Wat rookt, snuift en slikt de Belg? Dit leren wetenschappers uit ons rioolwater

U staat er bij het toiletbezoek wellicht niet bij stil, maar wat wij in het riool lozen, vertelt méér over ons dan we beseffen. Wie daar alles over weet, is toxicoloog Alexander van Nuijs van de Universiteit Antwerpen. In zijn laboratorium analyseert hij rioolwater. En ook al ziet het er niet al te fris uit, wat er in het rioolnetwerk onder onze voeten stroomt, blijkt een goudmijn aan informatie te bevatten over de bovenwereld.

'Ja, er zit cocaïne in ons kraantjeswater. Maar je moet er al heel veel van drinken voor je een dosis binnen hebt'

Alexander van Nuijs «Wij nemen jaarlijks rioolwaterstalen in zeven à acht steden en gemeenten, verspreid over heel Vlaanderen. In die stalen zoeken we naar sporen van druggebruik, maar de afgelopen jaren hebben we de onderzoeksmethode verfijnd en zoeken we ook naar nicotine, alcohol en cafeïne.

»Ons onderzoek naar sporen van drugs maakt deel uit van een groot project van het Europees Waarnemingscentrum voor Drugs en Drugsverslaving, waarbij in ongeveer vijftig steden in heel Europa rioolwaterstalen worden verzameld en bestudeerd. De bedoeling is het druggebruik in Europa in kaart te brengen en zicht te krijgen op trends.»

HUMO Welke drugs zijn er bij ons zoal te vinden?

van Nuijs «We testen voornamelijk op cocaïne, amfetamine (ook bekend als speed, red.), xtc en het bij ons wat minder courante methamfetamine of crystal meth. De aanwezigheid van cannabis controleren we ook, maar voor een goeie analyse daarvan zijn onze methodes nog niet betrouwbaar genoeg.»

HUMO Wat valt er uit jullie metingen af te leiden over het druggebruik in Vlaanderen?

van Nuijs «In grootsteden als Antwerpen en Brussel wordt vooral cocaïne, xtc en amfetamine gebruikt. Dat is misschien niet zo verrassend. Wel interessant is dat het druggebruik in kleinere steden en gemeenten heel onvoorspelbaar is, en dat ze elk een eigen patroon hebben. Daar zie je vaak dat één drug – vaak is dat amfetamine – meer wordt gebruikt.

»In concrete cijfers: in de grootsteden is cocaïne – van de vier drugs waar we op controleren – goed voor 50 à 60 procent. In Brussel is dat zelfs 75 procent. In een kleine stad als Ninove is cocaïne maar goed voor 25 procent van het druggebruik, terwijl amfetamine er 50 à 60 procent haalt.»

HUMO Jullie doen deze metingen al sinds 2009. Zijn er ook op langere termijn trends te bespeuren?

van Nuijs «In Antwerpen is het gebruik van de meeste drugs de afgelopen tien jaar stabiel gebleven. In Brussel zagen we een geleidelijke stijging van het cocaïnegebruik, maar dat is aan het afvlakken. Voor een kleinere stad als Ninove hebben we cijfers van 2011 tot en met 2015, en ook daar zie je weinig veranderingen.

»De belangrijkste vaststelling is dat je elke gemeente als een aparte entiteit moet bekijken. Het is niet omdat er in pakweg Ninove relatief veel amfetamine wordt gebruikt dat dat in Aalst ook zo is. Het beleid houdt daar dus best rekening mee.»

HUMO Kunt u die grote verschillen tussen gemeenten verklaren?

van Nuijs «Dat is eerder een vraag voor politie, justitie en welzijnswerkers op het terrein. Heeft het te maken met dealers die lokaal actief zijn? Of met lokale productie? De verklaringen kunnen heel complex zijn. Onze data kunnen misschien helpen om verklaringen te vinden.»

HUMO Uit het onderzoek van het Europees Waarnemingscentrum voor Drugs en Drugsverslaving kwam Antwerpen al een paar keer naar voren als de stad met het hoogste cocaïnegebruik van Europa, vóór grootsteden als Amsterdam en Londen. Is dat alleen te verklaren door de aanwezigheid van de haven?

van Nuijs «Dat lijkt toch wel een belangrijke factor. Elk jaar neemt de politie gigantische hoeveelheden drugs in beslag, en dat is maar een fractie van wat er via de haven binnenkomt. Dat trekt automatisch bendes en dealers aan die het goedje via hun netwerken lokaal verspreiden. Ik was dus niet zo verrast door die cijfers.

»Om te weten hoe groot de invloed van de haven is, zouden we moeten kunnen vergelijken met andere grote Europese havensteden, maar wij meten niet in Rotterdam, Hamburg of Marseille, daarvoor zijn onze middelen helaas te beperkt. Ik weet ook niet wat het beleid is in bijvoorbeeld Rotterdam en of de douane daar meer of strenger optreedt. Dat kan ook meespelen.»

HUMO Kunnen jullie zien wanneer er drugs worden gebruikt?

van Nuijs «Uiteraard. In het weekend ligt het gebruik hoger. En het piekt ook in vakantieperiodes en op feestdagen, bijvoorbeeld met Nieuwjaar.»

HUMO Kunnen jullie specifiek meten hoeveel drugs er gebruikt worden in bepaalde stadsdelen, buurten, straten of zelfs gebouwen?

van Nuijs «Dat zou in principe kunnen. In het buitenland heeft men al studies gedaan naar gevangenissen, scholen en militaire kazernes. Daarbij stuit je wel op ethische bezwaren, want op den duur ben je bijna individuele personen aan het controleren. Wij houden het daarom op minimaal tweeduizend mensen.»


scheidingslijn

HUMO Jullie methode is betrouwbaarder dan de ouderwetse schriftelijke enquête: bij het invullen van een vragenlijst kan je je druggebruik makkelijk minimaliseren. Jullie cijfers liegen niet.

van Nuijs «Klopt. Wij hebben ook al na een paar dagen de resultaten. Bij een gewone enquête duurt het soms jaren voor de gegevens zijn verwerkt en geïnterpreteerd. In België is er in 2013 een gezondheidsenquête geweest, en pas dit jaar komt er een nieuwe. Over het druggebruik in de voorbije vijf jaar zijn er dus geen gegevens.

»Ik ben zeker niet tégen vragenlijsten, want die kunnen informatie opleveren die wij met onze rioolwateranalyses niet kunnen achterhalen. Wie de gebruikers zijn, en hoe oud ze zijn, dat komen wij niet te weten. Bij ons zijn de gegevens volledig anoniem. Beide methodes vullen elkaar perfect aan.»

HUMO Stoten jullie weleens op nieuwe drugs?

van Nuijs «Dat is niet zo eenvoudig. Klassieke drugs zoals cocaïne – waarvan we weten dat 0,5 tot 1 procent van de bevolking ze gebruikt – kunnen we relatief eenvoudig opsporen. Er komen veel nieuwe drugs op de markt, maar als maar heel weinig mensen die drugs gebruiken, zijn ze zo verdund in het rioolwater dat wij ze moeilijk kunnen detecteren.»

HUMO Kunnen jullie ook zien of drugs echt gebruikt werden, of gewoon werden gedumpt?

van Nuijs «Ja, dat kan met een vrij recente techniek. In Nederland heeft men zo al een paar keer ontdekt dat drugs rechtstreeks in het rioolwater waren geloosd. Op termijn is het de bedoeling om zo drugs-labo’s op te rollen. Wij signaleren bijvoorbeeld dat er ergens een bepaalde drug gedumpt is, waarna de politie op onderzoek kan gaan.»

HUMO Wat zijn de opvallendste vaststellingen in heel Europa?

van Nuijs «In het westen van Europa zijn vooral cocaïne en xtc in trek. Meer naar het oosten, in landen als Tsjechië en Slovakije, is methamfetamine of crystal meth de populairste drug. Het gebruik van methamfetamine is zeker in Tsjechië en Slovakije historisch gegroeid. Het werd in de jaren 20 en 30 onder de naam pervitine als geneesmiddel gebruikt. Die pillen werden onder andere in Tsjechië en Slovakije geproduceerd. Veel soldaten in de Tweede Wereldoorlog, aan beide zijden, slikten pervitine. Je bleef er langer wakker van en je kreeg minder snel honger. Ideaal voor troepen aan het front. Ook Hitler was een bekende gebruiker van pervitine. Hij slikte geen pillen, maar liet het middel inspuiten.

»Pervitine heeft men later van de markt moeten halen omdat het te veel bijwerkingen had en ook nog eens verslavend was. Omdat men er de expertise had en omdat de nevenwerkingen voor druggebruikers juist interessant waren, is men het in Tsjechië en Slovakije bij wijze van spreken op de keukentafel gaan maken. En het wordt daar nog altijd geproduceerd. Daarom zien we daar, en ook in de omringende landen, die hoge waarden.»

HUMO Komt die crystal meth ook bij ons terecht?

van Nuijs «Bij ons zien we heel kleine spoortjes in de grootsteden. In kleine gemeenten kunnen we het niet terugvinden. Dat is een goeie zaak, want van de vier drugs waarop we testen, is crystal meth echt wel de gevaarlijkste. Het is een zeer verslavende drug. In Amerika en Australië heeft men er enorme problemen mee.»

HUMO Zit het oosten van Europa dan met een groter drugprobleem? Cocaïne is ook verslavend, maar minder dan crystal meth, en wordt vaker als recreatieve drug gebruikt.

van Nuijs «Bij cocaïne zie je een duidelijke stijging van het gebruik tijdens het weekend. Maar in de Verenigde Staten of in Australië wordt er in de week evenveel methamfetamine gebruikt als in het weekend. Dat wijst erop dat methamfetamine een verslavingsdrug is. Voor Oost-Europa hebben we weinig gegevens, want we meten er maar in een klein aantal steden. Om een goed beeld te krijgen op de productie en het verkeer van drugs daar hebben we niet genoeg gegevens.

»In Duitsland heeft men metingen gedaan in het oosten en het westen van het land. Daaruit bleek dat op een gegeven moment het meer westerse patroon van cocaïne, xtc en een beetje speed verschoof naar het oosterse patroon met meer methamfetamine. Als we die metingen een paar jaar na elkaar zouden doen, kunnen we zien of er een scheidingslijn bestaat tussen het Oost-Europese en West-Europese druggebruik, en of die scheidingslijn opschuift.»

'In grote steden als Brussel en Antwerpen is cocaïne populair. In een kleine stad als Ninove vinden we vooral amfetamines in het water ''

HUMO Heeft u nog concrete voorbeelden van regionale verschillen in druggebruik?

van Nuijs «Nederland heeft, net als wij, heel specifieke patronen voor kleinere gemeenten. En in Finland, Zweden en Frankrijk blijkt dat ook zo.

»Wij zouden graag eens de verschillen tussen het noorden en het zuiden van ons land bekijken. Omdat de levensstijl er toch anders is, verwacht ik in Wallonië een ander patroon van druggebruik dan in Vlaanderen. We proberen toestemming te krijgen om het rioolwater in Wallonië te onderzoeken, maar dat gaat niet zo vlot.»

HUMO Zijn er binnen Europa landen waar merkelijk méér of minder drugs worden gebruikt dan elders?

van Nuijs «Wij meten alleen steden, dus is het moeilijk om uitspraken te doen over landen. Als er in Londen veel cocaïne wordt gebruikt, zegt dat niks over het gebruik in heel Groot-Brittannië.

»We zien wel tendensen. In België en Nederland worden veel amfetamineachtigen, xtc en speed gebruikt. Dat komt omdat de drugs hier waarschijnlijk ook het meest worden geproduceerd. We merken ook licht hoger gebruik in de omringende landen.

»Het consortium waar ons lab deel van uitmaakt, heeft ook partners in Australië, Amerika en zelfs Azië. We willen een wereldwijd netwerk tot stand brengen, om de bewegingen nog beter te kunnen overzien.»


roekeloze kreeften

HUMO Zitten er ook medicijnen in het rioolwater?

van Nuijs «Net als bij drugs kunnen we ook sporen van medicijnen terugvinden in het rioolwater. We hebben eens gezocht naar de twintig geneesmiddelen die in ons land het meest worden voorgeschreven, en die bleken inderdaad ook het meest voor te komen in het water. Het ging onder andere om antidepressiva, bloeddrukverlagers en geneesmiddelen tegen diabetes.

»In het rioolwater kunnen we ook zoeken naar illegale medicijnen. Zo hebben we meegewerkt aan een studie van onze Nederlandse collega’s naar Viagrapillen. We hebben kunnen aantonen dat in het uitgaanscircuit illegale Viagra wordt gebruikt, vaak in combinatie met drugs en alcohol. Meer details kan ik er niet over geven, want de studie moet nog gepubliceerd worden.

»Ook in ons land zouden we misbruik van geneesmiddelen kunnen bewijzen. Slaapmiddelen bijvoorbeeld worden niet terugbetaald en de overheid houdt er dus ook geen gegevens van bij. Men vermoedt dat België qua slaapmiddelengebruik tot de koplopers in Europa behoort, maar dat is alleen maar een vermoeden. Het zou goed zijn om dat eens in kaart te brengen.»

HUMO Uit een onderzoek in 2013 bleek dat het water van de Maas in Nederland – waar ook enkele steden hun drinkwater uit putten – te veel sporen van geneesmiddelen bevatte. Het Nederlandse Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu waarschuwde vorig jaar nog voor de grote hoeveelheden medicijnen die in het oppervlaktewater terechtkomen, omdat ze niet allemaal uit het rioolwater gefilterd kunnen worden.

van Nuijs «Waterzuiveringsstations halen de meeste stoffen wel uit het rioolwater, maar zeker niet alles. Een deel komt dus onvermijdelijk in rivieren terecht. Maar vóór het als drinkwater uit onze kranen komt, wordt het uiteraard nog eens grondig gezuiverd.

»De opsporingstechnieken zijn ondertussen zo verfijnd dat we altijd wel íéts zullen vinden, maar de concentraties medicijnen in het drinkwater zijn zo laag dat ze waarschijnlijk geen effect zullen hebben op de mens. We hebben het eens berekend voor cocaïne: daar zijn nog sporen van te vinden in kraantjeswater, maar je moet al duizenden liters drinken voor je een dosis binnen hebt.»

HUMO Onze rivieren zijn onderhand een cocktail van geneesmiddelen, drugs en andere chemische stoffen. Vissen en kreeftjes die aan restanten van antidepressiva zijn blootgesteld blijken roekelozer, waardoor ze een makkelijkere prooi voor roofvissen worden. En in Nederland ontdekten onderzoekers vorig jaar vissen die door de hormonen in het water – afkomstig van anticonceptiemiddelen – van geslacht waren veranderd.

van Nuijs «De vraag is hoe langdurig die effecten zijn, bij welke soorten ze voorkomen en vanaf welke dosis. Het is vaak een samenspel van een heleboel elementen. In elke rivier is de situatie anders, en verschillende soorten of organismen zullen ook anders reageren. Maar ik kan me wel voorstellen dat bepaalde combinaties van stoffen een effect kunnen hebben op vissen en andere beestjes in het water.»

HUMO Zijn er naast drugs en medicijnen nog interessante dingen te vinden in rioolwater?

van Nuijs «Alles wat een mens in zijn lichaam opneemt en weer uitscheidt, zou je moeten kunnen terugvinden. In 2014 hebben we in Lier een studie gedaan naar nicotine. We hebben twee maanden lang elke dag stalen genomen. Daaruit bleek dat er evenveel wordt gerookt tijdens de week als in het weekend, terwijl je zou verwachten dat mensen die uitgaan in het weekend iets meer roken.

»Stel dat de overheid het aantal rokers wil verminderen en een preventiecampagne opzet, dan zouden we met metingen voor en na kunnen zien of de campagne effect heeft gehad. Wat we nu voor drugs doen, zouden we ook voor alcohol en nicotine willen doen, om te zien wat de trends op lange termijn zijn.»

'Alexander van Nuijs: 'In het westen van Europa zijn vooral cocaïne en xtc in trek. Meer naar het oosten is methamfetamine of crystal meth de populairste drug.''

HUMO Hebben jullie al gezocht naar alcohol in rioolwater?

van Nuijs «In 2016 hebben we een studie gepubliceerd over alcoholgebruik in België. Daarvoor hebben we onder andere in Antwerpen, Brussel, Ninove, Geraardsbergen, Oostende en Koksijde metingen gedaan. Er bleek een significant verschil tussen de grootsteden en kleinere steden. In Antwerpen en Brussel wordt meer alcohol gedronken. Dat lijkt logisch, in de grote steden heb je meer uitgaansgelegenheden.

»In grootsteden drinken mensen gemiddeld anderhalf glas alcoholische drank per dag per inwoner, in de kleine steden één glas per dag per inwoner. We hebben drie jaar gemeten, in 2013, 2014 en 2015, maar in die tijd merkten we geen opmerkelijke stijging of daling.»


alarmbel

HUMO Zochten jullie ook nog naar andere stoffen?

van Nuijs «We hebben meegewerkt aan een Europese studie naar cafeïne. Omdat de onderzoeksmethode nog vrij nieuw is, werd er maar gemeten in tien steden, onder andere Bristol, Brussel, Kopenhagen, Milaan en Oslo. Het gebruik van cafeïne is moeilijker te interpreteren, want cafeïne zit niet alleen in koffie, maar ook in thee, frisdranken en zelfs in medicatie. Je kunt dus alleen zeggen of mensen in een bepaalde stad meer of minder cafeïne innemen.

»Oslo en Kopenhagen scoorden aan de hoge kant. Milaan, waar je hoge waarden zou verwachten, scoorde dan weer relatief laag. Brussel zat perfect op het gemiddelde. Maar het zegt dus niet per se iets over hoeveel koffie mensen in die steden drinken.»

HUMO Valt uit rioolwater iets af te leiden over onze eetgewoonten?

van Nuijs «We onderzoeken nog hoe we dat kunnen doen. Daarvoor moet je op zoek naar stoffen die je aan specifieke voedingsmiddelen kunt linken. Als we kunnen achterhalen hoeveel sporen van groenten en fruit er in het water zitten, kan dat ons een idee geven over hoe gezond we eten.»

HUMO Kunnen jullie ook stoffen opsporen die op ziekten wijzen?

van Nuijs «Dat is de heilige graal. Als je heel precies in kaart zou kunnen brengen waar er bijvoorbeeld meer prostaatkanker voorkomt, kan je vervolgens onderzoeken wat daar de oorzaak van zou kunnen zijn. Maar zo ver zijn we nog lang niet.»

HUMO Kan rioolwater ook inzichten opleveren over de gezondheid van de bevolking in het algemeen?

van Nuijs «Daar willen we de komende jaren graag naartoe: al onze gegevens over alcohol en drugs, en in de toekomst misschien ook over voeding, naast elkaar leggen. Zo zouden we een soort gezondheidsstatus kunnen opmaken van de hele bevolking of van bepaalde delen ervan. Worden er ergens opvallend veel geneesmiddelen tegen hoge bloeddruk gebruikt, dan kan je nagaan wat daar de oorzaak van is. Het zou ook kunnen dienen als een soort alarmbel voor epidemies die op het punt staan om uit te breken. Ja, rioolwater is een pak interessanter dan je denkt.»

HUMO Ons wc-bezoek zal nooit meer hetzelfde zijn!

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234