercircuit dat ontstaat wanneer je doelen meetbaar gaat maken en key performance indicators gaat bijhouden, met vage bijeenkomsten om over je persoonlijke why te praten. Nou, daar stoppen we dus mooi mee: iedereen kan gewoon weer aan het werk.»

HUMO Waar moeten we op letten als we een goeroe tegenkomen die precies weet hoe we een goede leider kunnen worden of ons bedrijf succesvol kunnen maken?

Engelfriet «Vraag eens naar de onderbouwing van zijn theorie. Ga na of je een tegenvoorbeeld kunt bedenken. Zo hoorde ik laatst dat Elon Musk zo’n goede leider is en zijn bedrijf Tesla zo succesvol, omdat hij dingen kan loslaten en weinig controleert. Maar Steve Jobs was een megalomane hork die zich met alle details bezighield en iedereen op staande voet kon ontslaan, en die was óók een goede leider van een succesvol bedrijf.

»Pas ook op met conclusies en aanbevelingen van goeroes. Vraag je af hoe concreet en toepasbaar ze zijn. ‘Toon leiderschap’: oké, maar hoe doe je dat dan? ‘Maak keuzes’: prima, maar is nietsdoen ook een keuze? ‘Doe aan storytelling’: akkoord, maar wat is dan een goed verhaal?»

HUMO Nu bent u zelf een goeroe geworden.

Engelfriet «Haha, ja, een antigoeroe. Ach, ik zeg tegen iedereen: hou me scherp!»

Richard Engelfriet, ‘De succesillusie’, uitgeverij Haystack

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234