null Beeld

Wat u niet in de krant leest: de wereld volgens vooruitgangsoptimist Johan Norberg

Volgens de Zweedse historicus Johan Norberg (43) gaat het goed met de wereld. In zijn boek ‘Vooruitgang’ vertelt hij waarom we dikke gelukzakken zijn.

'Iedere minuut ontsnappen er honderd mensen aan extreme armoede. Dat is toch ongelooflijk hoopgevend?'

HUMO Wat is volgens u het meest overtuigende bewijs dat we erop vooruitgegaan zijn?

Johan Norberg «We leven langer. In 1800 was er geen enkel land ter wereld waar de levensverwachting boven de 40 lag, vandaag is er geen land waar die onder de 40 ligt. Vandaag is de gemiddelde levensverwachting wereldwijd 71 jaar; honderd jaar geleden was dat nog 31. In Kenia is in tien jaar tijd maar liefst tien jaar toegevoegd aan de levensverwachting: zo kon je een decennium lang je verjaardag vieren zonder ooit maar één dag dichter bij de dood te komen. Dat is een bijna niet te vatten vooruitgang in een gebied dat nog niet zo lang geleden als hopeloos werd gezien. Tegelijk is ook onze gezondheid verbeterd, is de armoede afgenomen en onze levensstandaard verhoogd.»

HUMO Maar de laatste jaren van ons leven zijn we zwak en ziek, en worden we hooguit in leven gehouden door een enorme pillendoos vol nare bijwerkingen.

Norberg «De laatste levensjaren zijn nu eenmaal altijd wat tragischer dan de jaren ervoor. Maar het lijkt me een positief gegeven dat die fase pas veel later in ons leven intreedt, net als chronische ziekten als kanker, hartziekten en alzheimer. Op latere leeftijd zijn we gezonder en vitaler dan de ouderen vóór ons.»

HUMO Ouderen kwijnen tegenwoordig eenzaam weg in een verzorgingshuis, afgesneden van hun familie. Dat is toch geen vooruitgang?

null Beeld

Norberg «Eenzaamheid is zeker een probleem, maar laten we niet nostalgisch zijn over hoe fijn het vroeger was, toen grootouders nog bij hun kinderen en kleinkinderen in huis woonden. Zo leuk was dat niet. Ik heb voor Zweden de statistieken gezien over geweld en criminaliteit 150 jaar geleden. Het meest voorkomende geweld kwam van ouders die hun kinderen sloegen toen ze jong waren; daarna volgde het geweld van kinderen die hun ouders sloegen als ze eenmaal oud waren... Over vroeger tijden hangt een gloed van romantische nostalgie, maar de werkelijkheid was vaak bitter.»

HUMO We weten toch heel goed dat er vroeger armoede was?

Norberg «We weten het wel, maar we beséffen het vaak niet. En wat we niet weten, is hoeveel vooruitgang er recentelijk is geboekt in de bestrijding van armoede. Slechts 5 procent van de Britten gelooft dat het beter gaat in de wereld, in de Verenigde Staten is dat 6 procent. Er zijn meer Amerikanen die geloven in astrologie of reïncarnatie dan in vooruitgang. Intussen is het een feit dat in 1990 zo’n 37 procent van de wereldbevolking in extreme armoede leefde, terwijl dat vandaag nog maar 10 procent is: een onwaarschijnlijke prestatie! Iedere minuut die wij met elkaar praten, ontsnappen er honderd mensen aan extreme armoede. Dat is toch ongelooflijk hoopgevend?»

HUMO Maar vandaag is er toenemende ongelijkheid. Is dát dan vooruitgang?

Norberg «Er is inderdaad meer ongelijkheid. Dertig jaar geleden leefde in China iedereen, behalve de partijtop, op hetzelfde niveau van armoede. Vandaag is het veel meer een ongelijke samenleving, want sommigen hebben veel meer welvaart dan anderen. Maar is dat zo slecht? Voor mij is het een teken dat vooruitgang nu eenmaal niet voor iedereen in hetzelfde tempo verloopt. In 1981 leefden 9 op de 10 Chinezen in extreme armoede, vandaag is het 1 op de 10. Ja, sommigen zullen misschien superrijk worden, maar maakt die ongelijkheid werkelijk uit als de hele economie groeit en iedereen beter af is?»

HUMO Om daar te komen, verlaten mannen en vrouwen hun dorp en soms hun familie om lange dagen in een fabriek te werken voor een schamel loon. Ervaren zij dat als vooruitgang, denkt u?

Norberg «Ik denk het wel, ja. In ónze ogen is dat allemaal slecht. Wij vergelijken het met ons baantje op een mooi kantoor, maar zij vergelijken het met wat zij gewend zijn: een zwaar leven op het land met weinig mogelijkheden en vooruitzichten. Dat zware leven is precies waarom zij soms besluiten hun kinderen achter te laten bij de grootouders in het dorp. Voor hen is het een enorme vooruitgang om in de stad ineens meer te kunnen verdienen.»

HUMO Is dat niet wat gemakkelijk gezegd?

Norberg «In Vietnam heb ik zulke fabrieken bezocht. Ik dacht altijd dat de mensen het er vreselijk zouden vinden en het ís er ook zeker geen paradijs, maar als je met de mensen praat, zeggen ze dat die baan hun kans op bevrijding is. Voor hen betekent het dat hun kinderen fatsoenlijk onderwijs kunnen krijgen, zodat de hele familie misschien wel kan ontsnappen aan de armoede die ze al generaties lang heeft gekend. Dat ze naar de stad verhuizen bewijst dat zij het als vooruitgang zien.

»Ik vind het juist gemakkelijk gezegd, elitair en westers om zo’n keuze te bekritiseren. Wat moeten die mensen anders doen? In ieder land dat zich heeft ontwikkeld, is verstedelijking een cruciale stap geweest. Dat was vroeger ook zo in Zweden of België.»

HUMO Waarom vernemen we in de media niets van al die vooruitgang?

Norberg «Goed nieuws komt niet in de krant. In Zweden is het aantal doden als gevolg van brand in vijftien jaar tijd met twee derde afgenomen. Wordt dat een nieuwsitem, denkt u? Nee, want het is een mix van data, statistiek en geschiedenis: allemaal saai. Nieuws heeft juist iets dramatisch en is toch ook bedoeld om ons angst aan te jagen. Dát is wat onze verbeelding prikkelt. En in de laatste jaren is het nieuws nog veel sneller en alomtegenwoordig geworden. Er is altijd wel ergens een oorlog, een overstroming of een seriemoordenaar op vrije voeten. In vroeger tijden zou je daar niet over lezen, of hooguit pas wat later, maar nu is het nieuws er direct.»


Nieuwshonger

HUMO Zijn we verslaafd aan slecht nieuws?

Norberg «Dat denk ik, ja. We willen altijd het laatste nieuws en dat is bijna per definitie slecht nieuws.»

HUMO Vindt u dat journalisten meer goed nieuws moeten brengen?

Norberg «Ja, maar dat wil niet zeggen dat ze een goednieuwskrant met alleen maar positief nieuws moeten maken. Dat zou een beetje onnozel zijn.»

HUMO Waarin verschilt een krant met goed nieuws van een boek met goed nieuws?

Norberg «Ha, nu hebt u me! Ik stel me voor dat zo’n krant schrijft dat 99,9 procent van alle vliegtuigen weer veilig is geland, terwijl het echte nieuws natuurlijk wel degelijk is dat er eentje is neergestort. In mijn boek kijk ik niet alleen naar al die mooie dingen die goed gaan. Ik beschrijf serieuze problemen en uitdagingen waar we altijd mee te maken hebben gehad, hoe we ermee zijn omgegaan en wat de mechanismen zijn waardoor we in staat zijn geweest om dichter bij een oplossing te komen. Dat is iets wat journalisten best vaker mogen doen, vind ik.»

undefined

'Iedereen is bang voor terroristen, maar je loopt dertig keer meer kans te worden vermoord door een 'gewone' moordenaar'

HUMO Geeft u eens een voorbeeld.

Norberg «Op dit moment dreigt er een hongersnood in Nigeria. Dat is een urgent probleem, waarover journalisten behoren te schrijven. Tegelijk hebben ze een verantwoordelijkheid om ook te noteren dat in Nigeria het aantal ondervoede mensen met 8 miljoen is geslonken sinds 1990. Dát is het échte verhaal over honger in Nigeria.»

HUMO Bent u ook zo optimistisch als het over terrorisme gaat?

Norberg «Nee, daar maak ik me wel degelijk zorgen over. Mijn punt is ook niet dat we moeten verkondigen dat er geen vuiltje aan de lucht is. Niet alles gaat altijd en overal de goede kant op. Maar laten we ook hier enig perspectief geven. Terrorisme is vreselijk en maakt ons allemaal bang, maar: het doodt niet zo héél veel mensen als je het vergelijkt met ziekten, ongelukken of andere vormen van criminaliteit. In Europa loop je nog altijd dertig keer meer kans te worden vermoord door een ‘gewone’ moordenaar: een kans die overigens is gehalveerd sinds 1990.»

HUMO U zegt dus: laten we niet overdrijven.

Norberg «Precies. Want anders maken we het alleen maar erger. Dan wekken we de indruk dat we een oorlog voeren tegen de islam en krijg je niet alleen meer vijandigheid en discriminatie, wat kan leiden tot meer steun voor terreurgroepen, maar ook meer inperking van allerlei burgerlijke vrijheden.»

HUMO Waarom denken we eigenlijk dat het vroeger beter was?

Norberg «We weten wel dat er vroeger ook problemen waren, maar omdat die zijn opgelost, lijken ze niet zo dramatisch. Voor de issues waar we vandaag mee worstelen, hebben we nog geen oplossing. We weten niet eens óf er één zal komen. Daarom beseffen we nauwelijks dat de pokken zijn uitgeroeid, maar schrikken we onmiddellijk op wanneer we horen over ebola. Dát is een ziekte die we nog niet onder controle hebben en die een bedreiging kan betekenen voor ons.»

HUMO In uw boek schrijft u dat u vroeger een pessimist was.

Norberg «Ja, zoals zoveel mensen. De wereld waarin ik ben geboren, nam ik voor lief. Ik maakte me zorgen over de milieuschade van onze moderne samenleving en over de armoede in de wereld. Dat waren reële problemen – en dat zijn ze in zekere zin nog steeds – en mijn conclusie was dat het slecht ging. Ik heb nooit stilgestaan bij de vraag hoe de wereld was vóór ik werd geboren. Mijn moment van inkeer kwam toen ik tijdens mijn studie geschiedenis naar de cijfers keek van een land waar de levensverwachting en de kindersterfte nog veel dramatischer waren dan momenteel in sub-Sahara het geval is. Dat land was, jawel, mijn eigen Zweden, maar dan honderdvijftig jaar geleden. Toen pas realiseerde ik mij de enorme vooruitgang die wij hadden gemaakt.»

HUMO En nu verkondigt u op feestjes de blijde boodschap dat we het zoveel beter hebben dan vroeger?

Norberg «Ha! Daar moet je mee oppassen. Als het gesprek over Afrika of armoede gaat, doe je niemand een plezier door te zeggen dat tweehondend jaar geleden zo’n 70 procent van de Zweden in extreme armoede leefde en dat vandaag zelfs een land als Nigeria daar niet eens bij in de buurt komt. Als je dat doet, nemen mensen je niet meer serieus.»

HUMO Waarom wordt zo’n poging tot relativering en optimisme opgevat als een domper?

Norberg «Voor veel mensen is somber en zorgelijk zijn een manier om te laten zien dat ze betrokken zijn bij het leed in de wereld. Wanneer ze hun zorgen opzijzetten, vrezen ze dat anderen zouden denken dat zij zich helemaal niet bekommeren om armoede, discriminatie, het klimaat, of wat dan ook. Bovendien hebben we allemaal onze eigen favoriete wereldproblemen: als iemand dan uitlegt dat het probleem lang niet zo groot is als gedacht, heeft die ander er een probleem bij.»

HUMO Namelijk?

Norberg «Die moet een ander probleem vinden om zich zorgen over te maken. Volgens mij wíllen we het goede nieuws eigenlijk niet horen.»

HUMO Is dat niet wat cynisch?

Norberg «Misschien, maar het zegt ook iets goeds over ons. We gaan op zoek naar problemen om die te kunnen oplossen, want dat doen we graag en goed. Wij mensen zijn een probleemoplossende soort. Daarom konden onze voorouders overleven en zijn u en ik er nu. De jager-verzamelaars die zich iets meer bezorgd toonden over een mogelijke storm of een roofdier dat ergens op de loer kon liggen, leefden waarschijnlijk langer dan degenen die lekker ontspannen lagen te niksen en het op hun beloop lieten. De pessimisten hebben hun genen en stresshormonen aan ons doorgegeven. Daarom zijn we nog altijd voortdurend alert op dingen die verkeerd gaan of zouden kunnen gaan. Want om problemen op te lossen, moeten we ze wel eerst vinden.»


Zoek de zondebok

HUMO Daarvoor hebben we de Verenigde Naties en actiegroepen allerhande: zij wijzen ons voortdurend op problemen.

null Beeld

Norberg «Inderdaad, en ach, ik begrijp hen wel. Om een probleem op de agenda te krijgen, willen ze aantonen hoe vreselijk het allemaal is: anders zou het ons niet boeien. Maar op lange termijn zullen ze zich daarmee in de voet schieten. Als we voortdurend horen dat de situatie hopeloos is, haken we af, want waarom zouden we dan nog geld storten?»

HUMO Hebt u bewijs dat pessimistische mensen minder aan liefdadigheid geven?

Norberg «Die cijfers heb ik niet, maar veel mensen in de ontwikkelingssector erkennen dat ze te lang te veel onheilstijdingen hebben verspreid, waardoor er een zekere ‘ontwikkelingsvermoeidheid’ is opgetreden. Mensen denken: ach, het maakt toch niet uit wat we doen, het is hopeloos.»

HUMO Is die neiging tot fatalisme het vervelendste neveneffect van het alomtegenwoordige slechte nieuws?

Norberg «Ja, misschien worden we zo terneergeslagen dat we het opgeven.»

HUMO Je kunt ook zeggen: door geconfronteerd te worden met problemen, blijven we ons inzetten om ze op te lossen.

Norberg «Ik zeg ook niet dat we tevreden achterover moeten leunen en niets doen. Er zijn meer dan voldoende redenen om ons bezig te houden met de problemen en uitdagingen die er nog altijd zijn – en er zullen ook altijd weer nieuwe bij komen. Maar als we geen interesse hebben in onze vooruitgang en de wijze waarop we die boeken, dan gaan we onze problemen niet effectief te lijf. We zouden met verkeerde oplossingen kunnen komen of een zondebok zoeken.»

HUMO Een zondebok? Hoezo?

Norberg «Als we geloven dat het allemaal bergafwaarts gaat – of het nu de economie betreft of terrorisme – dan gaan we op zoek naar een autoritaire leider die ons bescherming en veiligheid biedt tegen een zondebok. Zie de opkomst van populisten in Europa en de Verenigde Staten, die een opleving van xenofobie en racisme in gang zetten. Wanneer we echt gaan geloven dat we in een neerwaartse spiraal zitten, riskeren we een einde te maken aan precies die voorwaarden die de vooruitgang mogelijk hebben gemaakt.»

HUMO Aan welke voorwaarden denkt u?

Norberg «In één woord: openheid. Vooruitgang is mogelijk wanneer we openstaan voor andere mensen, ideeën, technologie, handel. Kijk naar de vooruitgang in arme en opkomende regio’s: alleen landen die zich in meer of mindere mate hebben opengesteld, kunnen profiteren van kostbare technologieën – in telecommunicatie, transport, medicijnen en duurzame energie – waar elders generaties achtereen aan is gewerkt. En zo kunnen zij nu grote sprongen maken.»

HUMO Om de relatie tussen openheid en vooruitgang te onderbouwen hebt u vast geen gecontroleerde studies ter beschikking.

Norberg «Nee, want die zijn op het niveau van landen niet eenvoudig uit te voeren. En er zijn uiteraard ook andere factoren die een rol spelen, zoals geografie, cultuur en klimaat.

»Maar bewijst de recente geschiedenis van Duitsland niet dat ik een punt heb? Een land met één geografie, cultuur en klimaat werd ineens gescheiden. Het westelijke deel kende relatieve vrijheid en ontpopte zich tot de economische motor van het moderne Europa; het oostelijke deel was geïsoleerd en werd een economisch wasteland dat door het Westen moest worden gered. Of neem Korea. Het noordelijke deel, onder een gesloten en autoritair regime, is nu vijftig keer armer dan het zuidelijke deel, dat zich juist openstelde voor de wereld en zich als één van de eerste landen in de regio wist te ontwikkelen, terwijl de mensen in Noord-Korea gras moesten eten om in leven te blijven. Keer op keer blijkt dat landen die zich openstellen meer vooruitgang boeken.»

HUMO En die vooruitgang staat nu onder druk van populisten?

Norberg «Ja, zij willen ons isoleren, uit angst voor anderen. Het is begrijpelijk dat ze steun krijgen: de wereld is minder voorspelbaar dan enkele decennia geleden. Verandering gaat sneller dan voorheen; nieuwe landen komen op, wat vragen oproept over internationale machtsverhoudingen en mogelijke conflicten. Door die hernieuwde angst voor – of zelfs vijandigheid tegen – openheid wordt er nu gepleit voor beperkingen op het vlak van immigratie en vrijhandelsverdragen. Dat kan leiden tot een neerwaartse spiraal die helemaal uit de hand loopt. Ik maak me daar zorgen over.»

HUMO U vindt de vrees voor openheid ongegrond?

Norberg «Ik geloof echt dat de constante vernieuwing van de bevolking – dus ook wanneer die dankzij immigranten tot stand komt – de samenleving ten goede is gekomen. Als mensen in een open samenleving kunnen participeren met hun kennis, dan doen ze dat. Niet alle ideeën zijn even waardevol en niet ieder experiment zal slagen, maar hoe meer mensen kunnen bijdragen en hoe meer vrijheid ze genieten, des te groter de poel van kennis en des te groter de kans dat er iemand tussen zit die een hele sector vernieuwt, waardoor we er allemaal beter voor staan. De overgrote meerderheid van de mensen zijn gewoon beschaafde lui die de wereld iets mooier willen achterlaten dan hoe ze die aantroffen – en daar slagen ze vrij goed in.»

Johan Norbergs ‘Vooruitgang’ (Nieuw Amsterdam) verschijnt op 24 november.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234