Marine Le Pen, Steve Bannon, Tom Van Grieken Beeld Photo News
Marine Le Pen, Steve Bannon, Tom Van GriekenBeeld Photo News

PoliticoloogCas Mudde

‘We zijn gaan praten alsof radicaal-rechts hét volk is’

De Nederlandse wetenschapper Cas Mudde (54) bestudeert al zijn hele werkzame leven radicaal-rechts. ‘We zijn gaan praten alsof radicaal-rechts hét volk is.’

Als Tom van Grieken, de leider van het Vlaams Belang, dit voorjaar in een interview zegt dat ‘blank een dominante factor moet blijven in onze Europese samenleving’, is wetenschapper Cas Mudde niet verbaasd. «Het zegt veel over zijn politieke zelfvertrouwen”, reageert hij op sociale media.

Als Thierry Baudet, de leider van het Nederlandse Forum voor Democratie, in juni spreekt over een ‘eigen Forumland’ dat hij zou willen beginnen, is Mudde ook niet verwonderd. “Hij kopieert de droom van Amerikaanse witte, nationalistische separatisten.”

De opmerkingen van de twee leiders van de radicaal-rechtse partijen zorgen in Nederland en België niet voor een storm van verontwaardiging. Het past in de analyse die Mudde maakt: “Radicaal-rechts is genormaliseerd.” Het probleem daarbij, stelt hij: dat kan een gevaar vormen voor de toekomst van de liberaal democratische systemen waarop veel Westerse landen zijn gebaseerd.

Cas Mudde bestudeert al zijn hele werkzame leven radicaal-rechts. Decennialang was daar weinig publieke aandacht voor, maar met de recente, wereldwijde opkomst van rechts-populistische partijen én leiders als Donald Trump en Victor Orbán veranderde dat. Met open mond keek de wereld afgelopen januari naar de bestorming van het Capitool in de Amerikaanse hoofdstad Washington en dacht: hoe zijn we op dit punt gekomen? Mudde onderzoekt dergelijke vragen (en de antwoorden erop) in zijn columns in het Britse dagblad The Guardian, als veelgevraagd expert en via zijn eigen podcast Radikaal.

De afgelopen jaren beschreef de Nederlander, nu distinguished research professor aan de Universiteit van Georgia in de Verenigde Staten, in verschillende boeken al hoe radicaal-rechts steeds groter wordt. Mudde spreekt van vier na-oorlogse ‘golven’ van uiterst-rechts in de wereld, het neofascisme (1945-1955) werd gevolgd door het rechts-populisme (1955-1980) dat weer werd opgevolgd door de ‘significante golf’ van radicaal-rechts (1980-2000). In die derde golf vielen onder meer het Belgische Vlaams Blok, het Franse Front National en de Nederlandse Centrum Democraten van Hans Janmaat. Nu bevinden we ons in de vierde golf, waarin radicaal-rechts mainstream is geworden, stelt Mudde. Het interview vindt plaats via Zoom. De wetenschapper, in zijn werkkamer in Athens, Georgia, draagt een T-shirt met als opschrift eat the rich, daaronder staat een symbool van een sikkel en een vork. Mudde houdt wel van een beetje prikkelen.

Hoe is die vierde golf van radicaal-rechtse politiek ontstaan?

MUDDE: «In de 21ste eeuw zijn we van crisis naar crisis gegaan: de aanslagen van 9/11, de bankencrisis, de migratiecrisis van 2015. Omdat we in die jaren geen echt debat hebben gehad over onze sociaal-economische structuur is er een ideologisch vacuüm ontstaan. We zijn gaan praten alsof radicaal-rechts hét volk is. De boze burger is in de beeldvorming iemand geworden die zich zorgen maakt over migratie en niet over huisvesting.»

Maar de stijgende migratie en het gevoel van onveiligheid zijn toch ook problemen die de burger ervaart?

MUDDE «Omdat er al twee decennia veel over wordt geschreven in de media, dus dan gaan die onderwerpen leven. Ik zeg niet dat het niet belangrijk is, maar gezondheidszorg en huisvesting waren de afgelopen jaren ook grote problemen en daar is veel minder over geschreven. De mainstream media en politiek hadden meer vanuit de sociaal-democratische en christen-democratische ideologie naar onderwerpen als veiligheid en integratie moeten kijken. Omdat dat niet is gebeurd, zijn standpunten die in de jaren 80 nog als uiterst rechts zouden zijn gezien, nu steeds meer mainstream geworden. De Nederlandse liberale partij VVD is nu rechtser dan de CentrumDemocraten toen.»

De politieke standpunten in een land kunnen toch ook gewoon opschuiven? Dat gebeurt elke verkiezingsronde weer.

MUDDE «Dat is hoe veel mensen denken: hoe kan een standpunt radicaal-rechts zijn als een grote groep mensen, misschien een meerderheid, ergens zo over denkt? Maar hier in Georgia is decennialang institutioneel racisme geweest. Dat was een feit. En dat veel mensen daaraan meededen, maakte het niet minder racistisch.»

Wat verwijt u de politiek?

MUDDE «Een gebrek aan ideologie. Kijk naar Mark Rutte, die ziet zichzelf als een probleemoplosser. Maar hij definieert niet wat die problemen zijn. Wilders en Baudet hebben dat de afgelopen jaren wel gedaan voor de problemen die zij zien. Rutte lost die dan op, maar wel binnen het frame dat door Wilders en Baudet is geschapen. Kijk bijvoorbeeld naar de mensen die tijdens de migratiecrisis een gemeentehuis bestormden omdat er een azc in hun dorp zou komen. Die worden getolereerd en gezien als ‘bezorgde burgers’, maar ze gebruikten gewoon geweld, hè. Rutte zei niet: ‘Jij, blanke burger, moet je ook aan de regels houden!’. Nee, ze kregen juist gelijk en we gingen meer op de asielzoekers letten. Radicaal-rechts heeft geen meerderheid, maar ze waren nog nog nooit zo invloedrijk als nu.»

Thierry Baudet (Forum voor Democratie) en Geert Wilders (PVV)  Beeld ANP
Thierry Baudet (Forum voor Democratie) en Geert Wilders (PVV)Beeld ANP

‘Rechts’ zegt over u: deze meneer is precies het probleem, hij is de linkse elite in de academische toren.

MUDDE «Ik ben links, dat is duidelijk. Maar ik verdedig vooral de liberale democratie, de democratische rechtsstaat. Vrijheid van meningsuiting geldt voor iedereen in dezelfde mate. Tom van Grieken mag zeggen dat hij Europa dominant blank wil houden. Maar dan mag ik zeggen dat dat een racistisch standpunt is. Het grappige is: als je dat weerwoord geeft, word je aangevallen. Zit ik in een linkse bubbel? Rechts heeft ook een bubbel, daarin koesteren ze de illusie van een zuivere natie.»

Is die liberale democratie in gevaar?

MUDDE «In een land als Hongarije is hij al verdwenen, in Polen is hij in groot gevaar. In andere Europese landen worden de rechten van minderheden bedreigd. In Nederland wil een meerderheid van de bevolking een liberale democratie. We zitten niet in de jaren 30 van de vorige eeuw. Maar het gevaar is wel dat ook onze democratie erodeert. Hij zal niet exploderen, zoals misschien in de VS. Dat land heeft een veel langere geschiedenis van staatsondermijnend gedrag.»

Die explosie in de VS was afgelopen januari, toen honderden aanhangers van toenmalig president Trump het Capitool in Washington binnendrongen. Hoe kijken we over een paar jaar terug op die bestorming?

MUDDE «Dat ligt eraan wie het politieke debat erover wint. Er zijn politici die het nog steeds een ‘toeristisch uitstapje’ noemen, terwijl het bijna een coup was. In 1995 kwamen er bij een bomaanslag op een overheidsgebouw in Oklahoma 168 mensen om het leven, het was binnenlands terrorisme, gepleegd door een Amerikaan die een hekel had aan de federale overheid. Maar op Amerikaanse scholen wordt daar nauwelijks over onderwezen. Dus ik ben benieuwd hoe over zes jaar de bestorming van het Capitool wordt neergezet. Alleen als een ‘protest’ of als meer dan dat?»

null Beeld Videostill
Beeld Videostill

Hoe kan een democratie zich wapenen tegen uitholling?

MUDDE «De politieke elite en de media moeten zich verdiepen in de normen en waarden van de liberale democratie en waarom je die moet beschermen. In een democratische rechtsstaat worden minderheden beschermd en krijgt de meerderheid niet altijd wat ze wil. Mensen moeten zich uitspreken. Als iets radicaal-rechts is, moet je dat blijven benoemen. En ik weet dat je moed moet hebben om je in het publieke debat te mengen. Voor je het weet heb je als wetenschapper een sticker van ‘Vizier op Links’ op je deur (in Nederland werden deze stickers door anonieme figuren geplakt op huizen van linkse opiniemakers - red). Wat dat betreft heb ik makkelijk praten over Nederland: ik ben een oude, witte man en ik woon in de VS.»

U beschrijft dat we nu in een vierde golf van radicaal-rechtse politiek zitten. Hoe zal die zich verder ontwikkelen?
MUDDE
«De dominantie van radicaal-rechts loopt op zijn einde, denk ik. De druk vanuit voorvechters voor gelijke rechten voor vrouwen, migranten en lgbtq zal toenemen. Daardoor zal de polarisatie ook groter worden. In Amerika zie je nu als tegenhanger al het zeer linkse congreslid Alexandria Ocasio-Cortez (AOC). In Nederland heb je nog niet zo’n speler op het politieke toneel. Het kan BIJ1 van Sylvana Simons worden. Radicaal-rechts zal zich door die beweging aangevallen voelen en nog meer nadruk gaan leggen op witte suprematie. Kortom: ik denk niet dat radicaal-rechts per se kleiner wordt, maar hun thema’s zullen minder domineren.»

(AD)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234