'Wat onze emotionele ontwikkeling betreft drijven wij, mensen, nog tussen de kikkerdril' Hoe Ruby Wax haar depressie overwint

Als er iemand is die bewijst dat het mogelijk is om een hoofd dat je gek maakt – van stress, afgunst, streven, verdriet of faalangst – te temmen met mindfulness, dan is het wel Ruby Wax (63), de ongetemde interviewster die in de jaren 90 beroemdheden als Pamela Anderson, Madonna en Imelda Marcos in haar waanzin meesleurde. Wax stortte volledig in toen de BBC haar op straat zette. Ze kwam haar zware depressie te boven, en wilde toen per se weten hoe haar hoofd haar zo in de steek had kunnen laten.

'Het was een opluchting toen de diagnose van depressie werd gesteld. Eindelijk wist ik: ik ben niet gek, ik ben ziek.'

Het is een boek dat op een aardse en begrijpelijke manier uitlegt hoe je het doet, met mindfulness gepieker beheersen. Straks zal Ruby Wax ons uitleggen waarom we allemaal aan stress of depressie zullen bezwijken als we onze hersenen niet leren sturen, maar eerst moeten we haar lospeuteren uit de armen van Hans Teeuwen, die ze leerde kennen tijdens haar shows in Nederland en – hoe kan het ook anders – een zielsverwant bleek te zijn.

Ruby Wax «Het is telkens zo heerlijk hem te ontmoeten. Hij is één van de weinige mensen die nog onvoorspelbaarder is dan ik, en me altijd verrast. Bij hem kun je onmogelijk blijven vastzitten in het idee dat jouw kijk op de wereld de enige is. Dat is zó bevrijdend, en zó goed voor je hersenen: de automatische piloot even uitschakelen maakt ze alert. Dat is wat je met mindfulness ook kunt doen: je hoofd bij de les houden, ervoor zorgen dat je brein niet met je aan de haal gaat.»

'Toen mijn moeder 87 was, zijn ze prozac door haar eten beginnen te prakken. Even later was ze de populairste bejaarde van het tehuis'

HUMO Dankzij mindfulness hebt u al zeven jaar geen echt zware depressie meer gehad. Maar dat wil niet zeggen dat u niet af en toe hervalt. Het gebeurde zelfs tijdens het schrijven van ‘Frazzled’. In het boek beschrijft u hoe u daarmee omgaat.

Wax «Ik heb, achteraf gezien, al depressies van toen ik een tiener was. Maar dit boek is er niet alleen voor mensen die, zoals ik, die ziekte hebben; het is voor iedereen. Tijdens ‘Ruby Wax Losing It’, een show over mijn mentale crash, begon ik altijd met de stelling: ‘Eén op de vier mensen heeft een mentaal probleem.’ Maar achteraf mocht het publiek me altijd vragen stellen en dan bleek dat iederéén worstelde met negatieve stemmetjes in hun hoofd die zeiden dat ze niet goed genoeg waren, dat ze hun baan zouden verliezen, en dat dat hun eigen schuld was. Iedereen zit in de knoop, iedereen piekert en maalt. We zijn emotioneel niet klaar voor de 21ste eeuw. We mogen dan wel zo geëvolueerd zijn dat we de meest indrukwekkende dingen kunnen uitvinden en supersnel informatie kunnen verspreiden, maar wat onze emotionele ontwikkeling betreft, drijven we nog tussen de kikkerdril. We hebben genoeg verstand, als we nu nog willen evolueren, zal het op psychisch vlak moeten zijn.»

HUMO Wat bedoelt u precies?

Wax «Kijk, in ‘Frazzled’ leg ik uit hoe onze hersenen in elkaar zitten, hoe je kunt leren opmerken welke hersendelen actief zijn bij welke activiteiten en hoe je die delen zélf kunt in- en uitschakelen. Neem nu de automatische piloot. Een geweldige eigenschap van het menselijke brein. Als je je tanden gaat poetsen, hoef je niet te denken: tandenborstel pakken, dopje van de tandpasta draaien, in de tube knijpen, tandenborstel omhoog bewegen, dan naar beneden…. Stel je voor hoeveel tijd dat zou kosten. Dankzij één of andere mutatie kunnen we al die handelingen uitvoeren zonder daar bewust over na te denken. De keerzijde van de medaille is dat veel mensen uit onzekerheid op automatische piloot blijven doorgaan. Ze willen gewoon dingen achter de rug hebben. Ik heb tot aan mijn depressie op automatische piloot geleefd: ik was me met mijn ellebogen een weg door mijn carrière aan het banen. Zodra ik iets bereikt had wat ik graag wilde, was ik bang dat iemand het weer van me zou afpakken, waardoor ik nog wat méér met mijn ellebogen werkte. Ik kan me van die periode maar weinig van het normale leven herinneren. En toen mijn tv-carrière stilviel, stortte ik in en vroeg ik me af waar ik in godsnaam mee bezig was geweest.»

'Roem is verslavend. Je kunt mensen uren op je laten wachten en dan nog lachen ze vriendelijk naar je.'

HUMO Waar wás u mee bezig geweest?

Wax «Bewondering vergaren, succesvol worden. En daarna: beroemd blijven. Roem is verslavend. Je kunt mensen uren op je laten wachten en dan nog lachen ze vriendelijk naar je. Dat voelt geweldig. Tot je beseft dat ze niet naar jou lachen, maar naar de celebrity die je bent. Vervolgens begint de angst te groeien dat je ontmaskerd wordt, en begin je de gekste dingen te doen om dat te voorkomen.»

HUMO Waarom was u zo op dat succes en die bewondering gebrand?

Wax «Dat heeft natuurlijk voor een groot deel met mijn manisch gestoorde ouders te maken. Ze waren bij de allerlaatste Oostenrijkse Joden die in 1939 aan de oorlog ontsnapten en naar Amerika emigreerden. Maar daar zijn ze in de keuken hun eigen oorlog begonnen, met mij als doelwit. Mijn moeder had een dwangneurose – smetvrees – en was de hele tijd op handen en voeten aan het schrobben. Ze werd hysterisch als ik vuil mee naar binnen nam. Mijn vader sloeg me en bleef maar zeggen hoe lelijk ik was: ‘Je bent zo groot als een huis, wie wil er nu ooit met jou trouwen?’ En mijn moeder zei alleen maar tegen me dat ik een idioot was. Het enige wat ze deden was me ondermijnen. Ze waren allebei geestesziek, maar helaas werd dat in die tijd nog niet herkend. Toen mijn moeder 87 was en in een home woonde, zijn ze prozac door haar eten beginnen te prakken. Een paar maanden later was ze de populairste bejaarde van het tehuis. Ze was superaangenaam. Stel je voor dat ze haar die pillen tachtig jaar eerder hadden gegeven. Dan had er hier waarschijnlijk iemand anders voor je gezeten. Ik ben blij dat ik de antidepressiva eerder heb ontdekt. Ze hebben mijn leven veranderd.»

HUMO U slikt ze nog steeds.

Wax «Natuurlijk! Klinische depressiviteit is een ziekte, hè. Dat probeer ik de mensen nu al jaren duidelijk te maken. Het is zoals diabetes, dat moet je ook behandelen. Voor mij was het een opluchting toen die diagnose werd gesteld. Eindelijk wist ik: ik ben niet gek, ik ben ziek.»

HUMO U hebt uw aanleg voor depressie geërfd.

Wax «Ja. Ik heb het gen. Maar of zo’n gen actief wordt en je ziek maakt, hangt af van je opvoeding. Heb je medelevende en liefdevolle ouders, dan blijft dat gen gewoon in slaap, zeg maar. Maar je begrijpt: dat gen met twee gestoorde ouders erbovenop, tja...»


Lichte hysterie

HUMO Uw wildheid heeft ons wel geweldige televisie gegeven.

Wax «Ik was niet manisch, maar ik was wild, nerveus en bovendien dyslectisch – wat overkwam als lichte hysterie, die vaak onbedoeld grappig was. Zo ventileerde ik die duivel in mij. Ik heb geluk gehad dat ik in de jaren 80 bij de televisie ben terechtgekomen: toen was het nog toegestaan om raar te zijn. Nu zouden ze me nooit een job geven: niks mag nog afwijken. Mij lieten ze helemaal loosgaan. Ik mocht voor elk interview vijf dagen met een bekendheid op pad. Omdat ik een band met iemand moest hebben om zó ver te kunnen gaan. Dat is nu allemaal ondenkbaar. Graham Norton werkt de celebrity’s af in tien minuten. Dat kan ik echt niet.»

HUMO Maar uw onbeheerste interviewtechniek werd een hit.

Wax «Klopt, en toen ik merkte dat ik mensen aan het lachen kon brengen, was ik – na die jarenlange ondermijning door mijn ouders – zo blij met die plotse goedkeuring dat ik me als een pitbull op de comedy heb gestort, in de hoop mijn vader en moeder alsnog trots te maken. Dat ik als kind altijd een loser werd genoemd en ook nog eens die hevige genen had, maakt mij enorm gedreven. Ik heb álle toneelscholen afgelopen: nergens wilden ze me hebben, maar ik moest en zou op het podium staan. Dat ik na mijn depressie naar Oxford ben gegaan, heeft ook te maken met die drang naar erkenning, de hoop dat mensen dan zouden zeggen: ‘O, wat is ze toch slim.’ Nóg iets wat ik volgens mijn ouders helemaal niet was.»

HUMO Maar daarvóór, toen de BBC u ontsloeg…

Wax «Dat voelde aan als doodgaan. Het dieptepunt was toen ze me vroegen voor een programma waarin bekendheden met levensgevaarlijke haaien gaan zwemmen. Ik zei ja: hoe wanhopig was dát! Op den duur zat ik thuis alleen nog maar de ene bladzijde na de andere uit HELLO! Magazine te scheuren: waarom zij wel en ik niet. En toen heeft mijn man me laten opnemen.»

HUMO Maar zelfs toen bent u televisie blijven maken.

Wax «Omdat ik niet wilde toegeven dat ik een depressie had. Ik schaamde me en dwong mezelf om door te gaan. Mijn man kwam mij dan uit de inrichting halen, en thuis deed ik interviews met – ironisch genoeg – mensen met een mentaal probleem. Waanzin, hè. Maar uiteindelijk haalt de waarheid je in, hoor.»

HUMO Ik was een narcist, schrijft u eerlijk. Bent u dat nu niet meer?

Wax «Natuurlijk wel. Ik treed nog steeds op en voor een camera begin ik meteen grappen te maken, op zoek naar applaus. Maar het heeft allemaal een mildere en bewustere vorm aangenomen. Dat ik ben vervangen door Graham Norton, die nu de koning van het celebrity-interview is, daar kan ik ondertussen mee leven.»

HUMO Toen u naar Amerika terugging om uw boek te promoten, werd u, zodra u er voet aan land zette, meteen overspoeld door het gevoel dat u voor iedereen een enorme teleurstelling was.

Wax «Ja, ik was plots weer 13, en de loser die ik me toen voelde. Als ik ooit één ding goed gedaan heb, dan is het: maken dat ik uit Amerika wegkwam.»

HUMO Die herinneringen triggerden een nieuwe depressie.

Wax «Angst of stress zijn meestal de dingen die een depressie aanzwengelen. Maar soms overkomt het mensen op de raarste momenten: ze winnen een Oscar en plegen daarna zelfmoord. Toen ik mijn master haalde in Oxford, was ik extatisch. Ik liet me helemaal gaan in plaats van rustig en mindful te blijven. Vanwege mijn aanleg voor depressie krijg ik na zo’n high altijd een down, dus drie dagen daarna zat ik in een dip. Die had me in een depressie kunnen storten als ik de negatieve stemmen hun gang had laten gaan: ‘Je hebt je weer aangesteld.’ Of: ‘Wat ben je toch een idioot.’ En: ‘Je hebt een huis in Notting Hill en een Prada-tas, hoe durf je depressief te worden!’ Maar ik heb me drie dagen afgezonderd om weer mindful te worden en heb die depressie kunnen ontwijken.

»Vroeger deed ik het tegenovergestelde. Als ik voelde dat de depressie zich aandiende, ging ik van alles doen om het te verbergen: ik trok mijn mooiste jurk aan en ging naar feestjes, probeerde er iedereen aan het lachen te krijgen, en liep als een hongerig dier rond, jagend op aandacht. Meestal bleef ik dan hangen bij de sterksten en de populairsten. Als die mij aardig vonden, schoot mijn eigenwaarde meteen door het dak. Tot die personen niet meteen terugbelden. Dan dacht ik: ‘Zouden ze me niet meer leuk vinden?’ En zo draaide ik mezelf regelrecht de depressie in.

»Als ik nu merk dat ik weer aan zo’n ratrace begonnen ben, ga ik naar de wc om mijn galopperende geest tot kalmte te brengen en de hoeveelheid cortisol (het stresshormoon, red.) in mijn lichaam naar beneden te halen. Ik ga dan na wat het is dat ik eigenlijk wil, en besluit dan meestal: naar huis gaan. En dan ga ik, zonder het mezelf kwalijk te nemen – wat ik vroeger wél deed. Dat is mindfulness: opmerken wat er in je hoofd gebeurt, er afstand van nemen, loslaten en de juiste beslissing nemen.»

HUMO Als ik het goed begrijp, is cortisol dus de boosdoener?

Wax «Het veroorzaakt de depressie niet rechtstreeks, maar maakt één en ander wél erger. Cortisol is goed en slecht. Dat ik er veel van heb, is goed, want het geeft me energie en drive. Je hebt de stress die cortisol teweegbrengt nodig om je bed uit te komen, maar als je er te veel van hebt, brand je op. Kijk, hier vooraan zit de amygdala. Dat is de noodknop voor onze vecht-, vlucht- of vriesrespons. In elke natuurdocumentaire zit een scène van een kudde gazellen die opgejaagd wordt door een troep leeuwen. Tot er één gegrepen wordt en het gevaar tijdelijk geweken is. Daarna staat de rest van de kudde binnen de vijf minuten alweer rustig te grazen. Maar tijdens die vlucht stuurde de amygdala als een gek chemische stoffen door hun lichaam: adrenaline, die de hartslag en de bloeddruk de hoogte injaagt, en cortisol, dat het immuunsysteem onderdrukt en het verlies van energie compenseert. Tegelijk doen het spijsverteringssysteem en het voortplantingssysteem de boeken toe: snacken en seks zijn meestal niet aan de orde in een noodsituatie. Maar zodra het gevaar is afgewend, gaat de noodknop uit en daalt de hoeveelheid adrenaline en cortisol weer. Het probleem is dat de westerse mens tegenwoordig contstant onder druk staat: de noodknop blijft aanstaan, het angstsysteem wordt constant gestimuleerd, de cortisol raast door je lichaam en je brandt op.»


E=mc2

HUMO Maar met mindfulness los je dat op.

Wax «Ja. Ik had het net over de negatieve stemmetjes en rampscenario’s die komen opzetten zodra we bang of verdrietig zijn. Dat pessimisme stamt ook uit de oertijd: we moesten toen op elk moment gereed zijn voor gevaar. Om snel te kunnen beoordelen of een situatie veilig was of niet, moesten we ons het verleden voorstellen om de toekomt te kunnen voorspellen. Dat doet de neocortex. Als we angst voelen, reageert de neocortex daarop met herinneringen aan wat er eerder allemaal is misgegaan. Tegenwoordig gaat dat niet meer over gevaarlijke dieren, maar als een vriend je in steek laat, zal je neocortex je eraan herinneren dat de vorige het ook al afstapte. Waardoor je bang begint te worden dat de volgende ook niet zal blijven. En dat leidt tot malen: waarom? Is er iets mis met mij? Terwijl liefde geen wiskunde is. Het menselijke brein – dat van Einstein althans – kan ‘e=mc2’ bedenken, maar vindt geen oplossing voor iets als: waarom bellen de mannen met wie ik naar bed ga, me daarna nooit meer op? Die negatieve gedachten maken je radeloos en drijven zo je cortisolgehalte op, waardoor de stress toeneemt en daarmee ook de stroom van negatieve gedachten. De enige manier waarop je uit die gekmakende zelfverachting kunt breken, is door de hoeveelheid cortisol in je lichaam naar beneden te brengen.»

HUMO En dan nu de hamvraag: hoe doe je dat?

Wax «Door hard te werken (lacht). Hoe simpel het ook is. Het idee erachter is dat je een ander deel van je hersenen, de insula, activeert en zo de activiteit in de amygdala stillegt. De insula wordt ingeschakeld bij zintuiglijke waarneming – proeven, ruiken, voelen. Stel: je bent aan het malen en je voelt de spanning stijgen. Ga dan op een stoel of op de wc zitten, zet je voeten plat op de grond en concentreer je op hoe je voeten de grond raken. Je kunt ook een stuk mango eten en je volledig concentreren op de smaak. Als dat lukt, verplaats je de hersenactiviteit van de amygdala naar de insula, want de hersenen kunnen, net als een auto, niet in twee versnellingen tegelijk rijden. Je cortisolgehalte daalt, je wordt rustiger. De negatieve gedachten verschuiven naar de achtergrond waardoor je er met meer afstand naar kunt kijken en makkelijker inziet dat rampscenario’s maar gedachten zijn.

»Je moet wel even oefenen om het onder de knie te krijgen, maar op den duur kun je het doen terwijl je op de bus staat te wachten of ’s ochtends je koffie drinkt.»

'Ik heb met opzet een extreem positieve man uitgekozen: goed vadermateriaal'

HUMO Het is dus eigenlijk gewoon een kwestie van de versnellingen in je hersenen te vinden en te leren bedienen.

Wax «Precies. Het is heel geruststellend om te voelen hoe je dan zelf je hersensactiviteit kunt reguleren. Mensen die aan zelfmoord denken, voelen zich vaak machteloos, een speelbal van hun emoties. Dat gevoel heb ik niet meer. Ik weet wat ik moet doen als ik de spanning in mijn lichaam voel stijgen.»

HUMO Het is echt een geweldig boek. Denkt u dat uw vader trots zou zijn?

Wax (schatert) «Weet je wat mijn vader zei na mijn eerste televisieshow? ‘Ik heb naar de desk van de BBC gebeld, en niemand wist wie je was.’ (lacht)»

HUMO Heeft uw vader ooit tegen u gezegd dat hij trots op u was?

Wax «Nooit tegen mij. Maar hij toonde wel foto’s van mij als de melkman langskwam.

»Alleen vlak voor hij stierf – hij was nog nauwelijks bij zinnen – zei hij opeens: ‘Ik hou van je’. En toen stierf hij. Het waren zijn laatste woorden.»

HUMO Bent u bang dat u uw aanleg voor depressie aan uw kinderen heeft doorgegeven?

Wax «Dat gebeurt niet altijd. En ik heb met opzet een extreem positieve man uitgekozen. Iedereen in zijn familie was zo opgewekt. Zelfs als ze herinneringen ophaalden aan de tijd dat ze in de loopgraven lagen, hadden ze het over a jolly good time! Nee, Ik ben nog elke dag verbaasd over hoe vrolijk mijn dochters zijn, over hoe ze geen enkele last van jaloezie hebben, en over hoeveel vriendinnen ze hebben. Alleen bij mijn oudste zoon, op z’n 24ste, herkende ik iets in z’n ogen. Hij moest van mij meteen aan de pillen. Dus ik denk dat ik het probleem in de kiem heb gesmoord.»

HUMO Het zijn dus geen comedians in de maak.

Wax «Waarom niet? Er zijn ook comedians die niet zo bloeddorstig gedreven zijn als ik. Er zijn ook luie comedians, zoals Jennifer Saunders. Zij is heerlijk evenwichtig.»

HUMO U haalt in uw boek ook aan dat u onveilig gehecht bent. Normaal kom je dan niet makkelijk in stabiele relaties terecht.

Wax «O, maar ik heb mijn deel van de onmogelijke relaties gehad, hoor. Maar daarna ben ik gewoon op zoek gegaan naar goed vadermateriaal. Het is mijn therapeut geweest die zei: ‘Ed (Bye, televisieproducer en -regisseur die onder andere ‘The Full Wax’ regisseerde, red.) moet je nemen.»

HUMO Bent u ondertussen trots op uzelf?

Wax «Ik heb er geen idee van hoe dat voelt: trots zijn op jezelf. Ik vind ‘Frazzled’ best goed, maar ik kan me nu niet meer voorstellen dat ik het geschreven heb.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234