'Hoe vaker mensen porno kijken, hoe beter hun seksleven’ Beeld L
'Hoe vaker mensen porno kijken, hoe beter hun seksleven’Beeld L

Waarom porno goed is voor u: 6 mythes over internetporno wetenschappelijk ontkracht

Lange tijd moesten liefhebbers van pornografisch materiaal hun toevlucht zoeken in morsige bioscopen in stationsbuurten, videotheken over de Nederlandse grens en de hoogste rekken in krantenwinkels. Tegenwoordig biedt het internet soelaas: daar wacht een eindeloze zee van foto’s en video’s, al dan niet tegen betaling, in verscheidene configuraties (man-vrouw, vrouw-vrouw, man-man, vrouw-pony). Die pornografische overvloed valt slecht bij moralisten en kwezels, maar volgens nieuw onderzoek van het UZ Gent zijn hun bezorgdheden (Zedenverwildering! Verslaving! Misogynie!) voor niets nodig. Aan alle doemdenkers zeggen wij: afgerukt, mars!

Tom Pardoen

Het onderzoek ‘Seks in beeld’ werd georganiseerd als onderdeel van de permanente vorming seksuologie aan de Universiteit Gent, en is ambitieus van opzet: meer dan 4.500 mannen en vrouwen vulden de vragenlijst in. Met heel wat contra-intuïtieve resultaten tot gevolg. Of beter: het gaat in tegen wat bijvoorbeeld Goedele L. en andere seksuwologen plegen te zeggen. Dat is ook de reden waarom psychologe-seksuologe Els Elaut er in de eerste plaats aan begonnen is.

ELS ELAUT «Ik erger mij net als veel andere seksuologen aan het negatieve beeld dat doorgaans wordt opgehangen over internetporno. Vaak gebeurt dat met goeie intenties, hoor, vanuit een beschermende reflex. Dan gaat het altijd weer over: ‘Wie denkt aan de jongeren?’ Alsof hun seksuele ontwikkeling door internetporno per definitie in gevaar komt. Dat is een mooie bezorgdheid, maar als onderzoeker wil ik graag weten of we ons inderdaad zorgen moeten maken.»

HUMO Werd dat tot nog toe dan zómaar voor waar aangenomen?

ELAUT «Ja. Het gaat over seks, hè: we schieten nog altijd in een kramp als het woord valt. En internetporno is een relatief nieuw fenomeen, we weten niet goed hoe we het moeten inschatten. In de klinische praktijk zien we af en toe mensen die ermee in de problemen zijn gekomen. En ook al gaat dat niet over de meerderheid: soms veroorzaakt het ellende. Ik begrijp ook wel ergens dat mensen negatieve vooroordelen ontwikkelen. Maar het doet denken aan de hysterie over computergames. We weten dat een kleine groep gamers verslaafd raakt en in de problemen komt. Bij internetporno is het net zo: een kleine minderheid vertoont een bepaalde karakteriële kwetsbaarheid, functioneert mogelijk ook niet goed op andere domeinen, en komt in de problemen. Games of internetporno: het maakt eigenlijk niets uit.»

HUMO Hebben we te maken met een reactionaire moralistische reflex?

ELAUT «Tja. Het heeft veel met verandering en angst te maken. In elk geval kun je je na dit onderzoek afvragen: waar panikeren we in godsnaam over? De resultaten zijn nog veel geruststellender dan ik had verwacht.»


1. Creatieve 50-plussers

HUMO U houdt in uw onderzoek een aantal mythes tegen het licht. De eerste, ‘Jongeren kijken meer internetporno dan ouderen’, lijkt me zelfs een evidentie. Maar niets is minder waar: ouderen en jongeren kijken evenveel.

ELAUT «Ja. We hebben vijftigers vergeleken met twintigers: ze kijken evenveel. Ik moet eerlijk toegeven dat het mij ook wel verbaasd heeft. Onze maatschappij beschouwt mensen vanaf een bepaalde leeftijd niet meer als seksuele wezens. Seksuologen weten beter: veel ouderen zijn – ondanks eventuele fysieke ongemakken – seksueel actief en zijn daar betrekkelijk creatief in. Tóch blijft het idee bestaan dat de seksuele interesse verdwijnt met de jaren: ons onderzoek weerlegt die clichés. Ik had wel niet verwacht dat vijftigers – net als de twintigers, die groot geworden zijn met het internet – zo gemakkelijk hun weg vinden: mijn grootmoeder snapt het internet nog altijd niet, hoor. Maar oud of jong: ze vinden hun gading. Nu moet ik er wel bij zeggen dat er wellicht een soort bias in onze steekproef zit, in de zin dat het een onlinesurvey is. Wie als vijftiger zijn weg vindt naar onze survey, vindt ook zijn weg naar internetporno (lacht). Maar goed: binnenkort is iedereen internet-savvy.»


'Ik vind drie keer per week wel véél, ja’ Beeld
'Ik vind drie keer per week wel véél, ja’

HUMO Wanneer surfen mensen voor het eerst naar internetporno?

ELAUT «Voor de hele groep bedraagt de gemiddelde leeftijd 20 à 21 jaar. Dat lijkt relatief laat, maar het heeft ermee te maken dat de zestigers uit onze enquête op hun 14de nog niet naar internetporno kónden surfen, omdat het internet nog niet bestond. Het is aannemelijker dat de meeste jongeren als puber beginnen te zoeken, wanneer ze seksueel ontluiken en nieuwsgierig worden. Het is tegenwoordig logisch dat je gaat googelen wanneer je informatie zoekt: en zo kom je weleens op interessante websites terecht (lacht).»

HUMO Zowel jongeren als ouderen kijken gemiddeld drie keer per week naar internetporno. Is dat veel? In internationaal perspectief?

ELAUT «Het is moeilijk te vergelijken, omdat elk onderzoek de kijkfrequentie anders meet. Tot nog toe vertrok veel onderzoek – al dan niet expliciet – vanuit een bezorgdheid, een negatieve invalshoek. Wij wilden internetporno precies uit de probleemsfeer halen en op een positieve manier benaderen: kan het ook voordelen opleveren? Gelukkig hebben de resultaten ons vermoeden bevestigd (lacht). Dat gezegd zijnde vind ik drie keer per week wel véél, ja. Ik denk dat we een permissief publiek hebben bereikt.»

HUMO Permissief of niet: hoe vaker mensen kijken, hoe positiever ze internetporno ervaren voor hun eigen seksleven. Men doet er inspiratie op, met andere woorden?

ELAUT «Ja. Dat is een invalshoek die je weinig terugvindt: waarom zou internetporno geen bron van kennis kunnen zijn? Zoals voorlichting op school er één is. Of de seksboekjes van vroeger? Geen gekke gedachte, hoor: in mijn praktijk geef ik mensen geregeld het advies om internetporno te overwegen als inspiratiebron. Mensen die wat vastgelopen zijn, die hun seksueel repertoire beu zijn. Sommigen aarzelen dan, want niet iedereen vindt het evident om ‘porno’ in te tikken op Google. Als ze het mainstream aanbod niet smaakvol vinden, of te vrouwonvriendelijk, verwijs ik ze naar alternatieven. Die zijn er meer en meer. Er is niks mis met expliciete, mainstream porno, maar veel vrouwelijke regisseurs zoals Erika Lust proberen het anders te doen, door mannen en vrouwen gelijkwaardiger in beeld te brengen, mét respect voor de betrokken acteurs. Dat is content waar je voor moet betalen – wat logisch is gezien hun opzet – maar het verhoogt de drempel wel wat.»

HUMO Amateurporno staat wel gratis en massaal ter beschikking: doodgewone koppels die zichzelf filmen en die beelden dan online zetten. Waarom ze eraan beginnen is me een raadsel, maar het doorbreekt wel de klassieke wetmatigheden van de commerciële porno: de perfecte lijven, de dominante man en de onderdanige vrouw.

ELAUT «Dat is een recent fenomeen, dat pas de kop heeft opgestoken toen je op het internet een beetje deftige snelheden kon halen, waardoor je het beeldmateriaal gemakkelijk kon uploaden. Op zich geen slechte evolutie.»

HUMO Het heeft iets documentairs.

ELAUT «Ja. Het brengt naast de professionele pornografie alle variaties van de menselijke seksuele natuur in beeld. Je zou het de democratisering van de pornografie kunnen noemen (lacht).»


2. Porno in de klas

HUMO Een tweede mythe die uw onderzoek doorbreekt, en die aansluit bij daarnet: porno is pas de derde bron van seksuele informatie voor jongeren. Seksuele voorlichting op school staat nog altijd op één, en dus niet – tot mijn verbazing – de vrienden en vriendinnen.

ELAUT «Dat ondersteunt het pleidooi van bijvoorbeeld Sensoa om voor kwaliteitsvolle relationele en seksuele vorming te zorgen op scholen. Zij pleiten er al lang voor om ook op school jongeren te leren omgaan met internetporno. Ik vind dat ook belangrijk: we moeten jongeren erop wijzen dat ze expliciete seksuele beelden kunnen tegenkomen op het internet. En dan uitleggen dat porno een welbepaald, vaak genderstereotiep beeld ophangt en dat échte seks niet altijd hoeft te zijn zoals het daar getoond wordt. Neem nu: in het gezicht van een meisje ejaculeren. Als je dat zelf niet wilt, hoef je dat niet in de praktijk te brengen, je mág nee zeggen. We weten dat jongeren daar best mee om kunnen, als je het maar goed kadert.»

'Zowel mannen als vrouwen die een relatie hebben, kijken hoofdzakelijk solo’ Beeld
'Zowel mannen als vrouwen die een relatie hebben, kijken hoofdzakelijk solo’

HUMO Het dreigt dan wel heel expliciet te worden, natuurlijk.

ELAUT «Ik pleit er niet voor om in de klas internetporno te gaan tonen, maar het móét besproken worden. Jongeren moeten weten dat het bestaat en ze moeten vaardigheden aanleren om ermee om te gaan.»

HUMO Mijn oude lerares biologie komt me voor de geest. Niet zo prettig.

ELAUT «Het is ook niet evident, je moet ervoor geschikt zijn. Maar je kan eraan werken en er is veel educatief materiaal beschikbaar. In sekstherapie zie je vaak iets soortgelijks. Tijdens de eerste gesprekken aarzelen mensen, dan zie je ze met hun ogen om toestemming vragen: ‘Is het oké als ik expliciet word?’ Ik zeg dan: ‘Ja, benoem lichaamsdelen. Benoem handelingen, anders gaan we elkaar niet goed verstaan.’ Na een paar gesprekken zijn ze meestal vertrokken, en hebben ze een heel vocabularium ontwikkeld. Bij jongeren moet je dezelfde boodschap brengen: ‘Het is oké om over seks te praten!’»

HUMO Ontbreken in de top drie van belangrijkste informatiebronnen: de ouders. En gelukkig maar. Nochtans vinden drie op de vier ouders dat ze met hun kinderen moeten praten over internetporno. Slechts één op de vier dóét dat ook. Daartussen ligt waarschijnlijk: schroom.

ELAUT «Ja. Er is een drempel: dat is begrijpelijk. Veel mensen willen best zo’n gesprek met hun kinderen aanknopen, maar weten niet goed hoe.»

HUMO Wat raadt u aan vanuit de praktijk?

ELAUT «Niet berispen, in elk geval. Gelukkig waren er maar tien mensen die in onze enquête aangaven dat ze hun kinderen verbieden om naar internetporno te kijken. Verbieden heeft natuurlijk weinig zin. Ik begrijp dat er schroom is – de meeste mensen hebben nooit geleerd om over seks te praten – maar het kan écht geen kwaad. De vraag zal op een gegeven moment toch gesteld worden. Soms best vroeg, en dan is het zaak om open te reageren. Als ouders gecrispeerd reageren, zal een jong kind dat ook raar vinden. Je kunt het best vanaf jonge leeftijd seks benaderen als eender welk onderwerp.

»Anderzijds: ‘Sexpert’, een bevolkingsonderzoek over seksualiteit, toont aan dat er in het grootste deel van de Vlaamse huishoudens niet over seks wordt gepraat, maar dat de meeste Vlamingen desondanks goed functioneren op seksueel vlak.»


3. Masturbatie-motivatie

HUMO Zullen we nog eens een mythe versplinteren? Niet alleen singles kijken porno.

ELAUT «Zulke spectaculaire cijfers had ik niet verwacht. Een meerderheid van de mensen in een relatie kijkt porno. En het zet ook grote kanttekeningen bij een belangrijk genderstereotype. In de literatuur lijkt het idee doorgedrongen dat zélfs vrouwen weleens porno kijken – sommige onderzoekers zijn intussen zover (lachje) – maar dan wordt nog altijd gezegd dat ze dat ‘relationeel’ inpassen. Nu blijkt dat zowel mannen als vrouwen die een relatie hebben, hoofdzakelijk solo kijken.»

HUMO Weten partners dat dan van elkaar? En wordt het geduld?

ELAUT «Dat is één van de redenen om naar de hulpverlening te stappen, om het cliché toch eens aan te halen: mevrouw ontdekt dat mijnheer regelmatig kijkt en voelt zich verraden. ‘Voldoe ik niet?’ Of: ‘Faal ik als minnares?’ En dan ontstaan er discussies, want mijnheer ‘bedoelt het natuurlijk niet zo’. Vaak denkt mevrouw ook dat mijnheer aan porno verslaafd is, terwijl ik na enkele vragen al weet: dat lijkt mij hier perfect gezond. Het andere uiterste maak ik ook mee: mensen die elke avond drie, vier uur achter de pc zitten. Dat is níét meer gezond.»

HUMO Al is het maar omdat je dan niet meer aan andere dingen toekomt. De afwas. De boekhouding.

ELAUT «Zodra je in zo’n repetitief patroon zit, krijg je negatieve consequenties op álle vlakken.»

HUMO Wanneer wordt gezond óngezond?

ELAUT «Moeilijk te zeggen, er valt geen grens te trekken. Het is zoals met alcohol en gamen: matigen is de boodschap. Maar wat is ‘met mate’? Misschien is de richtlijn dat het niet problematisch hoeft te zijn zoláng het je leven niet beheerst, en zoláng het niet de enige manier is waarop je seks beleeft – alleen of met een partner.»

HUMO Ik las dat er nog altijd controverse bestaat over seksverslaving als diagnose.

ELAUT «Het ís geen formele diagnose, het staat niet in het handboek voor de classificatie van psychische stoornissen.»

HUMO Het is ook een beladen begrip, omdat het een religieuze connotatie heeft: iets dat moreel verfoeilijk is en genezen moet worden.

ELAUT«Er is bovendien overlap met andere problematieken. Overmatig gebruik van porno kent soms gemeenschappelijke kenmerken met een verslaving aan alcohol of drugs – een onrustig gevoel als je stopt bijvoorbeeld. En er zijn ook raakvlakken met dwangproblematieken. De vraag is: moet je het als aparte categorie zien? Ik ben in elk geval geen voorstander van de term seksverslaving, want dat impliceert dat je met seks zou moeten stoppen. En waarom zou je in godsnaam met zoiets gezonds als seks stoppen? Je kan seks niet gelijkstellen met middelenmisbruik, dat je lichaam verwoest.»

null Beeld

HUMO Zowel mannen als vrouwen stippen ‘masturbatie’ aan als motivatie om internetporno te kijken. Daar viel ik niet steil van achterover.

ELAUT (lacht) «Nochtans hebben we een hele pagina aangeboden met mogelijke motieven. ‘Om samen te kijken’ stond ertussen. En: ‘Uit verveling.’ Zelfs: ‘Omdat het iets is wat ik doe met vrienden.’ Maar masturbatie is veruit de belangrijkste motivatie, ja, en dat mag niet verbazen. Het ontkracht wel weer dat stereotiepe idee dat vrouwen alleen porno kijken vanuit relationele motieven, ‘samen met hun partner’. Onzin. We hebben bijvoorbeeld gevraagd naar de voorkeur voor het soort porno. Blijkt dat de meerderheid van zowel de mannen als de vrouwen op zoek gaat naar hardcoreporno. Dat is ook logisch: wie porno kijkt, gaat op zoek naar seksuele opwinding. Naar expliciete beelden, dus. De rozige lezing is dat vrouwen een verhaallijn willen (lacht), maar dat is ook onzin. Ik hoor cliëntes best vaak zeggen: ‘Ik spoel meteen door naar de interessante stukken, naar de actie.’ Ook vrouwen worden opgewonden van close-ups, penetratie, expliciete scènes.»


4. 72 procent vrouwen

HUMO Zo zijn we vanzelf beland bij de mythe der pornomythes: alleen mannen kijken porno.

ELAUT «Laat het voor eens en altijd duidelijk zijn: vrouwen kijken ook naar porno (lacht).»

HUMO 72 procent van de vrouwen heeft ‘ooit al gekeken’. Waarom ontkennen de meeste vrouwen dat? Waarom is het taboe daar groter dan bij mannen?

ELAUT «Onze maatschappij heeft nog altijd een probleem met vrouwelijke seksualiteit. Niet met de vrouw als seksueel object, natuurlijk, maar ze heeft moeite om vrouwen te zien als een seksueel wezen met eigen verlangens. Iemand die weet wat ze wil, haar verlangens kenbaar maakt en een actieve rol inneemt. Het klassieke stereotype van de man die het initiatief neemt en de vrouw die ontvangt, is zo’n reductie van de realiteit, maar dat leeft nog altijd. Natuurlijk zijn er nog genderverschillen: bij de mannen heeft 98 procent ‘ooit al gekeken’, dat is een significant verschil. Vrouwen kijken minder vaak dan mannen, maar wel vaker dan iedereen denkt.»

HUMO Mannen kijken langer dan vrouwen: dat druist in tegen het gezond verstand.

ELAUT «Leest plechtig voor uit het rapport: ‘De kijksessie duurt langer.’ Over het woord kijksessie hebben we lang gediscussieerd. Het klinkt niet bepaald sexy, maar ook seksonderzoek is ernstige wetenschap en we vonden geen beter woord. Maar inderdaad: je zou denken dat mannen visueler ingesteld zijn, sneller opgewonden raken en klaarkomen. Dat blijkt dus niet zo: had ik niet verwacht.»

HUMO 2 procent van de mannen heeft nog nooit internetporno gezien. Omdat ze het walgelijk vinden?

ELAUT «Walging vind je vooral bij mensen die ervan uitgaan dat de vrouw in álle porno geobjectiveerd wordt. Dat is niet per definitie zo. Ik wil niemand op de kast jagen en beschouw mezelf absoluut als een feministe, maar het is jammer dat men soms vanuit feministische hoek alle porno categorisch aan de kant schuift.»

HUMO Dat wordt zelfs naar voren geschoven als reden voor de achterstand in het porno-onderzoek: de onderzoeksmaterie is op verschillende manieren te aangebrand.

ELAUT «Het is enorm moeilijk om fondsen te vinden voor seksonderzoek in het algemeen. Dossiers voor fondsenwerving worden niet altijd beoordeeld door mensen die het vak goed kennen, waardoor seksonderzoek vaak als onbelangrijk wordt gecatalogeerd. Gelukkig hadden we deze keer negen enthousiaste studenten die zonder enig budget uiterst waardevol werk hebben geleverd.»

5. Zet ’m op

HUMO Uw onderzoek is ook een onophoudelijke bron van hoopgevend nieuws. De vijfde mythe – dat mensen die porno kijken in het echte leven risicovoller gedrag vertonen – blijkt ook onwaar. Ze vrijen níét onveiliger, bijvoorbeeld.

ELAUT «Nee: kijken lijkt niet samen te gaan met risicogedrag. Dat resultaat viel te verwachten, eerder internationaal onderzoek toonde dat ook al herhaaldelijk aan. Het weinige onderzoek dat er al is, focust daarop: ‘Gaat het niet mis met de seksuele ontwikkeling van jongeren die veel internetporno kijken?’ Maar enkel een kleine groep ontwikkelt moeilijkheden. In onderzoek wordt die groep vaak gekarakteriseerd als sensation seekers. Ze zijn avontuurlijk aangelegd, raken snel verveeld door patronen die zich herhalen, en gaan altijd op zoek naar iets nieuws. Die groep komt nu eenmaal iets vaker in moeilijkheden terecht. Zo rapporteren ze meer soa’s of éénmalige seksuele contacten. Die groep zal altijd blijven bestaan, ook als er geen internetporno meer zou zijn.»

HUMO Opnieuw blijkt het educatieve aspect van internetporno: mensen met een voorkeur voor porno waar condooms gebruikt worden, zullen ook zelf sneller een condoom omdoen.

ELAUT «Ja, maar daar speelt de vraag over de kip en het ei. Evengoed gaat het andersom, en zoeken mensen die veilig vrijen eerder naar porno waar ook condooms worden gebruikt. Die vraag valt niet te beantwoorden. Je kan geen groep van honderd jongeren consequent enkel naar porno mét condoom laten kijken en een andere groep naar onveilige seks, en dan een tijdlang kijken hoe hun gedrag zich ontwikkelt. Dat zou ethisch compleet onverantwoord zijn, maar wel de enige manier om zulke vragen te beantwoorden. Misschien ben ik te optimistisch, maar ik heb het positief geïnterpreteerd: internetporno kan een positieve educatieve rol spelen. Dus waarom zou je niet op bepaalde zaken inzetten via die weg?»

HUMO Nog een klassiek argument à charge: porno is een stepping stone naar extremere vormen van seksualiteitsbeleving.

ELAUT «Bij de meerderheid van de mensen is het dat níét. Nog een vaak voorkomende angst: als je te veel naar internetporno kijkt, ontwikkelen mensen een negatief vrouwbeeld. De slaafse, passieve volgster van de dominante man, die zomaar in haar gezicht mag ejaculeren. Maar er is dus géén verband, bevestigt ook ons onderzoek: mensen die méér internetporno bekijken, hebben net positievere attitudes ten aanzien van het andere geslacht. Jonge mensen zijn slim genoeg om – net zoals bij games en films – het onderscheid te maken tussen fantasie en werkelijkheid.»

null Beeld


6. Holebi-porno

HUMO Tijd voor de allerlaatste stelling: holebi’s kijken meer porno dan hetero’s. Dat is de enige mythe die door uw onderzoek wordt bevestigd.

ELAUT «Ja, we weten dat porno die holebiscènes uitbeeldt, oververtegenwoordigd is in het aanbod. Over het algemeen nemen we aan dat 6 tot 9 procent van de bevolking holebi is – ik zeg voor het gemak altijd 10 procent, omdat er wellicht onderreportage is – maar als je het aanbod bekijkt, zit je ver boven de 10 procent.»

HUMO Misschien zijn sommige heteromannen niet vies van lesbische scènes?

ELAUT «Uiteraard, dat ook. Maar we weten dat holebi’s ook zelf meer kijken. Onze hypothese: de seksuele voorlichting is nog altijd te veel op maat van hetero’s gesneden. Daarom gaan holebi’s op zoek naar informatie op het internet. Ons onderzoek heeft dat bevestigd – maar eigenlijk geldt dat vooral voor mannen, niet voor vrouwen. Het goede nieuws is dat ook de holebi’s die meer kijken, niet méér seksueel risicogedrag vertonen.»

HUMO Jullie hebben ook naar sociodemografische kenmerken gepeild: vallen daar conclusies te trekken? Kijken hoogopgeleiden meer porno?

ELAUT «Dat hebben we nog niet kunnen uitzoeken, we zullen nog heel lang zoet zijn met de informatie die we hebben verzameld. Maar er zouden inderdaad indicaties zijn dat internetporno vooral bekeken wordt door hoogopgeleiden. Je zou kunnen denken dat het een kwestie van toegankelijkheid is, maar tegenwoordig heeft bijna elk huishouden toch al een internetaansluiting? En googelen vraagt niet om geavanceerde vaardigheden.»

HUMO Samenvattend: u raadt het niet af.

ELAUT «Nee. Absoluut niet. Het is wellicht schadelijker dat je het te fel afraadt en dat mensen gaan denken dat ze abnormaal zijn. Ik heb mensen in mijn praktijk gehad die dachten dat ze verslaafd waren, maar als je doorvraagt blijkt dat het grootste probleem is dat ze bang zijn om veroordeeld te worden door hun partner, en ruimer: door de maatschappij. Als je jezelf in de hoek geplaatst voelt als het zieke vieze mannetje dat te lang achter zijn pc zit, kan dat schadelijker zijn dan het kijken zelf. Ik vind absoluut dat porno uit het verdomhoekje moet. Maar je kan er natuurlijk moeilijk campagne voor voeren.»

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234