Warm aanbevolen voor uw leeszomer (2) - Waarom de VS haar eigen kinderen laat doodschieten

Sommige boeken lezen als een stomp in de maag. Rauw, onverbloemd en hard, maar ook ontroerend. ‘Een doodgewone dag in Amerika’ van de Britse journalist Gary Younge is zo’n boek: het geeft de minderjarige slachtoffers van wapengek Amerika een gezicht.

'Amerika reageert op slachtoffers van wapens zoals wij op verkeersongevallen reageren: jammer, maar het hoort erbij'

Met tien zijn ze, allemaal doodgeschoten op 23 november 2013. De jongste was 10, de oudste 19. Blank, zwart, latino. Thuis in de deuropening of op de hoek van de straat. Met opzet of per ongeluk. Dood door vuurwapens is vandaag de belangrijkste doodsoorzaak bij jonge Afro-Amerikanen en latino’s, en de tweede belangrijkste bij blanke jongeren, na verkeersongevallen. Iédere dag sterven in de Verenigde Staten gemiddeld zeven minderjarigen door een vuurwapen, of een kleine 2.500 per jaar. Vrijwel nooit halen ze nog het nieuws of de krant: het zijn fait divers geworden. Maar niet voor Gary Younge, Amerika-correspondent van de Britse krant The Guardian. Hij zocht de nabestaanden van tien minderjarige slachtoffers op die op eenzelfde dag omgekomen zijn.

Gary Younge «Ik was altijd al geboeid door de verhalen achter de onpersoonlijke statistieken, en het verontwaardigde me dat er over al die doden nooit iets in de pers verscheen. Het is een soort ruis in de Amerikaanse samenleving geworden: het is er permanent op de achtergrond, maar het wordt niet langer waargenomen, laat staan dat het nog iemand zou verontrusten. Dat is voor een stuk begrijpelijk: het is een soort beschermingsmechanisme, want hoe kun je anders leven met de wetenschap dat er jaarlijks meer dan 2.500 kinderen en jongeren in je land afgeschoten worden?

»Ik wou minstens de doden van die ene dag in november een gezicht geven. Want behalve hun familie en vrienden wist niemand dat ze dood waren.»

HUMO Het is een massaslachting die onder de radar blijft. Hoe komt dat?

Younge «Het zal wel te maken hebben met wie de radar bedient, nee? Als het over een zwart of latinokind gaat, arm en uit een ruige buurt, en het is gedood door een kogel, dan liggen redacties daar niet meer wakker van. Het beantwoordt aan de manier waarop veel Amerikanen hun land zijn gaan zien. Denk maar aan dat incident na de passage van orkaan Katrina in New Orleans: Michael Brown, de verantwoordelijke voor de noodhulp, kreeg een pak lastige vragen omdat de opvang in het plaatselijke stadion ondermaats bleek. Zijn antwoord: dat kwam omdat ze voor het eerst geconfronteerd werden met mensen van wie ze niet eens wisten dat ze bestonden. Dat is met veel slachtoffers van vuurwapengeweld ook het geval.»

'Je hebt in de VS een overvloed aan wapens, en een overvloed aan mensen met psychische problemen die er makkelijk aan kunnen raken'

HUMO Journalisten schrijven doorgaans het verhaal van een slachtoffer op en gaan dan verder, ook om zichzelf emotioneel te beschermen. Maar deze tien jongeren zitten echt onder uw vel.

Younge «Ja. Zonder melig te willen worden: ik heb twee jaar met die jongeren geleefd. Ik noem ze ook ‘my kids’ omdat ik lang bij hun families te gast ben geweest. Ik heb hun Facebookpagina’s en Twitteraccounts uitgeplozen en met al hun vrienden gebeld. En daarna wil je hun levens uitschreeuwen. Omdat het zo’n verdomde verspilling is, en omdat je weet dat op korte termijn niets of niemand kan verhinderen dat er iedere dag opnieuw tien kinderen zullen sterven, en nog eens tien, en nog eens. De Amerikanen zouden het kunnen stoppen als ze willen, maar ze doen het niet.»

HUMO Is het een stille genocide?

Younge «De aantallen kunnen dat doen vermoeden, maar het is geen berekende, georganiseerde slachting. De schietpartijen zijn wel alleen maar mogelijk doordat wapens zo massaal verspreid zijn in de VS, maar ze zijn daarom nog niet moedwillig gepland. Tegelijk voel je dat het debat daarover bijna onmogelijk is: het wordt afgeblokt door machtige lobbygroepen. De Amerikaanse samenleving wil en kan er voorlopig niet over praten: dat is passieve medeplichtigheid.»

HUMO Wie niet in de VS woont, kan de relatie tussen Amerikanen en wapens maar moeilijk begrijpen. Wanneer u daar een wapenbeurs bezoekt, hebt u het over ‘een haast seksuele band’.

Younge «De mythe van de cowboy en het Wilde Westen zit er nog altijd diep ingebakken, het recht en de plicht jezelf te bewapenen en te beschermen om je bestaan te kunnen verzekeren. Alleen: er zijn geen gebieden meer te veroveren, en er zijn maar bijzonder weinig indianen meer. Er zijn ook geen plantages meer waar blanke meesters hun slaven onder de knoet moeten zien te houden. Amerikanen zeggen altijd dat hun land is gebouwd op de principes van vrijheid en democratie. Dat is juist, maar tegelijk ook op de uitroeiing van inheemse volkeren, slavernij en bruut geweld.

»Andere gekoloniseerde landen, zoals Australië en Canada, zijn minder vuurwapengek, dus het kan niet alleen daaraan liggen. Het gaat ook over extreem individualisme, een diepgeworteld wantrouwen tegenover de overheid, en een cultuur van opgeblazen mannelijkheid. De manier waarop mannen op die wapenbeurzen geweren strelen, eraan ruiken, verzorgen en koesteren, heeft iets erotisch. Bij de laatste verkiezingen in North Dakota was ik te gast bij een Republikein, een heel lieve man, die me heel oprecht vroeg: ‘Hoe kun je nog ongewapend in Londen leven, nu de moslims daar de burgemeester gekozen hebben?’ En ik maar proberen uit te leggen dat alle Londenaars stemrecht hebben, en dat we geen wapenbeperkingswetten hebben omdat er haast geen wapens zijn. We hebben in Londen evenmin een wet over ijsberen, bijvoorbeeld (lacht). Het werd een dovemansgesprek, waarop hij zei: ‘Toch jammer dat jullie geen vrijheid hebben.’ Een wapen staat voor hen symbool voor vrijheid.»

'Het machismo van veel Amerikaanse jongeren is: we leven hard, we sterven jong en we zorgen ervoor dat we een gespierd lijk zijn'

HUMO Er zijn hele bibliotheken volgeschreven met bewijsmateriaal dat de massale aanwezigheid van vuurwapens de belangrijkste, zo niet de enige reden is voor al die doden.

Younge «Veel heeft te maken met de bijna religieuze verering van het Second Amendment, dat iedere Amerikaan het grondwettelijke recht geeft wapens te dragen – al zijn er heel wat grondwetspecialisten die die interpretatie betwisten. Blijkbaar is de liefde van de Amerikaan voor dat amendement groter dan de liefde voor zijn kinderen. Hij zal ook altijd onmiddellijk focussen op de individuele verantwoordelijkheid. Het gaat nooit om de wapens, maar om onoplettende ouders, slechte ouders, kinderen met foute vrienden die er dus zelf om hebben gevraagd, jeugdige boefjes, mensen die zo onvoorzichtig waren in die straat te gaan wandelen, enzovoort. Het is altijd het individu dat in de fout gaat, nooit het systeem. ‘Wapens doden geen mensen, mensen doden mensen,’ die mantra hoor je voortdurend. Net zoals diepvriezers geen dingen bevriezen, want alleen mensen bevriezen dingen.»

'Tyler Dunn (11) kwam om het leven toen zijn 12-jarige vriendje hem een geweer toonde en het plots afging'

HUMO Dus de verhalen over de tien dode kinderen in je boek maken voor hen niets uit?

Younge «Nee. Ik kan je voor elk overleden kind de uitleg en de vergoelijking van een supporter van de National Rifle Association geven, de Amerikaanse belangenorganisatie van vuurwapenbezitters. Danny Thornton had geen wapen mogen hebben want hij was ooit veroordeeld voor hasjbezit. Kenneth Mills was lid van een straatbende, die worden nu eenmaal neergeschoten. En de ouders van het jongste slachtoffer, Dylan, hadden hun wapens maar moeten opbergen zodat hun zoontje er niet bij kon. Maar op het einde van de dag waren er wel tien dode kinderen.

»Ze willen alleen praten over slecht ouderschap, terwijl Amerikaanse ouders niet beter of slechter zijn dan ouders in de rest van de wereld. Alleen worden hun kinderen wel veel vaker neergeschoten.»

HUMO Kinder Surprise-eitjes zijn verboden in de VS, omdat kinderen de kleine speeltjes zouden kunnen inslikken. Maar een vuurwapen in huis is geen probleem.

Younge «Alle medicijnflesjes moeten verplicht een speciale dop hebben, zodat ze niet makkelijk te openen zijn. Maar in bijna twee miljoen Amerikaanse woningen leven kinderen in de buurt van geladen en gebruiksklare wapens. Kijk, we kunnen het over veel oneens zijn, maar toch niet over het basisprincipe dat ouderen ervoor moeten zorgen dat hun kinderen in een zo veilig mogelijke wereld leven? Dat geldt in alle culturen en bij alle politieke overtuigingen. Daarom heb je kindersloten in auto’s en is elke wet extra streng als het om minderjarigen gaat. Behalve in Amerika en als je aan wapens raakt: dan is het plots je eigen fout, ook als minderjarige.

»Een vrouwelijke wapenhandelaar had eens voorgesteld om bestaande technologie te gebruiken om wapens veiliger te maken. Het is perfect mogelijk om een wapen alleen op scherp te stellen als het de vingerafdruk van de geregistreerde eigenaar herkent – die technologie had vier van mijn dode kinderen kunnen redden. Maar de vrouw moest verhuizen, omdat ze als wapenhandelaar heiligschennis had gepleegd. Ze werd maandenlang met de dood bedreigd, omdat ze de heilige individuele vrijheid aan banden wou leggen. En natuurlijk zag geen enkele wapenfabrikant er brood in, ze zouden wel gek zijn om hun markt te beperken. Want er is niet alleen de wapencultuur, je hebt in de VS ook een erg machtige wapenlobby.»

HUMO Als u het voor het zeggen had, welke maatregel zou u dan nemen?

Younge «Ik zou me vooral concentreren op de geestelijke gezondheidszorg. Wist je dat de grootste aanbieder daarvan het Amerikaanse gevangeniswezen is? Je hebt in de VS een overvloed aan wapens, en een overvloed aan mensen met psychische problemen die er makkelijk aan kunnen raken. Dat is om miserie vrágen. Tenzij je rijk genoeg bent om geregeld je therapeut op te zoeken, word je als geesteszieke in de VS vroeg of laat gearresteerd, en dan zit je vast in het systeem.»

HUMO Wat mij verbaast, is dat de nabestaanden telkens opnieuw meegaan in de redenering van de wapenliefhebbers.

Younge «Eigenlijk reageren ze zoals wij op verkeersongevallen reageren: jammer, maar het hoort erbij. Als wij een kind verliezen door een verkeersongeval, beginnen we ook geen campagne om de verkoop van wagens aan banden te leggen. Zo denken Amerikanen over wapens: ze zijn er nu eenmaal, niets aan te doen. Ze kunnen zich niet eens een samenleving zonder wapens voorstellen. En als je niet gelooft dat je er iets kan veranderen, aanvaard je het als een onafwendbaar lot.»

'Jaiden Dixon (9) werd doodgeschoten door zijn stiefvader. Die werd later gedood door de politie'


Ons soort mensen

HUMO De meeste slachtoffers in je boek zijn zwart of latino.

Younge «Ja. Blanke kinderen gaan naar betere scholen met naschoolse opvang, zodat ze niet op straat rondhangen. Hun ouders komen hen met de auto afhalen en rijden dan naar hun veilige buurt, waar de politie geregeld patrouilleert en je ook behandelt als normale mensen, niet als potentiële drugsdealers. Politici luisteren naar jouw noden en verlangens. Misdadigers wéten dat ze in die wijken in het vizier lopen. Ze gaan liever naar de zwarte en de latinowijken, waar openlijk drugs gedeald worden en bendeoorlogen uitgevochten worden zonder dat er politie te zien is. Toen ik in New Orleans was, bleek de politie-eenheid die straatbendes moet volgen, alleen te werken tussen 9 en 5 en ook alleen op weekdagen. Báng dat die bendeleden zijn (lacht).

»Als je dat allemaal bij elkaar legt, welke jongere loopt statistisch gezien dan het meeste risico om neergeschoten te worden? Ik zeg niet dat er geen persoonlijke verantwoordelijkheid bestaat. Sommigen van mijn kids hadden zeker wat voorzichtiger kunnen zijn, maar de wijk en het milieu waar ze opgroeiden, speelden zeker een even fundamentele rol, en dat weigeren Amerikanen in te zien. Nee, het zijn verloren kinderen met slechte ouders, dus waarom zouden we ons daar iets van aantrekken?»

HUMO Alsof de zwarte Amerikaanse onderklasse een soort collectieve doodswens heeft.

Younge «Het wordt nooit zo expliciet gezegd, maar dat speelt op de achtergrond toch mee bij de blanke bovenlaag. Eén van mijn jongens is op het voetpad neergeschoten, en toen kreeg je de reactie: wat deed hij zo laat nog op straat? Maar hij had net een familiefeestje gehad met gezelschapsspelletjes en warme chocolademelk. Hij stond gewoon een vriendje uit te zwaaien toen hij geraakt werd door een verdwaalde kogel, die bestemd was voor een bendelid van een blok verder. Maar het was een zwarte jongen, dus werd er automatisch naar de ouders gewezen. De moeder zal wel gedrogeerd geweest zijn, zeker? Nee. Empathie is zeldzaam geworden. Iedereen denkt: mijn soort mensen overkomt het niet. Terwijl die kinderen dezelfde games speelden als de jouwe, naar dezelfde tv-programma’s keken, berichten op Facebook postten of experimenteerden met seks of wiet. Alleen zijn zij nu dood, hun leeftijdgenootjes niet.»

'Hoe doe je dat, een goede moeder zijn, als je je vierde kind moet begraven, dat net als de drie andere is neergeknald?'

HUMO Is racisme de verklaring voor alles?

Younge «Het gaat meer om ongelijkheid dan om racisme, al hebben die met elkaar te maken. Natuurlijk kun je niet ontkennen dat er racisme is: Amerika is niet langer het land van de American Dream. Er is bijna geen sociale mobiliteit meer. Uiterst slimme jongeren uit arme buurten doen het na de universiteit, als ze daar al raken en afstuderen, niet beter in het leven dan de allerdomste jongeren uit de rijkste families. Die blijven hoe dan ook rijk.

»Ieder individu is natuurlijk verantwoordelijk voor zijn daden, maar tegelijk is er een collectieve verantwoordelijkheid van een samenleving die kiest wat ze toelaat, aanmoedigt of bestraft. Daar ligt de uitdaging. Niemand stopt een wapen in de hand van een kind, maar een samenleving die toelaat dat zo’n kind aan een wapen kan raken of er makkelijk het slachtoffer van kan worden, draagt ook een zware verantwoordelijkheid.

»Het gebrek aan kinderopvang en medische zorg, de gretigheid waarmee hoofdzakelijk zwarten in de gevangenis worden gestopt: het draagt allemaal bij tot een situatie waarin vooral zwarte en latinokinderen om het leven komen. Justin Bieber krijgt een tik op de vingers van de rechter als hij een paar joints bij zich blijkt te hebben, en een zwarte jongen van die leeftijd vliegt voor net dezelfde inbreuk de gevangenis in. Als hij na verloop van tijd vrijkomt en vervolgens neergeschoten wordt, zal geen enkele agent zich zijn lot nog aantrekken. Drie van mijn tien kinderen zijn gestorven binnen de familiekring door een ongeval of door de hand van een ex-partner. Eén dader is gevonden, maar bij zes van de tien kinderen in mijn boek weten we nog altijd niet wie de dader is.»

HUMO De Amerikaanse droom blijft wel springlevend als mythe.

Younge (schouderophalend) «Dat is waarschijnlijk de grote kracht van mythes: dat ze sterker zijn dan de realiteit. Het is ook een prettige mythe. Denken dat je altijd om het even wat kan worden, waar je ook vandaan komt, klinkt zeer aantrekkelijk.»

HUMO Bill Cosby hield ooit, lang vóór hij zelf het voorwerp van een schandaal werd, een beruchte speech waarin hij de overlijdens van jonge zwarten volledig op de rekening van de zwarte ouders schreef. Vooral dan van de afwezige vaders die tienermoeders hoogzwanger achterlieten.

Younge «Het is bewezen dat zwarte vaders, ook zij die niet langer samen met de moeder leven, méér tijd met hun kinderen doorbrengen dan in andere bevolkingsgroepen. Ze stoppen hen vaker in bad, helpen hen vaker met hun huiswerk en maken vaker het eten klaar. Ik ben zelf een zwarte vader en ik kon de resultaten van dat onderzoek maar moeilijk geloven. Zo sterk is het beeld van de afwezige zwarte vader.

»Ik woon in een betere wijk in Londen, waar je geen wapens, armoede of achterstelling zult aantreffen, en ik vraag me tien keer per dag af of ik wel een goede vader ben. Maar zelfs al ben ik dat en doe ik alles wat ik kan: wie kan me garanderen dat mijn kinderen geen slechte vrienden zullen maken en de foute weg opgaan? Je kunt proberen wat je wilt, je moet bang en hulpeloos afwachten hoe het zal uitdraaien. Hoe doe je dat dan in een wijk waarin vier of vijf van de vriendjes van je kinderen de afgelopen jaren zijn neergeschoten? Hoe doe je dat als je, net als een moeder die ik heb geïnterviewd, je vierde kind begraaft, dat net als de drie andere bij een schietincident om het leven is gekomen?

»Hebben al die mensen die met hun kritiek klaarstaan, zelf wel kinderen? Alle ouders van neergeschoten kinderen hebben net heel erg hun best gedaan, omdat het zowat het enige was wat ze konden doen. Wapens van de straat halen lukt hen niet, de bendes uitschakelen evenmin, maar hun kinderen zoveel mogelijk van de straat houden, hen leren dat wapens gevaarlijk zijn, dat ze moeten oppassen: dat hebben ze allemaal gedaan. Is het hun schuld dat de omgeving uiteindelijk sterker bleek te zijn dan hun goede raad?»

'Medicijnflesjes moeten verplicht een speciale dop hebben, maar in bijna twee miljoen Amerikaanse woningen leven kinderen in de buurt van wapens'


Gespierd lijk

HUMO Het klinkt paradoxaal, maar lid zijn van zo’n straatbende is de belangrijkste bescherming die je als jongere in zo’n buurt kunt hebben.

Younge «Dat is ook de belangrijkste aantrekkingskracht van die bendes. Jongeren worden niet zozeer lid om de bendekleuren te kunnen dragen of om erbij te horen, of omdat ze een carrière in de criminaliteit ambiëren. Ze sluiten zich aan omdat je dan beschermd wordt door de andere leden, en voorrechten geniet. De keerzijde is dat zowat alle leden een zeer fatalistisch toekomstbeeld hebben: zowat niemand verwacht 30 jaar oud te worden. Ik heb alle ouders gevraagd of ze vreesden dat hun kind bij een bende zou gaan. Allemaal gaven ze toe dat ze dat weleens hadden gedacht. Een hele generatie in één van de rijkste en meest ontwikkelde landen ter wereld leeft niet alleen met het besef dat hun kinderen weggemaaid kunnen worden, maar ook met de overtuiging dat er niets is wat ze daaraan kunnen doen.»

HUMO Je zou voor minder gaan flippen.

Younge «Veel Amerikaanse jongeren lijden aan wat je niet anders kunt omschrijven dan een soort posttraumatisch stresssyndroom. Ze verbergen het achter machismo: we leven hard, we sterven jong en we zorgen ervoor dat we een gespierd lijk zijn. De rapcultuur draait daar voor een groot deel rond. Zodra je ervan overtuigd bent dat je leven kort zal zijn, verdwijnt ook de ambitie om er veel van te maken: wat doen school of een job er dan nog toe? Toen ik jong was, heb ik twee leeftijdsgenootjes weten sterven: één aan kinderverlamming, een ander in een verkeersongeval. Dat was het. Maar wat doet het met je als je als 18-jarige al vijf vrienden hebt verloren door kogels? Waarom zou je nog plannen maken als het toch elk moment afgelopen kan zijn? Die jongeren leven de facto in een oorlogszone. Mensen verdwijnen spoorloos, en de enige economie is zwart of illegaal: drugs en wapens.

»Wij leerden op school dat er in Londen tijdens de Tweede Wereldoorlog veel meer caféruzies, affaires en buitenechtelijke kinderen waren. Eén V2-raket was voldoende om je van de aardbol te doen verdwijnen, dus waarom zou je je nog gedragen? Alleen al in de arme wijken van Chicago vallen ieder jaar meer doden door wapens dan bij de Amerikaanse troepen in Afghanistan. Dat vat het aardig samen, nee?»

Gary Younge, ‘Een doodgewone dag in Amerika’, Uitgeverij De Geus

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234