Waarom reizen gelukkig maakt: de 10 geboden van globetrotter Iris Hannema

Op haar 33ste heeft de Nederlandse journaliste en reisschrijfster Iris Hannema meer dan honderd landen bezocht. In haar derde boek ‘Reizen volgens Hannema’ beschrijft ze enkele van haar meest memorabele trips.

'Opstijgen met het vliegtuig, die mengeling van spanning en euforie: het voelt als een ontsnapping.'

HUMO Het is je derde boek over reizen, maar het is opnieuw geen gids geworden.

IRIS HANNEMA «Nee, je kunt het niet meenemen op reis om te weten wat je móét doen. Of je zou dat wel kunnen, maar dan weet ik niet waar je uitkomt. Het zullen in elk geval niet de mooiste plekjes op aarde zijn: mijn reizen draaien rond de andere kant van het mooie plaatje dat we in kranten en in tijdschriften zien. Als reisjournalist doe ik daaraan mee: we verkopen een droom, een idylle. Maar als schrijfster wilde ik dat niet: laten we erkennen dat de wereld geen sprookje is, en ons leven ook niet.»

HUMO Er zit toch een rozig kantje aan het boek: je zoekt een antwoord op de vraag of je door reizen gelukkiger kunt worden.

HANNEMA «Ik heb al die jaren het idee gehad dat ik gelukkiger zou worden door het avontuur op te zoeken. Alhoewel, ‘geluk’ klinkt te zwaar, misschien is ‘tevredener dan thuis’ beter. Ik was altijd op zoek naar dé plek waar alles klopt. Dat is opnieuw een illusie.»

HUMO Het klinkt ook alsof je op de vlucht was.

HANNEMA «Ik kom uit een goed nest met fijne ouders en een leuke kennissenkring, maar laatst noemde iemand mij een ‘sociale vluchteling’: hij vond dat ik inderdaad wegvluchtte van de benauwdheid van het thuisfront. Het is iets wat ik altijd weer besef wanneer ik thuiskom: hoeveel hier móét. De conventies. De agenda’s. Het idee dat je afspreekt met mensen om elkaar over twee weken te ontmoeten in een koffiebar. Dat is eigenlijk een gek idee, en ondenkbaar in veel delen van de wereld. Want waar ben je over twee weken? En zul je op dat moment wel zin hebben om die mens te ontmoeten? Dat is reizen voor mij: even aan de conventies ontsnappen. In eerste instantie schept dat klaarheid – wie ben ik zonder die wetten en conventies? – en daar word je gelukkig van. Maar de reiziger moet per definitie terugkeren naar de plek waar hij van wegvluchtte omdat hij er alles saai en vastgeroest vond. Terugkomen is confronterend, want dan haalt de werkelijkheid je weer in. Maar als dat gevoel de overhand haalt, ben je geen goede reiziger meer.»

HUMO Je bent al in meer dan honderd landen geweest. Dat betekent dat je over de helft bent.

HANNEMA «Er is wel wat betwisting over welke gebieden als land tellen en welke niet. Maar op dit moment heeft de Verenigde Naties 193 lidstaten, dus zit ik mathematisch gezien voorbij halfweg, ja. Maar de andere helft is de moeilijkste.»

HUMO Ik ga ervan uit dat Nederland het eerste land op je lijst was. Welk land kwam erna?

HANNEMA «Dat moet België zijn (lacht). Als we met de ouwelui naar Frankrijk reden, moesten we door jullie land. Al geloof ik dat de Belgische Ardennen ook ooit een bestemming waren. De reizen met mijn ouders waren typisch Hollands: we stapten in de auto en reden naar het zuiden. Met mijn vader ben ik later ook naar Egypte en Turkije gereisd, waar het toen nog helemaal anders was. Of we gingen half juli door het snikhete Atlasgebergte rijden.»

HUMO Herinner je je nog het moment waarop de reizigster in jou is ontloken?

HANNEMA «Ik heb nooit gedacht: ik word later reiziger. Ik dacht alleen: ik wil vrij zijn. Ik had een hekel aan de schoolbanken en ik wilde niet voor een baas werken. Dan blijven er weinig opties over (lacht).»

HUMO De Nederlandse sociaal psycholoog Ap Dijksterhuis schreef vorig jaar een enig boekje over reizen. Hij lijdt als dwangmatige reiziger aan ‘wegwee’, het tegendeel van heimwee.

HANNEMA «Ik had het Spaans benauwd als ik niet zeker wist dat ik binnen de maand weer weg kon uit keurig Haarlem. Tegelijk had ik op reis last van heimwee – daardoor is reizen voor mij problematisch (lacht). Maar het is niet het soort heimwee waardoor je naar het ouderlijk huis snakt. Ik was altijd op zoek naar een ideale plek waar ik kon thuiskomen. Dat weg willen én tegelijk ook willen thuiskomen zitten elkaar lelijk in de weg.»

HUMO Dat klinkt erg vermoeiend.

HANNEMA «Reizen ís ook erg vermoeiend.»

HUMO Vind je het eigenlijk wel leuk? Ik begin te twijfelen.

HANNEMA «Toen ik als jonge twintiger begon te reizen, vond ik alles leuk. Met de rugzak en de hangmat door de Amazone, in busjes door Pakistan: als het moeilijk was, vond ik het fantastisch. Dat heb ik nu wel gehad: als ik weer eens problemen heb aan een grensovergang, word ik vooral ongeduldig. Ik weet beter dan vroeger wat ik niet meer wil.»

HUMO Dijksterhuis is ervan overtuigd dat je door te reizen een beter mens wordt. Dat heeft met prikkels te maken: nieuwe indrukken stimuleren de hersenen, wat een verkwikkend effect heeft. Dan maakt het zelfs niet uit of je naar de Costa del Sol of naar Pakistan reist.

HANNEMA «Klopt, je kunt op elke onbekende plek nieuwe indrukken opdoen. Zelfs in Playa del Carmen in Mexico, waar je alleen maar Engelsen, Nederlanders en Duitsers over het hagelwitte strand ziet paraderen. Dat kan even bevreemdend zijn als een extreem avontuur in Oost-Afrika. Het gaat om je weg moeten zoeken op een plek die je niet kent.»

HUMO Dat kan zelfs in Benidorm, heb ik ooit ondervonden: zelden heb ik me zo vervreemd van de werkelijkheid gevoeld.

HANNEMA «Je hoort er niet, je bent er niet thuis. Daar je weg moeten zoeken verandert iets in jou, en daar heb je iets aan als mens.

»Nu is het wel mijn ervaring dat je ook te veel indrukken kunt opdoen. Als je té lang reist, bijvoorbeeld. Ik heb dat meegemaakt toen ik van Israël naar India reisde: ik kwam in Jordanië, Turkije en Libanon. Zelfs in Syrië, dat toen op het punt stond een toeristische bestemming te worden. Iran. Pakistan. Dat zijn allemaal heftige landen waar je alert moet blijven. Ik reisde ook alleen, waardoor je de prikkels moeilijker kunt verwerken. Je kunt nauwelijks iets uitspreken, je kunt nergens samen om lachen: ‘Heb je die gek met zijn kameel gezien?’ Ik weet nog dat ik na zeven maanden naar de Taj Mahal stond te kijken en alleen maar kon denken: ik weet dat ik hiervan hoor te genieten, dit is het summum, ik kom hier nooit meer terug. Maar ik voelde alleen maar irritatie en chagrijn (lacht).»


Geweer tegen hoofd

HUMO De Britse schrijver en filosoof Alain de Botton heeft ooit beweerd dat reizen mensen creatiever maakt. Kun je je daarin vinden?

HANNEMA «Reizen verplicht je om wakker te zijn. Als je onderweg bent, moet je in het moment staan en ben je alleen maar met je zintuiglijke waarneming bezig, en dan rijzen er vanzelf ideeën uit je op.»

HUMO Een soort oefening in mindfulness, dus.

HANNEMA «Absoluut. Er is geen ruimte voor iets anders dan het reizen zelf. Soms zit je weleens lang in een bus, maar zelfs dan denk je alleen maar: ‘Wat zie, ruik en hoor ik?’ En ook wel: ‘Waar slaap ik vanavond?’ (lacht)»

'Nu kan ik met 99,9 procent zekerheid inschatten of iemand goed of slecht is. Ik heb een zesde zintuig ontwikkeld voor mensen die niet deugen'

HUMO We reizen, wil het cliché, om te leren.

HANNEMA «Ik merk na een reis vaak dat ik mezelf beter heb leren kennen. En door vaak alleen te reizen, heb ik ook geleerd om alleen te zijn. Voordien kon ik dat niet: ik heb het moeten trainen, als een nieuwe sport. Maar door alleen te reizen scherp je ook je sociale vaardigheden aan. Ik ben nu iemand die naar de supermarkt loopt om kipfilet te kopen en anderhalf uur wegblijft, omdat ik met allerlei onbekenden aan de praat ben geraakt. Als je met je partner of vrienden op reis bent, ben je vooral met elkaar bezig. Als je alleen reist, ben je sneller geneigd om contact te leggen met iedereen om je heen. Een gesprekje, een glimlach, een uitnodiging om thee te drinken: als je ervoor openstaat, kun je op reis heel bijzondere dingen meemaken. Maar je mag niet de hele dag aan je smartphone gekluisterd zitten, want dan gebeurt er niets. Ik heb mijn geliefde, een Fransman uit Marseille met wie ik al drie jaar samen ben, ontmoet in een klein restaurant op het atol Fakarava in Frans-Polynesië. Ik zat er alleen te eten, hij zat aan een ander tafeltje, en we raakten aan de praat. Als ik toen een telefoon bij me had gehad, zou dat nooit gebeurd zijn: ik zou die typische onbereikbaarheid van de whatsappende mens hebben uitgestraald.

»Ik vind niet dat alle technologie overboord moet – reizen is een pak moeilijker zonder Google Maps of online boekingssites – maar ik hoop op een wereld waarin niet elke reiziger op een scherm zit te staren. Ik had vroeger alleen een oude Nokia. Die liet ik thuis als ik vertrok. Als het internetcafé dicht was, dan was ik van de buitenwereld afgesloten en wist niemand wat ik uitstak. Dat was de ultieme vrijheid.»

HUMO Je schrijft ook dat je intuïtiever bent geworden door te reizen.

HANNEMA «Op reis moet je alert en wakker blijven, letterlijk en figuurlijk. Er zijn landen waar lui rondlopen die ruiken wanneer je niet wakker bent. Nu kan ik met 99,9 procent zekerheid inschatten of iemand goed of slecht is. Ik heb een zesde zintuig ontwikkeld voor mensen die niet deugen.»

HUMO Je hebt voor hete vuren gestaan.

HANNEMA «Ja. Maar ik heb altijd geluk gehad, en ik heb altijd net op tijd ingegrepen, waardoor de situatie nooit is geëscaleerd. (Laconiek) Ik heb weleens een geweer tegen mijn hoofd gehad, maar zelfs toen voelde ik dat het niet uit de hand zou lopen. Dat was anders toen ik in het oosten van Ethiopië in een steegje werd bedreigd door een groepje jongens met wie mijn reisgezel de dag ervoor wiet had gerookt. Ik had toen al een slecht voorgevoel – wie wil nu in godsnaam Ethiopische wiet roken? (grijnst) Dat werd bevestigd toen die jongens ons de volgende avond in een hoekje duwden. Toen, met mijn rug tegen de muur, had ik het gevoel: ‘Nu kan het gedaan zijn.’ Ook al waren er die keer géén wapens. Ze wilden ons geld en onze telefoons, en we hebben alles gegeven. Dat is de les die ik heb geleerd toen ik in Brazilië woonde: niet stoer doen, niet onderhandelen.»


Hemel en hel

HUMO Tijdens je reizen heb je vast het beste en het slechtste in de mens gezien. Welk van de honderd landen die je hebt bezocht, staat bovenaan op de lijst?

HANNEMA «Dat is een moeilijke vraag, omdat het te maken heeft met hoe je jezelf op dat moment voelt. Ik twijfel tussen Brazilië en Colombia. (Denkt na) Doe Brazilië maar op nummer één. Ik ben zelden emotioneel wanneer ik ergens aankom, maar toen ik na een lange reis door het Amazonegebied in Rio belandde, had ik dat wel. En gek genoeg precies omdat het aan mijn verwachtingen voldeed. Om het cliché nog aan te dikken: ik was met name overweldigd door Cristo Redentor, het Christusbeeld dat uitkijkt over de stad en de stranden. Ik ben geen huilebalk, maar toen heb ik wel een traan gelaten. Daarom reis je natuurlijk ook, om te voelen: mooier dan dit kan het niet worden. Rio voelt heel... vrij en overrompelend aan.»

HUMO Wat bengelt helemaal onderaan je lijst? Heb je de hel op aarde gevonden?

HANNEMA «Djibouti. Het is er gemiddeld 55 graden warm, in de zomer valt er geen spatje regen. Het is arm en verwaarloosd, en extra onprettig omdat het Franse koloniale verleden er nog heel voelbaar is. De marine en het vreemdelingenlegioen zijn er gekazerneerd. De armoede wordt nog meer in de verf gezet door de vele hulpverleners en andere expats die zich hebben teruggetrokken in de vijfsterrenhotels. Ze leven er met de rug naar het land en dat is vreselijk.»

HUMO Je kunt na je talloze reizen ongetwijfeld perfect inschatten hoe goed we het hier hebben, al klinkt dat nu heel stereotiep.

HANNEMA «Toch is het waar, maar mensen beseffen het niet. Ik heb voor de Nederlandse krant Trouw een verhaal geschreven waarin ik uitleg hoe het is om van een godverlaten atol terug te keren naar een wereld waar alles is. Eten. Water. Hygiëne: alles is schoon. Je kunt als vrouw ook aantrekken wat je wilt. Mannen en vrouwen kunnen gewoon vrienden zijn. En dan heb ik het niet alleen over religie, want in Zuid-Amerika zijn vrouwen ook onvrij omdat mannen er zo vreselijk jaloers en macho zijn.»

HUMO Je schrijft in je boek wel dat je zulke dingen niet mag afmeten aan wat we thuis gewend zijn.

HANNEMA «Nee, want dan is het bij ons altijd beter, en waarom zou je dan nog op reis gaan? Dan kun je evengoed thuisblijven en op de bank naar het journaal van acht uur kijken. Maar ik moet toegeven dat het soms, als je dertien uur op een bus staat te wachten, verleidelijk blijft om te vergelijken: ‘Wat klopt hier niet?’»


Eenheidsworst

HUMO We moeten het ook over de negatieve effecten van reizen hebben. Vorige week verscheen een studie van de universiteit van Sydney: toerisme is goed voor 8 procent van de uitstoot van alle broeikasgassen.

HANNEMA «Vliegen is zeer kwalijk voor het milieu, en de ticketprijzen dekken al lang de milieuschade niet meer. Ik hoorde op de radio dat er nu wordt gediscussieerd over het doorrekenen van die schade aan de reiziger. Dat zal meer en meer een issue worden. Alleen evolueren we stilaan naar een samenleving waarin je je moet schamen als je een vliegvakantie hebt geboekt. Het is in hippe kringen een kwestie van morele superioriteit geworden, vergelijkbaar met veganisme. Ik heb een neef die in Sri Lanka woont en die heel activistisch is op het vlak van milieu en klimaat. Als ik hem dan eens zie, ga ik hem niet onder de neus wrijven dat hij vier keer per jaar via Londen, Oman en Kaapstad van Amsterdam naar Colombo vliegt.»

HUMO Je schrijft dat je echt nood hebt aan het gevoel dat je ervaart als je opstijgt. Dat herken ik: het is een geweldig verslavende mix van spanning en euforie.

Hannema «Ik heb het nodig om écht los te komen van waar ik was. De auto of de boot kunnen nooit hetzelfde effect hebben. Alleen het vliegtuig stelt ons in staat om te gaan waar we anders niet raken: hoog in de lucht. Iedereen heeft ‘The Beach’ met Leonardo DiCaprio gezien, lang geen slechte film, maar het boek van Alex Garland is fantastisch. In het begin beschrijft het hoofdpersonage hoe opstijgen als een ontsnapping aanvoelt.»

HUMO ‘The Beach’ toont aan dat rugzaktoerisme niet per se duurzamer is dan massatoerisme. De Thaise autoriteiten hebben het strand dat door de film bekend is geworden voor vier maanden gesloten, om het koraal en het zeeleven de kans te geven zich te herstellen.

HANNEMA «Op de Filipijnen hebben ze ook een eiland afgesloten, maar het was me niet duidelijk of het om militaire of ecologische redenen was.»

'Wie leegte wil, kan die makkelijk vinden. In Spanje of Frankrijk, bijvoorbeeld. Maar mensen willen samen op het strand liggen.'

HUMO ‘Weg van de platgetreden paden’: het klinkt veelbelovend, maar het is ook een vermoeiende gemeenplaats.

HANNEMA «Wie leegte wil, kan die nochtans vrij makkelijk vinden. En je hoeft niet eens ver te gaan. Het binnenland van Spanje is het dunst bevolkte gebied van Europa, en de helft van de huizen op het Franse platteland staat leeg. Alleen willen de meeste mensen dat blijkbaar niet. Het is prachtig weer buiten, en iedereen staat in de file om straks naast elkaar te liggen op het strand. Dat is ons idee van een goede invulling van vrije tijd. Mensen zoeken elkaar op.»

HUMO We zijn nu eenmaal sociale wezens.

HANNEMA «Ik kan geen enkele andere verklaring bedenken voor zulke verschrikkelijke plekken, waar alles voor je wordt voorgekauwd en klaargelegd.»

HUMO Ik las ooit een essay van een architect: hij klaagde dat Airbnb wereldwijd een esthetische standaard van bakstenen muren, blank hout en grote gloeilampen opdringt, die in architecturale eenheidsworst dreigt te resulteren. Ik dacht eraan toen ik las over die Japanse koffiebar, waar je koffie dronk van koffiebonen uit een branderij in Berlijn die je ooit hebt bezocht.

HANNEMA «Ja. Veel plekken en mensen over de hele wereld zien er hetzelfde uit. Vooral in de hippe wijken. Of je nu in Berlijn, São Paulo of Melbourne rondloopt: de mensen dragen dezelfde kleren, rijden met dezelfde racefietsen en hebben dezelfde baarden. Zelfs de lettertypes van de menukaarten zijn dezelfde. Er zit een copycat in ieder van ons: als we op reis vertrekken, willen we een mooi, lichtrijk, minimalistisch ingericht appartement dat we herkennen van thuis, met dezelfde dure espressomachine in de keuken. Airbnb speelt daarop in en versnelt het proces. Eigenlijk zou je dat soort kamers in de fabriek kunnen maken en als prefab-blokhutten kunnen neerplanten op het strand, in de bergen of in de stad. Alleen: heeft het dan nog zin om te vertrekken? Want je kunt je veel geld en irritatie besparen door gewoon thuis te blijven.»



Iris Hannema, ‘Reizen volgens Hannema’, De Arbeiderspers

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234