risicospecialistdavid zaruk

‘We gooien het hele land op slot, alleen maar omdat we niet meer met risico's kunnen omgaan’

Al in februari vroeg risicospecialist David Zaruk zich af waarom leiders in Europa zaten te slapen. Hij was in de Filipijnen, waar zijn voorhoofd op koorts werd getest voor hij een winkelcentrum of kantoorgebouw binnen mocht, maar terug in Brussel hoorde Zaruk alleen dat hij zijn handen moest wassen. Tot het besef doordrong: dit virus is serieus, en hun enige antwoord werd: gooi maar op slot, die samenleving. 'Hadden ze ongelijk? Nee, want wie kan tegen voorzichtigheid zijn? Dáár zit het vergif.'

Voorzorg is het uitgangspunt waar Europese politici steeds vaker voor kiezen. Het idee is simpel: voorkomen is beter dan genezen. Die volkswijsheid verhinderde dat cfk's de ozonlaag verder zouden aantasten, dat sommige E-nummers niet in ons voedsel zitten en dat genetische modificatie in de landbouw aan banden is gelegd.

Al twintig jaar werkt Zaruk op het gebied van risico's en communicatie. Hij is medeoprichter van de website GreenFacts, om wetenschappelijk bewijs over de risico's van stoffen, producten en technieken toegankelijk te maken. Hij zag als extern expert voor de Europese Unie van nabij hoe ongefundeerde zorgen over minieme hoeveelheden chemische bestanddelen in alledaagse producten - kleurstoffen in verf, weekmakers in plastic, brandvertragers in meubels - leidden tot REACH, alom gezien als Europa's meest complexe regelgeving. Vandaag doceert hij communicatie aan Odisee University College in Brussel. Op zijn blog, The Risk-Monger, toont de tot Belg genaturaliseerde Canadees zich één van de meest uitgesproken critici van het voorzorgsprincipe.

HUMO Wat is het probleem met voorzorg?

DAVID ZARUK «Als we dat principe toepassen, achten we een technologie, ingrediënt of product gevaarlijk totdat het tegendeel bewezen is. Dat is problematisch: wat de één zeker of veilig vindt, is voor de ander nog niet zeker of veilig genoeg.»

HUMO Waarom vindt u de nadruk op voorzorg schadelijk?

ZARUK «We staren ons blind op mogelijke gevaren, terwijl we moeten kijken naar het totale plaatje. Als je vanuit voorzorg naar de eerste mobiele telefoon had gekeken, had je de straling opgemerkt en geconcludeerd dat zo'n ding niet op de markt mocht komen. Zo mis je ook alle voordelen. Beter is: fabrikanten verplichten de straling terug te dringen, zodat die geen schade meer kan aanrichten. Dat is een normale risicoanalyse. Helaas zijn we in de EU op het punt dat we het verleerd zijn om met risico's om te gaan.»

HUMO En toen brak er in China een nieuw coronavirus uit...

ZARUK «... en daar konden onze beleidsmakers dus niet mee omgaan. Ze hielden vol dat het virus geen enkele bedreiging vormde zolang je maar niet naar Wuhan of Noord-Italië reisde en je je handen met zeep waste. Dat was het! Zo ging het tot half maart, toen al zeker tien weken duidelijk was dat het virus een serieus probleem was. Uiteindelijk was het enige antwoord om van de ene op de andere dag de samenleving en de economie vrijwel volledig dicht te gooien - een voorzorgsmaatregel, want het besluit was helemaal gericht op het uitsluiten van een gevaar, koste wat het kost.»

HUMO Bent u dan tegen de lockdown?

ZARUK «Nee, die is inmiddels nodig, maar alleen omdat er geen fatsoenlijk risicomanagement was. Voorzorg móést wel worden toegepast, omdat niemand in staat was eerder maatregelen te treffen.»

HUMO Hoe had een echte risicomanager gereageerd?

ZARUK «In januari was je dan al gaan werken aan scenario's. Dan ging je uitzoeken hoe we zo veel en zo goed mogelijk konden testen, hoe we geïnfecteerden konden isoleren en monitoren, hoe we de meest kwetsbare groepen zouden beschermen. Of je schetst een reeks fasen waarin je risico's beperkt, terwijl de samenleving zoveel mogelijk blijft draaien. En als dat allemaal niet werkt, tja, dán pas ga je naar een lockdown.

»Als onze leiders zo'n proces hadden gevolgd, hadden ze zich al veel eerder afgevraagd of er wel genoeg bedden waren. En dan hadden ze ook al eerder gekeken naar de negatieve gevolgen van het land dichtgooien: voor de werkgelegenheid, de geestelijke gezondheid, huiselijk geweld... Maar omdat er niets was gebeurd, zat er niks anders op dan de weg van de voorzorg: leg alles stil, sluit de scholen, blaas alle evenementen af, gooi de grenzen dicht. Dat heeft niets meer te maken met hoe je omgaat met een risico, wel met onzekerheid.»

VERDWIJNTRUC

Tijdens ons gesprek via Skype schetst David Zaruk in grote lijnen hoe het voorzorgsprincipe juist in Brussel werd omarmd, zo'n twintig jaar geleden. Het kwam voort uit een diep besef dat er weinig mandaat was voor Europese politieke samenwerking. Er moest naar het publiek worden geluisterd, er kwamen consultaties met belangengroepen, het woord 'stakeholder' werd bedacht... Als teken van hun betrokkenheid betuigden politici steun aan milieuactivisten en gingen ze op de foto met beroemdheden die de wereld wilden verbeteren.

Zaruk zag dat alles aan - en zag vooral een toneelstukje. 'Iedereen mocht iets in een microfoon zeggen,' blikt hij terug, 'en daarna kwam een conclusie waarover niemand bijster enthousiast was, maar waar niemand echt tegen was.' Voorzorg bleek een korte route naar consensus, want: wie is nu tegen enige voorzichtigheid?

ZARUK «Mag ik u vragen: als u een paraplu meeneemt op een stralende dag, zit u dan goed?»

HUMO Euh, nee.

ZARUK «Precies, u zit níét goed, want er is geen wolk te bekennen. Maar: zit u met uw paraplu dan verkeerd?»

HUMO Hm... Nee, dat ook niet...

ZARUK «Inderdaad. Want het is nooit verkeerd om een paraplu mee te nemen. Daarom is voorzorg zo aantrekkelijk voor alle beleidsmakers, links of rechts: je hebt nooit ongelijk.

»Na de terroristische aanslagen op 9/11 wilden de Republikeinen uit voorzorg Irak aanvallen, ook al was vrij duidelijk dat Saddam Hoessein geen massavernietigingswapens had. Maar diezelfde Republikeinen willen niet uit voorzorg de CO2-uitstoot terugdringen. Het progressieve kamp beroept zich op zijn beurt alleen op voorzorg als het aansluit op de eigen agenda en het er bijvoorbeeld grote winstcijfers voor de industrie mee kan voorkomen.

»We passen voorzorg selectief toe. In Europa moet van pesticiden worden aangetoond dat ze de hormoonhuishouding niet verstoren, maar in koffie zitten óók stoffen die de hormoonhuishouding verstoren. Toch hoeven koffieproducenten de veiligheid niet aan te tonen, kennelijk omdat we de voordelen van koffie beter beseffen en de risico's dus accepteren.

»Het uitfaseren van kernenergie is illustratief. Binnen de drie maanden na de tsunami in Fukushima in 2011 kon Angela Merkel besluiten om uit voorzorg de Duitse kerncentrales te sluiten. Dat kon ze doen, omdat Duitsland nog altijd elektriciteit uit Frankrijk kan importeren en niemand ineens zonder stroom komt te zitten. Het heldere, kordate besluit om kerncentrales te sluiten, wordt beter ontvangen dan een ingewikkelde afweging van alle risico's, alle kosten en baten, en alle voor- en nadelen van kernenergie én van de alternatieven. Bovendien zijn de beslissers al met pensioen of gepromoveerd wanneer de negatieve gevolgen van zo'n besluit zichtbaar worden.»

HUMO Met het coronavirus zien we nu onmiddellijk de negatieve gevolgen van de keuze om de samenleving uit voorzorg op slot te gooien.

ZARUK «Klopt.»

HUMO Zal de coronacrisis onze perceptie veranderen over hoe we met risico's moeten omgaan?

ZARUK «Misschien worden we nu wakker. Als burgers gingen we denken dat de politiek alles voor ons regelt en alle gevaren uit ons leven wegpoetst. Dat droombeeld spat abrupt uiteen. We realiseren ons ineens dat we al onze verdiensten kunnen verliezen. Je kunt nu eenmaal niet alles wegnemen dat een zweempje gevaar heeft en verwachten dat het leven dan fantastisch zal zijn.

»Tegenwoordig kijken we elke dag uit naar wat wetenschappers ons vertellen. Die aandacht is een verademing, nadat goeroes en opiniemakers ons jarenlang hebben verteld dat wetenschap ook maar een mening is en dat wetenschappers lakeien zijn van de industrie. Het falen van de voorzorg leidt ons terug naar de ratio van de wetenschap, al zal dat niet gemakkelijk gaan.»

HUMO Hoezo niet?

ZARUK «Het voorzorgsprincipe heeft een flinke aanhang opgebouwd. Kijk naar de eisen die Greta Thunberg, Extinction Rebellion en ook gematigde klimaatactiegroepen stellen aan het beëindigen van de mondiale opwarming. Ze willen dat we stoppen met vlees te eten, het vliegtuig niet meer nemen, de intensieve landbouw beteugelen, het kapitalisme afbreken, de internationale handel afbouwen... De hele agenda is geen roep om nieuwe, schonere technologieën die onze levensstijl ondersteunen, maar is geheel gebaseerd op voorzorg: stop met wat we doen, want er zitten nadelen aan. Dat is het werkelijke vergif van voorzorg: de enige manier om nog met een probleem om te gaan, is het hele probleem te laten verdwijnen.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234