'We zijn allen apen': waarom wetten tegen haatboodschappen niets uithalen

Censuur werkt averechts, zegt de Amerikaanse rechtsgeleerde Nadine Strossen in haar nieuwste boek ‘Hate’: ‘Je moet hen in een gesprek van mening doen veranderen. Dat werkt écht.’

'Het lijkt een overwinning wanneer haatzaaiers geen podium krijgen, maar op lange termijn helpt het hen juist'

HUMO Het geeft volgens u geen pas om, zoals in Duitsland een half jaar geleden is gebeurd, een 89-jarige vrouw op te sluiten omdat zij de Holocaust ontkent?

Nadine Strossen «Precies. Mijn vader heeft de Holocaust overleefd en ik vind het vreselijk als mensen geloven dat de Jodenvervolging niet heeft plaatsgevonden, maar wat bereik je ermee als je die vrouw een celstraf oplegt? Zal ze daardoor van mening veranderen? Dat lijkt me sterk. Heeft ze misschien een enorme invloed op grote groepen Duitsers die dankzij haar ook gaan denken dat de Holocaust niet heeft bestaan? Dat betwijfel ik, maar als dat wél zo zou zijn, kunnen we maar beter met hen in gesprek gaan. Dan moeten we meer ons best doen om bewijs te tonen en moeten we hen meenemen op excursies naar Auschwitz, zodat ze van mening veranderen.»

HUMO Wellicht geeft zo’n wet tegen negationisme een helder signaal dat een bepaalde mening algemeen wordt afgekeurd.

Strossen «Misschien, maar uitgerekend in Duitsland zien we een toename van geweld tegen Joden. Kennelijk helpt zo’n wet weinig tot niets om het toenemende antisemitisme te bestrijden. Er is absoluut geen verband tussen strenge wetten en minder discriminatie. Sterker, in Europa zien we juist een toename van haatmisdaden, niet alleen tegenover Joden, maar ook tegenover moslims, andersgeaarden en zigeuners.»

HUMO Speelt u rechts niet in de kaart door de vrije meningsuiting open te houden voor haatboodschappen?

Strossen «Dat doe je net door hun stem te censureren, bijvoorbeeld met agressieve protesten wanneer een conservatieve spreker is uitgenodigd voor een lezing of een debat. Rechts presenteert zich dan als martelaar van het vrije woord en dat levert sympathie op. Oppervlakkig gezien lijkt het een overwinning wanneer haatzaaiers geen podium krijgen, maar op lange termijn helpt het hen juist.»

HUMO De wetten tegen haatzaaien worden toch opgesteld als antwoord op provocaties tegen minderheden op sociale media?

Strossen «Zo denken ze in linkse kringen, ja. Maar in de praktijk werken die wetten niet zo. Niet voor niets heeft Stalin zo’n wet voorgesteld binnen de nog jonge Verenigde Naties, zodat hij het verzet tegen het Sovjet-regime kon beoordelen als aanzetten tot haat. Ook vandaag zeggen mensenrechtenorganisaties dat vooral politieke dissidenten, etnische minderheden en linkse activisten worden veroordeeld. Zo is in Frankrijk een wet al herhaaldelijk gebruikt om pro-Palestina-activisten te bestraffen voor hun kritiek op het Israëlische beleid. En Laure Pora, de voorzitster van een holebi-organisatie, is veroordeeld omdat ze de leider van een antiholebigroep ‘homofoob’ had genoemd.»

HUMO Wetten tegen haatzaaien worden gebruikt om een opstand tegen de gevestigde orde te smoren, zegt u?

Strossen «Ja, dat patroon zie je telkens opnieuw. Wetten tegen haatzaaien zijn onvermijdelijk vaag. Daarom hebben de autoriteiten veel ruimte om te interpreteren en om te kiezen wie ze wel en niet vervolgen. En dan is het niet verrassend dat ze die wetten gebruiken om critici van de regerende meerderheid tegen te werken. Als Trump de macht had om haatzaaierij te verbieden, wie zou daar dan het slachtoffer van zijn, denkt u? Het is heel simpel: wanneer we de overheid toestaan om namens de meerderheid te bepalen welke ideeën gevaarlijk zijn, dan is geen enkel idee meer veilig – en zeker niet de belangen van een minderheid. Daarom hebben juist mensen in een politieke, etnische of religieuze minderheid het grootste belang bij een overheid die de vrije meningsuiting garandeert. Wetten tegen haatzaaien doen hen meer kwaad dan goed.»

HUMO Vrijheid van meningsuiting zou dus geen rechts, maar links ideaal moeten zijn?

Strossen «Inderdaad. De progressieve stemmen voor rechtvaardigheid en gelijkheid profiteren het meest van vrije meningsuiting. In de Amerikaanse geschiedenis is iedere maatschappijhervormer – of die nu opkwam voor vrouwen, homo’s of zwarten – een uitgesproken voorstander van vrije meningsuiting geweest. Hun meningen werden destijds immers gehaat door de meerderheid.»

'Toen Barcelona-speler Alves een banaan naar het hoofd kreeg, reageerde teamgenoot Neymar met een foto op Instagram en Twitter: 'Wij zijn allen apen''


Dik vel kweken

HUMO Wat is er zo aantrekkelijk aan wettelijke inperkingen?

Strossen «Een wet wekt de suggestie van een snelle oplossing. Maar zo werkt het niet, zoals ook de Europese Commissie tegen Racisme en Intolerantie in 2015 heeft vastgesteld in een rapport. Het leidt bovendien tot censuur en dat druist fundamenteel in tegen individuele vrijheden en tegen de democratie.»

HUMO Wanneer democratisch gekozen politici censuur invoeren, past censuur toch in een democratie?

Strossen «Nee, in een democratie past het om burgers open en vrij met elkaar te laten discussiëren. Dat is het wezen van de democratie. In gesprek met elkaar moeten burgers samen een antwoord vinden op maatschappelijke conflicten.»

HUMO Moeten we haatzaaien volgens u dan toestaan?

Strossen «Ja, maar je moet het tegelijk ook tegengaan. De beste manier om ons te verzetten tegen de haat is door méér meningsuiting en tegenspraak te organiseren. We zullen ons moeten verzetten door in gesprek te gaan.»

HUMO Meer vrije meningsuiting betekent ook meer venijnige meningsuiting. Sommigen kunnen daar niet mee om.

Strossen «Klopt. Vooral jongeren beweren steeds vaker dat haatdragende woorden gelijkstaan aan fysiek geweld. Ze zijn gekwetst als ze iets horen dat discriminerend of beledigend is, of iets waar ze het niet mee eens zijn. Dat is een verkeerde instelling. Eleanor Roosevelt heeft eens gezegd dat woorden jou alleen schade kunnen toebrengen als jij dat toestaat. Psychologen bevestigen dat. Als je jezelf aanleert dat woorden je zelfvertrouwen en gevoel voor waardigheid kunnen schaden, dan zal dat ook gebeuren. Maar als jou daarentegen wordt geleerd om jezelf weerbaar te maken, om te reageren en een belediging of argument te weerleggen, dan ben je opgewassen tegen de meest haatdragende opmerkingen. Je moet dus leren een dikkere huid te kweken en weerwoord te bieden.»

HUMO Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Niet iedereen durft in het verweer te gaan na een beledigende, discriminerende opmerking.

Strossen «Daar heb ik begrip voor. We zullen hen moeten helpen om meer zelfvertrouwen te kweken, zodat ze hun stem wél durven te laten horen, maar we kunnen het nooit van iedereen verwachten.»

HUMO Hoe kun je iemand het best van repliek dienen?

Strossen «Wat je ook doet, noem iemand nooit een racist, of xenofoob, of islamofoob. Je mag best duidelijk zijn in je afwijzing van de boodschap, maar je moet wel op een constructieve manier in gesprek gaan. Zo kun je stereotypen onderuithalen met feiten, maar ook met humor. Toen een toeschouwer een banaan naar FC Barcelona-speler Dani Alves gooide, reageerde zijn teamgenoot Neymar door op Instagram en Twitter foto’s te plaatsen van hemzelf en zijn zoon die een banaan eten. Onder de hashtag #Somostodosmacacos, ‘Wij zijn allen apen’, reageerden duizenden mensen met bananenselfies.

»Een ander mooi voorbeeld komt uit het Duitse stadje Wunsiedel, waar een mars van neonazi’s naar de begraafplaats van nazikopstuk Rudolf Hess met humor werd tegengewerkt. Dorpsbewoners doneerden voor iedere meter die de demonstranten aflegden 10 euro aan een antinazi-organisatie. Op het einde van het traject had iemand ‘Finish’ op het wegdek geschilderd en werden de demonstranten met een spandoek bedankt dat ze 10.000 euro hadden opgehaald. Een ludieke actie, waarmee ze de neonazi’s volledig hebben gedemoraliseerd.»

HUMO Zouden haatzaaiers echt van mening veranderen na zo’n actie of een gesprek?

Strossen «Zeker. Maar je moet de andere blijven zien als een volwaardige mens, niet als een minderwaardig individu. Stel vragen om oprecht te begrijpen waar zijn haat vandaan komt. Als de gemoederen hoog oplopen, begin dan ergens anders over. Maar blijf in gesprek en geef argumenten. Dat is cruciaal, want je kunt nooit overtuigen zonder argumenten aan te dragen. Je zult ook jezelf beter begrijpen wanneer je argumenten onder woorden probeert te brengen tegen iemand die anders denkt dan jij. Leren om weerwoord te bieden is in alle opzichten het beste antwoord op de haat.»

Nadine Strossen, ‘Hate: Why We Should Resist It with Free Speech, Not Censorship’, Oxford University Press

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234