Duitse kanselier Olaf Scholz met de Zweedse premier Magdalena Andersson en de Finse premier Sanna Marin Beeld Getty Images
Duitse kanselier Olaf Scholz met de Zweedse premier Magdalena Andersson en de Finse premier Sanna MarinBeeld Getty Images

Oorlog in Oekraïne

Wat doet Poetin als Finland en Zweden bij de Navo komen? ‘Rusland noemt de schrijfster van Pippi Langkous nu al een nazi’

Een Fins en Zweeds Navo-lidmaatschap wordt met de dag waarschijnlijker. Een historische stap voor beide landen, ingegeven door de oorlog in Oekraïne. ‘Ruslands handen zijn gebonden in Oekraïne. Dit is het moment.’

Sam de Graaff

“Als we ons inderdaad aansluiten, dan zou ik willen zeggen: jullie hebben dit veroorzaakt. Kijk in de spiegel.” De Finse president Sauli Niinistö wilde deze week niks weten van Russische bezwaren tegen een eventueel Navo-lidmaatschap van Finland en Zweden. Voor beide landen is in de vroege ochtend van 24 februari alles veranderd, benadrukte hij. “Ze bleken bereid een buurland binnen te vallen.”

Rusland is al jaren aanwezig in de Donbas, in 2008 viel het Georgië binnen. Maar de invasie in Oekraïne – zo zei ook de Zweedse premier Magdalena Andersson – heeft de veiligheidssituatie in Europa drastisch veranderd.

“Dit is hét moment voor een Navo-lidmaatschap. In Finland en Zweden leeft die gedachte,” zegt Gunilla Herolf, verbonden aan het Zweedse Instituut voor Internationale Betrekkingen. “De Russen hebben het druk, hun handen zijn gebonden in Oekraïne.”

Drie scenario’s voor oorlog

Vermoedelijk blijft dat nog wel even zo. Met de derde oorlogsmaand in het vooruitzicht, lijkt een oplossing aan de onderhandelingstafel verder weg dan ooit. David Criekemans, hoofddocent Internationale Politiek aan de universiteiten van Antwerpen en Leuven, schetst drie scenario’s voor de toekomst. “De eerste optie: terug naar de posities van vóór de inval, van voor 24 februari. Optie twee: de Russen uit heel Oekraïne verdrijven, ook van de Krim. Of de laatste mogelijkheid: Rusland dusdanig verzwakken dat ze nooit meer zo’n invasie kunnen lanceren. De Amerikanen hebben die ambitie uitgesproken.”

Zowel de Russen als de Oekraïners zullen niet zomaar met die opties kunnen leven. De Russen rukken (langzaam) op in de Donbas, terwijl de bezette regio Cherson stap voor stap wordt gerussificeerd. Oekraïne verlaten lijkt een onnodig grote stap en zou enorm gezichtsverlies betekenen – zeker voor een trotse kernmacht.

Kiev ontvangt ondertussen steeds meer westerse wapens. Het drijft de Russen terug rond Charkov en doet hopen op meer terreinwinst. Wil het al definitief afscheid nemen van de Donbas en de Krim? Juist nu het zo slecht gaat met de Russische opmars?

“Geen van beide staten zal bereid zijn om te stoppen met vechten,” zei ook Ian Kelly, voormalig Amerikaans ambassadeur in Georgië, tegen persbureau AP. “De meest waarschijnlijke uitkomst is een oorlog die nog jaren kan duren. De situatie in Oekraïne als een etterende pijn in het hart van Europa.”

Verdere blokvorming Europa

Tegen die achtergrond lijken Finland en Zweden zich te gaan aansluiten bij de Navo. Beide landen werkten al volop samen met het bondgenootschap, maar het zal de blokvorming in Europa verder vergroten, zegt Criekemans. “Finland was in het verleden een belangrijke plek voor vredesoverleg. Denk aan de Helsinki-akkoorden, in 1975. Dat valt weg.” En de Navo krijgt er met Finland opeens 1300 kilometer aan grens bij langs Rusland.

Wanneer de officiële lidmaatschapsaanvraag precies bij de Navo op de mat ploft, is nog onduidelijk. Volgens de Zweedse krant Expressen wordt de Zweedse beslissing maandag officieel genomen in een speciale kabinetsvergadering. De Finse president Niinistö en premier Sanna Marin zeiden donderdag dat een aanvraag ‘onmiddellijk’ moet volgen. Waarschijnlijk volgt zondag formeel een besluit.

Dat de Finnen en de Zweden zich op de vlakte houden over een datum, is een weloverwogen keuze. Ze zijn het meest kwetsbaar op het moment dat ze zich uitspreken voor aansluiting bij de Navo, maar nog geen lid zijn. En vooral: als ze nog geen bescherming genieten van Navo-artikel 5, waarin lidstaten beloven elkaar bij te staan bij een aanval.

Als de kaarten op tafel liggen, zichtbaar voor de Russen, maar de Navo nog niks kan betekenen.

Zeer bloedige oorlog

Die situatie kan zo een jaar duren. “De Navo kan vooruitlopend op het lidmaatschap geen garanties afgeven,” zegt Herolf. “Individuele lidstaten kunnen dat wel.” Woensdag tekende de Britse premier Johnson een defensief pact met Finland en Zweden. En ook de Amerikanen zullen beide landen bijstaan, zo hebben ze beloofd. Die lidmaatschapsaanvraag komt er dan ook, denkt Herolf. Is het niet dit weekend, dan toch binnenkort. En de liefde is wederzijds: Navo-baas Jens Stoltenberg heeft aangegeven dat Finland en Zweden meer dan welkom zijn.

Het zou een historisch moment zijn – voor beide landen. Zweden was de afgelopen tweehonderd jaar min of meer neutraal. Herolf: “Het werd deel van onze identiteit.” In Finland ligt dat anders: sinds de onafhankelijkheid in 1917 (van Rusland) leven de Finnen met de Sovjet-Unie en, daarna, Rusland als buurstaat. Met de bijbehorende dreiging. Criekemans: “Cynisch gesteld vormt Finland een buffer voor Zweden.”

Kort voor de Tweede Wereldoorlog vochten de Finnen en de Sovjets een bloedige oorlog uit. De Sovjets wonnen, maar tegen enorme verliezen. En toen nazi-Duitsland de Sovjet-Unie in 1941 binnenviel, zag Finland een kans op revanche en vocht het mee aan Duitse zijde mee. Daarna kreeg het land een speciale neutrale status, ergens tussen Oost en West in.

Schrijver Pippi Langkous als nazi

Zweden trad in 1995 toe tot de Europese Unie, de Finnen betalen met de euro. Beide – zeker de Finnen – hebben moderne, krachtige legers. Maar het Navo-lidmaatschap bleef altijd onbespreekbaar. Veel Finnen en Zweden vonden dat prima.

In beide landen is de steun voor toetreding tot de Navo sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne omhooggeschoten. Driekwart van de Finnen is inmiddels vóór toetreding, net als meer dan de helft van de Zweden. “We zijn wakker geschrokken,” zegt Herolf.

Natuurlijk houden ze rekening met Russische repercussies. Cyberaanvallen bijvoorbeeld, of schendingen van het luchtruim. De Zweedse kinderboekenschrijver Astrid Lindgren, van Pippi Langkous, werd in Russische propaganda al weggezet als nazi. Finse media schrijven dat Rusland weleens de gastoevoer zou kunnen afsluiten.

Mogelijke rode lijn Poetin

Toch twijfelen de Finnen en Zweden niet, zegt Herolf. “Het voelt niet alsof wij de belangrijkste doelwitten zijn. Landen als Georgië en Moldavië zijn veel kwetsbaarder.” En voor de Baltische staten zou een Fins en Zweeds lidmaatschap een belangrijkste, strategische steun in de rug betekenen.

Criekemans ziet dat ook zo. “De risico’s zijn controleerbaar, vermoed ik.” Wel ziet hij een punt waarom het Kremlin mogelijk zal gaan steigeren: “Als de Navo een ‘battlegroup’ opzet in Finland.” De Navo telt inmiddels acht van die groepen, een verdubbeling ten opzichte van vóór de oorlog. Militairen uit verschillende Navo-landen dienen er zij aan zij. Zo is Nederland onder meer actief in Litouwen, samen met bijvoorbeeld Tsjechië, IJsland en Noorwegen.

“Ik spreek regelmatig met diplomaten,” zegt Criekemans. “Die zeggen dat het opzetten van zo’n battlegroup in Finland weleens onverstandig zou kunnen zijn. Maar buiten dat: als er een moment is voor een Fins en Zweed lidmaatschap, dan is dit het.”

(Het Parool)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234