null Beeld

Wat 'Maniac' ons leert over de zaak-Kavanaugh: de waarheid is een glibberig begrip

Brett Kavanaugh is zopas benoemd tot opperrechter, terwijl de Netflix-serie 'Maniac' wat ons betreft het beste is wat we de laatste tijd op ons computerscherm mochten toveren. Maar wat hebben die twee dingen met elkaar te maken? Leert ‘Maniac’ ons ook iets over wat er momenteel in den Amerique gaande is?

De premisse van ‘Maniac’ – en we houden het zo spoilervrij mogelijk – dendert in het begin over twee sporen: aan de ene kant krijgen we het verhaal van een jongedame uit een gebroken gezin, en aan de andere kant volgen we de perikelen van Owen, het buitenbeentje van de steenrijke familie Milgrim.

Cruciaal hierbij is dat Owen, dat arme zwarte schaap, stevige mentale problemen heeft, want hij kan vaak de werkelijkheid niet van zijn fantasieën onderscheiden – en zoals het een losgeslagen gek betaamt, mikt hij zijn medicatie steevast de vuilbak in, wat zijn geestesgesteldheid natuurlijk niet bevordert. Zo ziet hij maïskorrels op de grond tot popcorn poffen, denkt hij dat een meisje op straat een geheim agent is die hem een opdracht moet geven, en ziet hij regelmatig een man opduiken die verdacht veel lijkt op een besnorde versie van zijn broer – die hem nota bene de opdracht geeft om een code te ontcijferen door “het patroon in het patroon” te ontdekken, en zo de wereld te redden. Waanbeelden dus!

undefined

null Beeld

De serie brengt die hallucinaties echter op een interessante manier in beeld, namelijk door de kijker te bedotten door hem of haar mee te sleuren in de krankzinnige, paranoïde draaikolk van Owens gedachten. Zijn hallucinaties worden pas duidelijk “onecht” wanneer ze plots verdwijnen – op het moment zelf twijfelt u samen met Owen aan wat zich op het scherm afspeelt.

Owens verhaal in ‘Maniac’ opent met een reeks vragen: de advocaat van zijn vader moet Owen voorbereiden op een getuigenis in de rechtbank. Owen moet ervoor zorgen dat zijn broer Jed, het succesvolle, charismatische, alom geliefde wonderkind van de familie, vrijgesproken wordt van aanranding – terwijl alles erop wijst dat hij wel degelijk schuldig is. De advocaat die Owen wil voorbereiden, maakt zich echter zorgen om Owens mentale toestand: kan hij de werkelijkheid wel onderscheiden van zijn eigen hallucinaties? En zou zijn getuigenis dan niet averechts werken?

Er is, als we een beetje streng zijn, geen greintje objectieve waarheid te bespeuren in Owens getuigenis, aangezien hij (en daardoor de kijker) in principe niets zeker kan weten. Maar wat heeft dat nu in godsnaam met Brett Kavanaugh te maken? Is dit weer een voorbeeld van de lügenpresse die patronen ziet waar er geen zijn, enkel en alleen om die dekselse Amerikaanse republikeinen te ondermijnen? Moeten we dringend onze eigen medicatie innemen? Dat laatste vermoedelijk wel, maar er vallen wel degelijk gelijkenissen te zien tussen het relaas van Owen Milgrim en het geval Brett Kavanaugh.

undefined

null Beeld

Kavanaugh is zopas benoemd tot opperrechter aan het Amerikaanse hooggerechtshof, ondanks de beschuldigingen van seksueel wangedrag en alcoholmisbruik die door verschillende onafhankelijke partijen naar voren gebracht zijn. De senatoren die Brettje – een fils à papa pur sang – aanstelden, hebben met andere woorden alle getuigenissen naast zich neergelegd en een partijdige keuze gemaakt waarmee de republikeinen, en bijgevolg de conservatieve krachten in Amerika, sterk gebaat zijn. Toch is de publieke opinie – buiten dan 50-jarige mannen die hun vrouwen liefst in de keuken zien – uiterst giftig over de benoeming, en overheerst het gevoel dat Kavanaughs proces nauwelijks iets met gerechtigheid te maken had. De meest beklijvende en bekende getuigenis was ongetwijfeld die van Dr. Christine Blasey Ford, die een hartverscheurende beschrijving gaf van Kavanaughs seksueel misbruik. Een schrijversbrein zou het zo wreed niet kunnen bedenken. En passant: we impliceren hier níét dat de beschuldigingen tegen Kavanaugh uit de lucht gegrepen waanbeelden zijn, maar wel dat ‘Maniac’ een interessante reflectie uitlokt over het rechtssysteem dat mensen als Kavanaugh op cruciale posities benoemt.

Laten we dan maar eerst even terugkeren naar ‘Maniac’. Daarin krijgen we enkel te zien wat Owen ziet, ook al zien de mensen om hem heen niet hetzelfde. De kijker maakt, met andere woorden, deel uit van Owens versie van de fictionele werkelijkheid. Als zulke dingen niet écht gebeuren, maar enkel in Owens hoofd, kunnen we dan nog van íéts zeker zijn in deze serie? En geldt dat ook voor de werkelijkheid?

Die laatste vraag is natuurlijk een eeuwen- of zelfs millennia-oud probleem in de filosofie, en ook een centraal probleem voor twintigste-eeuwse denkers als Michel Foucault. Kort samengevat (en natuurlijk schandalig ongenuanceerd) zegt hij dat onze maatschappij een duizelingwekkend complexe mozaïek van machtsrelaties is, en dat zo’n netwerk van overlappende en kruisende machten ook bepaalt wat we als maatschappij erkennen als waarheid.

undefined

null Beeld

Wat we voor “waar” aannemen is met andere woorden een constructie, maar niet eentje die zomaar uit de lucht gegrepen is: ons Westers begrip van waarheid is het resultaat van een historisch proces dat millennia geleden begon en nog lang niet ten einde is. De meeste mensen zijn opgegroeid met het idee dat de waarheid een bestaand begrip is, een soort abstract ding dat op een of andere manier te ontdekken of bloot te leggen valt – maar enkel ons begrip van waarheid valt te ontdekken.

De manier waarop we waarheid zien bepaalt de manier waarop we naar waarheid op zoek gaan, en dus ook de waarheid die we vinden. Foucaults eigen argumentatie is op zijn beurt eveneens geen ultieme waarheid, want die bestaat gewoonweg niet. In het universum van ‘Maniac’ is er geen waarheid tout court, want we kijken door de ogen van iemand die zijn eigen hersenspinsels niet van de realiteit kan onderscheiden.

Er bestaat natuurlijk wél een werkbare definitie van waarheid in het rechtssysteem die gelukkig in het merendeel van de gevallen goed functioneert. Dat relatieve succes zorgt er echter voor dat die waarheid de enige mogelijke vorm van waarheid lijkt, en het lokt heftige reacties uit wanneer die in vraag gesteld wordt, aangezien het op die manier lijkt alsof het hele rechtssysteem zo verbrokkelt. Dat hoeft echter niet zo te zijn, want verschillende vormen van waarheid kunnen naast elkaar bestaan – zolang de criteria voor die waarheid duidelijk zijn.

In deze #MeToo-tijden botst een oude (maar daarom niet méér legitieme) conceptie van waarheid op haar beperkingen in de rechtszaal. Aanhangers van zulke waarheid vertrouwen op hard bewijs, maar beseffen niet hoezeer die staalharde bewijslast in het voordeel speelt van machtige mensen die al jaren de mogelijkheid hebben om mensen bang te maken, te doen zwijgen, om te kopen, en af te persen om zo ervoor te zorgen dat er genoeg tijd verstrijkt om getuigenissen ongeloofwaardig te maken en hard bewijs te doen verdwijnen. Zo vraagt het grote publiek zich af: “Waarom zo lang wachten? Zoekt ze sensatie?” Ook dat is het gevolg van kortzichtigheid, of, om preciezer te zijn, een onderschatting van de moed die het vraagt om te vertellen over misbruikt zijn (en al helemaal voor een tjokvolle rechtbank) én een overschatting van de steun die slachtoffers krijgen. Het zegt genoeg dat de angst voor de gevolgen van zo’n bekentenis groter is dan het verlangen naar vergelding en gerechtigheid – getuigen over seksueel wangedrag is allesbehalve simpel, wat u ook moge veronderstellen.

undefined

null Beeld

Kavanaugh heeft zijn felbegeerde benoeming tot opperrechter verworven door republikeinse partijpolitiek, maar óók door een onevenwichtig waarheidsbegrip: het is veel te simpel, en bovendien in het voordeel van machtige mensen, om aan te nemen dat gevallen van misbruik beantwoorden aan dezelfde principes van “hard bewijs” als andere misdaden. Natúúrlijk moeten er bewijzen zijn om iemand te veroordelen, maar een eerlijk mens erkent ook dat de waarheid complexer is dan dat. Het rechtssysteem is gebouwd door machtige mensen, en bijgevolg zo geconstrueerd dat mensen in een machtspositie – de politieke en economische elite – kunnen beïnvloeden wat nu precies voor waar aangenomen wordt. Daarbovenop komt het feit dat het ook vaak dergelijke elites zijn die van seksueel misbruik beschuldigd worden, omdat net die bevolkingsgroep daar ook vaak de mogelijkheid toe krijgt.

In ‘Maniac’ moet Owen ook getuigen voor zijn stinkend rijke broer, en doet zijn familie de beschuldigingen af als opportunistische leugens. Maar als Owen nooit zeker kan zijn van de werkelijkheid, kan er dan überhaupt enige vorm van gerechtigheid zijn? De serie geeft daar gelukkig geen eenduidig antwoord op – het doet ons vooral nadenken over het waarheidsbegrip dat rechtbanken hanteren en dat bovendien voor fikse wrevel gezorgd heeft in de benoeming van Brett Kavanaugh.

‘Maniac’ vertelt ons dus niet alleen dat de waarheid niet altijd is wat we denken – we handelen immers vaak naar onze eigen illusies – zonder dat we daarom per se collectief schizofreen zijn. Het gebeurt echter wél vaak dat we vasthouden aan een duidelijk, gestroomlijnd idee van wat de waarheid is, vaak omdat zo’n idee ons zekerheid geeft. Natuurlijk is dat ook belangrijk voor ons rechtssysteem – maar met de #MeToo-kwestie bereiken we de limieten van dat systeem. De spanning tussen de twee zijden van de Kavanaugh-zaak, namelijk zij die hem al bij voorbaat als schuldig zien en zij die hem ten allen koste willen beschermen, zorgt voor een bijzonder beladen debat over de zaak. Het is echter totaal onnodig om bang te zijn voor het zogezegde “afsterven” van een vast begrip van waarheid – met een beetje goede wil is het al snel duidelijk dat de waarheid complexer en meerduidiger is dan wat een rechtssysteem strikt genomen toelaat, en dat het een evoluerend begrip is. We zitten nu middenin zo’n evolutie.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234