Jane Monckton Smith Beeld Eyevine via Belgaimage
Jane Monckton SmithBeeld Eyevine via Belgaimage

Jane Monckton SmithFemicide

Wat drijft mannen tot vrouwenmoord? ‘Veel vrouwen zouden nog leven als er preventief was ingegrepen’

Een echte passiemoord? Die bestaat niet, zo stelt professor criminologie Jane Monckton Smith (Universiteit Gloucestershire). Zij vond na onderzoek naar bijna vierhonderd gevallen van dodelijk partnergeweld op vrouwen dat alle daders door acht gevoelsfases gaan én hun daad plannen.

Wereldwijd worden volgens het Global Homicide Project van de Verenigde Naties jaarlijks 50.000 vrouwen gedood door huidige of gewezen partners, in hoofdzaak mannen. Van de 101 vrouwenmoorden in 2017-2019 werden er in ons land volgens de Vrouwenraad acht op tien door de (ex)partner gepleegd. De cijfers zijn niet absoluut. Officiële statistieken van femicide bestaan nog steeds niet, omdat justitie specifieke misdaden tegen vrouwen nog steeds als moord of doodslag rangschikt, ondanks herhaalde oproepen van vrouwenorganisaties om gendergerelateerd geweld apart te behandelen.

Dodelijk geweld op vrouwen wordt in ons land nu bijgehouden door de blog Stop Feminicide. Zij telden vorig jaar 23 vrouwenmoorden en dit jaar al 7.

Professor criminologie Jane Monckton Smith (Universiteit Gloucestershire) gebruikte hun Britse tegenhanger, Counting Dead Women, om in de voorbije jaren bijna vierhonderd gevallen van femicide te onderzoeken. ‘Hun cijfers zijn lager dan het werkelijke aantal, want we zijn afhankelijk van wat justitie en politie bekendmaken’, zegt ze in een Zoom-interview. ‘Uit mijn ervaring met nabestaanden van gedode vrouwen weet ik dat de politie niet alle femicides registreert of anders benoemt, soms zelfs als een ‘spijtig incident’ of een ‘seksspel dat fout afliep’.

‘Wat jullie cijfers ook zijn, ik garandeer jullie dat ze hoger zijn. Niemand telt exact het aantal vrouwen dat door geweld sterft. De cijfers stijgen ook tijdens de pandemie omdat veel mensen voortdurend thuis zijn, met dramatische gevolgen voor abusieve relaties. Vorige week nog beweerde een dader hier in de rechtszaal dat hij zijn vrouw vermoordde omwille van lockdown. En hij raakte er mee weg! De jury achtte hem schuldig aan onvrijwillige doodslag en hij kreeg vijf jaar cel. Vijf jaar, ‘omdat de lockdown het deed’…’ (zucht diep)

- Uw studie, die nu in boekvorm is gepubliceerd, bewees nochtans dat zogeheten passiemoorden een fabeltje zijn. Is er een recent voorbeeld waar een moord had kunnen voorkomen?

JANE MONCKTON SMITH «In bijna honderden gevallen die ik onderzocht. Bijna alle daders gingen door acht gevoelsfases, van controle- en bezitsdrang tot stalking en geweld. Je kan stellen dat vrouwen zoals Alice Ruggles (vermoord in 2016 op 24-jarige leeftijd door een ex-vriendje dat haar stalkte, red.) nog steeds in leven zouden zijn als men preventief had ingegrepen toen er verontrustende signalen waren.»

- Meestal is dat al in de eerste fase, de laatste relatie van de dader. Wat is daar kenmerkend aan?

SMITH «Daders hebben meestal een geschiedenis van grote jaloezie en bezitterigheid in een eerste of eerdere relatie, die daardoor op de klippen liep. Daarom kan je al stellen dat mannen die vrouwen vermoorden een bepaald persoonlijkheidstype hebben dat hen voorbeschikt maakt. Opvallend was voor ons dat ze niet noodzakelijk gewelddadig zijn.»

- Al in fases twee en drie is er, ook voor de buitenwereld zichtbare, dwangcontrole?

SMITH «In fase twee gaat het heel snel. Deze mannen willen zich razendsnel binden en eens je als vrouw toezegt, zit je in hun ogen vast zoals aan een contract. In fase drie gaan ze hun partner controleren, met seksueel, financieel en/of psychologisch geweld. Ze zetten hun partner eigenlijk gevangen in de relatie, waardoor het uiterst moeilijk is om te vertrekken. Het is meestal wanneer de partner weg wil dat ze gevaarlijk worden.»

- Hoe kunnen vrouwen op dat moment ontsnappen?

SMITH «Als je in een relatie bent waaruit je het gevoel hebt niet te kunnen ontsnappen, terwijl je dat wil, moet je er met een vertrouwenspersoon over praten. Maar je moet vooral door je omgeving ernstig worden genomen. De eerste reactie is dikwijls: ‘Doe niet zo dramatisch, je overdrijft vast.’ Nochtans gaat een slachtoffer enkel daarover praten als ze nare ervaringen achter de rug heeft. Je moet een vertrek ook plannen. Als ze vrezen voor geweld moeten ze daadwerkelijke steun krijgen, zowel psychologisch, fysiek als financieel.»

- In de vierde gevoelsfase herkent u de ‘trigger’, die aan elke femicide voorafgaat. Wat kan de aanleiding zijn en wat volgt daarop?

SMITH «Het verbreken van een relatie is meestal de trigger, maar het kan ook een grote gebeurtenis zijn, zoals een ontslag, die een leven overhoop haalt. Meestal vrezen de daders dat hun vrouw hen omwille daarvan zal verlaten. In de vijfde gevoelsfase zie je dan de respons: de mannen proberen met alle middelen de controle terug te krijgen. Als de partner echt vertrekt, begint stalking, soms ook schaduwen of zelfs aanranding op straat. In deze fase zijn de feiten soms al bij familiebemiddeling, politie of magistraten bekend.»

- Vanaf fases zes tot en met acht escaleert het misbruik naar zwaar geweld. Hoe verloopt dat?

SMITH «In de zesde fase komt er een omslag in het denken van de dader. De vrouw is niet langer de gevangene in de relatie, maar wordt gestraft omdat ze hem wil of wou verlaten. Deze mannen kunnen niet om met de verwerping en vernedering, waarna in fases zeven en acht een moord wordt gepland en uitgevoerd – soms gevolgd door zelfmoord.»

- Wat kan in deze fase gebeuren om de daders tot staan te brengen?

SMITH «Het allerbelangrijkste is dat we moeten beseffen dat passiemoorden een mythe zijn en deze moorden gepland worden. Er moet erkend worden dat sommige mannen een bedreiging voor hun partner of ex-partner vormen. De politie zou actiever potentiële daders moeten waarschuwen of arresteren, de toegang tot potentiële slachtoffers ontzeggen en zorgen dat zij in veiligheid zijn.

»In de zaken die ik onderzocht was ik dikwijls geschokt over de hoeveelheid planning die er aan de moorden voorafgaat. Dat bleek dikwijls uit de internetgeschiedenis waarin direct opgezocht werd hoe iemand omgebracht kon worden of uit voorbereidend materieel dat in koffers van auto’s gevonden werd. Gewelddadige mannen gaan sneller door deze laatste fases dan niet-gewelddadige, die dan wel weer opvallend zorgvuldig plannen.»

- Slachtoffers moeten ook zelf aan de alarmbel kunnen trekken. Hier in België hebben we een noodlijn. Is dat genoeg?

SMITH «Nee, er is vooral meer vertrouwen nodig in het verhaal van de vrouwen en hun omgeving. Als politie en justitie klachten ernstig nemen, kunnen veel femicides worden voorkomen. Mijn boodschap is: dit is geen gratuit geweld, deze mannen reageren altijd op een trigger, ze plannen en voeren uit. Niet zelden zijn het ook recidivisten. Er was één Britse dader, Theodore Johnson, die drie partners ombracht maar er eerst goedkoop vanaf kwam. De eerste keer werd hij veroordeeld voor doodslag en zat een korte straf uit, de tweede keer mocht hij een paar jaar naar een psychiatrische kliniek. Pas de derde keer werd hij veroordeeld voor moord.»

- Wat is het profiel van deze mannen?

SMITH «Er zijn twee brede categorieën. De eerste zijn niet verrassend mensen met persoonlijkheidsstoornissen zoals narcisme of psychopathische trekjes. De tweede zijn net erg afhankelijk. Hun volledige masculiniteit moet het van een relatie hebben waarin zij kunnen controleren. Ze halen er hun status uit. Er zijn ook mannen die zelf in hun jeugd misbruik meemaakten, maar dat is zeker niet de grootste oorzaak van dodelijk partnergeweld.»

- Wat als een vrouw wil vertrekken? Er bestaan wel vluchthuizen, maar u bent daarvan niet overtuigd.

SMITH «Vluchthuizen zijn in sommige gevallen nodig, maar vind ik uit ervaring de omgekeerde wereld. Waarom moet de vrouw, het slachtoffer, uit haar eigen huis vluchten? Dikwijls weg ook van haar kinderen, die in deze situatie ook al te snel vergeten worden. Onze samenleving zou gewelddadige mannen uit het huis moeten halen en onderbrengen in hostels waar ze gecontroleerd worden en begeleiding krijgen om hun gedrag te veranderen. Dát is het signaal dat we moeten geven, want dan zegt de samenleving pas nee tegen geweld.

»Kijk, ik heb veel mannelijke moordenaars geïnterviewd. Stuk voor stuk voelden ze zich voor hun daad gerechtvaardigd door een samenleving, die ze steunt met veroordelingen als: ach, een passiemoord, vijf jaar en je komt er mee weg. Net door dat signaal worden vrouwen omgebracht.»

- U bent door uw onderzoek wereldwijd door politie en justitie om advies gevraagd. Ook in België?

SMITH «Nog niet, maar ik ben heel graag bereid.»

‘In Control: Dangerous Relationships and How They End in Murder’, werd in het Engels gepubliceerd bij Bloomsbury.

Indien u door dit artikel emotioneel getroffen werd, of met vragen zit over machtsmisbruik in relaties, kan u terecht op 1712.be

(DM)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234