null Beeld

Wim Hazeu - Lucebert

Het is behoorlijk schrikken. Lucebert (1924-1994), de dichter van de ‘kleine, mooie, ritselende revolutie’, de ‘Keizer der Vijftigers’, was fout in de Tweede Wereldoorlog. En niet zo’n beetje ook. Volgens zijn biograaf Wim Hazeu meldde hij zich in 1943 aan om als vrijwilliger te gaan werken in Duitsland. Niet per ongeluk, of uit onbenul. De toen 18-jarige Bertus Swaanswijk was ronduit pro-Duits.

Wim Hazeu (77) was al de biograaf van Achterberg, Slauerhoff, Vestdijk, Toonder en Escher, maar hij wist altijd, schrijft hij in zijn inleiding, dat hij ooit de biografie zou schrijven van Lucebert. Hij was, een jaar geleden, net klaar met zijn werk toen hij een pak brieven in handen kreeg van Bertus aan zijn jeugdvriendin Tiny Koppijn. Hazeu moest zijn biografie daarna drastisch herschrijven.

Het begon gemoedelijk, het verhaal over Bertus en zijn jeugdvrienden. Hazeu beschrijft ze als ‘titaantjes’, aardige jongens die maar wat aanrommelden in het leven en grote maar vage plannen koesterden. De Jodenvervolging leek hun te ontgaan. Een paar jaar eerder hadden ze nog communistische partijvergaderingen bezocht, maar tijdens de bezetting drijven de vrienden een andere richting op. In 1942 bezoeken ze een bijeenkomst van het antisemitische Nationaal Socialistisch Studentenfront. In 1943 meldt Bertus zich aan voor werk in Duitsland.

Hij krijgt een licht kantoorbaantje, en lekker eten in overvloed. Hij noemt Duitsland, het land van zijn geliefde Goethe en Rilke, zijn ‘Wahlheimat’. Hij gelooft in de superioriteit van het Germaanse ras, maar Nederland is een ‘verdorven’ land: ‘Eerst wanneer alle Germaansche stammen verenigd zijn, zal de Jood geen gelegenheid hebben bloed tegen gelijk bloed op te zetten.’ En: ‘De Joodse sjacherige zwetsaard heeft ons Nederduitsers erg, erg besmet.’ Intussen worden de Nederlandse Joden systematisch vermoord.

Het is nauwelijks te geloven, Lucebert als overtuigde antisemiet. Hazeus teleurstelling is voelbaar, maar wordt niet breed uitgemeten. De citaten zeggen genoeg.

Het is een uitstekende biografie geworden. De eerste helft staat onder hoogspanning. Strak en afgemeten citeert Hazeu uit de brieven. Later stipt hij op cruciale punten – waar Lucebert het fel opneemt voor Joden, communisten en buitenbeentjes bijvoorbeeld – het verleden even aan. Toch is zijn bewondering voor de dichter en mens Lucebert overeind gebleven.

Dat een adolescent zich laat meeslepen door Germaanse retoriek is één ding. Maar wat zo tegenvalt: dat Lucebert later nooit voor deze dwaling is uitgekomen. Günter Grass bekende in 2006 lid te zijn geweest van de Waffen-SS. Hugo Claus schreef over zijn tijd bij een fascistische jeugdorganisatie. Lucebert, de man die genadeloos afrekende met hypocrisie, kleingeestigheid en machtswellust, hield zijn mond.

Mogen we het werk van Lucebert nu nog wel goed vinden? Die vraag geldt vandaag ook voor artiesten die zich schuldig zouden hebben gemaakt aan seksueel misbruik, zoals Kevin Spacey en Woody Allen. En voor de antisemiet Céline, en voor Le Corbusier, die dweepte met fascisme.

Lees en bekijk het allemaal wel, zou ik zeggen. Kunst overleeft haar maker en wordt telkens met nieuwe ogen gezien en gelezen. Als we alleen nog boeken, films, gebouwen en schilderijen mogen bewonderen van mensen die moreel en politiek zuiver op de graat zijn, houden we bitter weinig over.

Kunst is nu eenmaal ook het product van conflict, schaamte en twijfel. Zij put uit het ongeoorloofde, het smerige, het weggestopte; zij schraapt over de bodem van de ziel. Dát is nu juist zo goed voelbaar in de gedichten en schilderijen van Lucebert. Hij moest zich een nieuw leven scheppen. Misschien hadden ze zonder zijn grote geheim nooit die enorme spanning gehad. Misschien is dat onzin.

De mens achter dat lichtende pseudoniem is voor mij door deze onthullende biografie wel iemand anders geworden. Dat is onvermijdelijk.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234