null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Buitenland

Wetenschappers verlaten Brazilië vanwege vijandige regering: ‘Je moet hier om geld smeken’

Wetenschappelijke onderzoekers in Brazilië wijken uit naar het buitenland wegens gebrek aan toekomst in eigen land. Er is geen geld voor onderzoek en de regering stelt zich vijandig op tegenover de wetenschap.

‘Het was een heel kansrijk project’, vertelt de Braziliaanse biomedisch geneeskundige en hersenonderzoekster Patricia Garcez. ‘We gingen celonderzoek doen om te kijken of het zikavirus kankercellen in de hersenen kan doden. Het gaat om een van de agressiefste kankers, glioblastoom, waarmee een patiënt nadat de diagnose is gesteld doorgaans nog maar een maand of vijftien te leven heeft. Maar het zikavirus heeft de kans om dat te keren.’ Kort gezegd: Garcez wil een ziekte bestrijden met een andere ziekte.

Zika had de wereld en met name Brazilië in zijn greep in 2015. Er werden veel vaker dan normaal kinderen met microcefalie geboren, een aandoening waarbij de hersenen niet voldoende zijn ontwikkeld. Garcez was net teruggekeerd na een onderzoeksaanstelling van zes jaar in Engeland. Ze ging terug naar haar oude universiteit, de UFRJ (Federale Universiteit van Rio de Janeiro), waar ze nog veel mensen kende. ‘Ons team aan de UFRJ wist in 2016 aan te tonen dat zika microcefalie veroorzaakt en dat vrouwen in alle stadia van hun zwangerschap risico lopen als ze zika krijgen.’

Ineens met lege handen

Maar aan het project kwam begin 2020 abrupt een einde. Het was ‘koude douche’, zegt Garcez (40): het onderzoeksgeld werd niet uitgekeerd, en ging naar onderzoek naar het coronavirus, dat topprioriteit was geworden. Garcez stond ineens met lege handen.

Garcez vertelt dat zij niet de enige is die op financieringsproblemen stuit en dat de coronacrisis daarvan niet de belangrijkste oorzaak is: ‘Het klimaat aan de universiteiten was al aan het verslechteren door de economische crisis en dus werd er gekort op de universitaire budgetten. Collega’s vroegen mij allemaal wat ik in godsnaam kwam doen. Ik wilde me als onderzoeker ontwikkelen en bijdragen aan de neurowetenschappen in mijn land. Mijn postdoc was onderdeel geweest van dat doel.’

Van het ene naar het andere laboratorium verkassen

Bij terugkomst moest Garcez van het ene naar het andere laboratorium verkassen om haar proeven te kunnen doen. Ze was afhankelijk van welwillende directeuren. ‘Het was een martelgang’, grinnikt ze als ze terugblikt. Je moet in Brazilië heel gedreven zijn als wetenschapper om een carrière in eigen land voort te zetten. Het is zelfs zo dat onderzoekers hun eigen laboratoriumbenodigdheden moeten bekostigen, vertelt ze.

 Hersenonderzoekster Patricia Garcez. Beeld Wies Ubags
Hersenonderzoekster Patricia Garcez.Beeld Wies Ubags

De laatste jaren is daar nog bijgekomen dat de regering de wetenschap niet welgezind is. De ultrarechtse president Jair Bolsonaro, die in januari 2019 aantrad, vindt dat universiteiten linkse bolwerken zijn en heeft ondertussen drie onderwijsministers versleten die dezelfde mening zijn toegedaan. ‘We hebben er nooit zo slecht voor gestaan en voor jonge onderzoekers is het nog veel moeilijker’, verklaart Garcez spijtig.

Nu er voorlopig een streep door haar onderzoek is gehaald, kijkt ze of ze een onderzoeksplek kan bemachtigen in São Paulo, de meest welvarende deelstaat van Brazilië, die ruimer in zijn financiële jasje zit, of mogelijk toch weer in het buitenland. ‘Ik denk aan Engeland, waar ik nog veel contacten heb, of Duitsland, waar mijn man vandaan komt.’

Jonge onderzoekers houden zich bezig met sterrenstelsels

De afgestudeerde astronoom Catarina Aydar van de Universiteit van São Paulo staat te popelen om weg te gaan. ‘In het buitenland is het beter. Hier moet je om geld smeken.’ De 25-jarige Aydar, die met een team van jonge wetenschappers sterrenstelsels onderzoekt om beter zicht te krijgen op de ontwikkeling van het universum, wil het liefst naar Europa omdat daar het universitaire systeem het meeste lijkt op dat van Brazilië.

‘Ik heb een aanvraag lopen in België en als dat doorgaat, kan ik nog dit jaar weg. Als dat niet lukt, probeer ik het in Duitsland of Zwitserland, waar ik mensen ken.’

Onlangs werd haar financieringsaanvraag door de deelstaat São Paulo afgekeurd en sindsdien neemt bij Aydar de frustratie toe. ‘Je werkt heel hard en je krijgt er niks voor terug. Als je niet eens je huur kunt betalen van het geld dat je verdient op de universiteit, is dat wel heel treurig.’

Uitgeweken naar het bedrijfsleven

De meerderheid van haar medestudenten is uitgeweken naar het bedrijfsleven, zegt Aydar, en vooral voor studenten uit armere milieus is een carrière in de wetenschap geen optie.‘“Ik heb het geluk dat ik uit een bemiddelde familie kom. Ik hoef geen honger te lijden’”

Zowel Patricia Garcez als Catarina Aydar zouden veel liever in eigen land blijven om hun carrière voort te zetten. Aydal: ‘Ik wil in het buitenland leren hoe je door samenwerking en betere communicatie tussen wetenschappers betere projecten kunt formuleren die meer kans maken op financiering.’

Astronoom Catarina Aydar. Beeld Wies Ubags
Astronoom Catarina Aydar.Beeld Wies Ubags

Ze denkt dat op die manier ook onderzoekers uit armere milieus meer kans maken om op de universiteit te kunnen blijven. Garcez: ‘Als student heb ik onder belabberde omstandigheden labonderzoek moeten doen in de jaren negentig. Het was in de periode van de hyperinflatie, het ging heel slecht met Brazilië. Het is nu allemaal behoorlijk dramatisch, maar ik ben eigenlijk heel optimistisch. Dit is ook maar een fase. De wetenschap heeft wel vaker moeilijke periodes doorgemaakt. Maar ze veert weer op. Als student had ik nooit gedacht dat ik nog eens in Science (een van de meest prestigieuze wetenschappelijke bladen, red.) zou publiceren, maar dat is gelukt.’

Geldkraan universiteiten langzaam dichtgedraaid

Het budget voor Brazilië’s door de centrale overheid gefinancierde universiteiten is sinds 2015 gehalveerd. Dat jaar bedroeg het een ongeveer 1,75 miljard euro; in 2021 nog 720 miljoen euro. De UFRJ, de universiteit waar Patrícia Garcez werkzaam is, heeft volgens de leiding nog geld tot september om haar deuren open te houden.

Behalve Europa vormen de Verenigde Staten een geliefde bestemming. Volgens de consulaten van dat land in Brazilië is de aanvraag voor verblijfsvergunningen door hoger opgeleiden in 2019 en 2020 met 40 procent toegenomen ten opzichte van 2017 en 2018. Niet alleen wetenschappers, ook andere hoog opgeleiden verlaten het land, op zoek naar betere kansen.

(Trouw)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234