Woord én stunt van het jaar: overkappingsintendant Alexander D'Hooghe ontwarde de Antwerpse verkeersknoop

De besluitvorming over het zogenaamde Oosterweel-dossier dat Antwerpen van zijn verkeersinfarct moest verlossen, leek het zoveelste failliet van de Belgische politiek. Tot professor en stedenbouwkundige Alexander D’Hooghe van het wereldvermaarde Massachusetts Institute of Technology op het toneel verscheen. ‘Het hielp allicht dat ik een echte bastaard ben.’

'Eén ongeval en Antwerpen slibt dicht. Zelfs na de Oosterweelverbinding zal je openbaar vervoer, carpoolen en elektrische fiets moeten promoten'

Het was Alexander de Grote die volgens de legende de gordiaanse knoop met één slag van zijn zwaard loshakte. Meer dan 2300 jaar later deed zijn naamgenoot Alexander D’Hooghe hetzelfde met de onontwarbaar geachte knoop rond Oosterweel. Een wonderlijke prestatie in tijden van polarisering en bestuurlijke chaos.

Alexander D’Hooghe «Er is geen magische formule. We hebben iedereen duidelijk moeten maken dat grote mobiliteitsdossiers ook elders ter wereld een looptijd hebben van tien of vijftien jaar. Je gaat dus vaak over verschillende legislaturen en coalities heen. Dus moet je zulke dossiers niet politiseren of de inzet maken van campagnes, want dan gebeurt er niets. Net zulke dossiers hebben het grootst mogelijke – en excuus voor dit vermaledijde woord – draagvlak nodig. Iedereen moet zich erin kunnen vinden.

»Wat ook hielp: iedereen, van welke partij ook, is het dossier stilaan meer dan beu en wil er van af (lacht). De werken op Linkeroever beginnen over enkele maanden, op Rechteroever over een goed jaar.»

HUMO Hoe hebt u ze het licht doen zien?

D’Hooghe «Het oorspronkelijke plan had een oplossing voor de mobiliteit in Vlaanderen en Antwerpen, maar creëerde nieuwe problemen voor de omliggende wijken. Het is niet toevallig dat het verzet dáár is ontstaan. Als je van een mobiliteitsprobleem ook een opportuniteit voor leefbaarheid en stadsontwikkeling maakt – en dat is de bedoeling van de overkapping van de Antwerpse ring – zijn er plots voordelen voor iedereen. Dan kan je makkelijker praten over de knelpunten die overblijven. Zeker als men met geld over de brug komt.»

HUMO Was het probleem ook niet dat de wijken in de buurt van de haven, die in het verleden al de last van industrie en transport droegen, ook nu nog eens extra getroffen werden?

D’Hooghe «Spoorwegen, waterzuiveringsstations, het Sportpaleis, een drukke snelweg: dat zit allemaal op één plek. De Oosterweelverbinding dreigde dat nog erger te maken. Dan had je ook de fameuze brug over de noord-rand van het Eilandje.»

HUMO Waarvan je je kon afvragen wie zo’n ding bedenkt.

D’Hooghe «O, maar dat is niet eens zo moeilijk uit te leggen. De mensen die het daar twintig jaar geleden gepland hadden, deden dat in een tijd waarin het Eilandje nog zo goed als onbewoond was. Die brug zou niemand storen, dachten ze. Maar een stad is een levend wezen: ondertussen waren er nieuwe en zelfs redelijk hippe woonzones ontstaan. Dan wordt die onschadelijke brug wel een probleem. Er zijn geen schuldigen in dat dossier.»

HUMO Je kan je afvragen waarom het twintig jaar heeft geduurd voor iemand zijn vinger opstak en vroeg: ‘Waarom doen we het niet zo?’

D’Hooghe «Omdat het geen klassiek compromis is, waarbij iedereen wat water in de wijn moet doen. Dit is iets waar iederéén fier op is. Iets wat beide partijen op hun palmares kunnen schrijven, zonder gezichtsverlies. Stadsbestuur en actiegroepen waren trouwens al naar elkaar toe aan het groeien, alleen hadden ze dat zelf nog niet door. Het bestuur had al plannen om de ring te overkappen, en tegelijk kwam Ringland met het idee om dat daadwerkelijk te doen. Het zat al heel dicht tegen elkaar, alleen was er nog te veel wantrouwen.»

HUMO Hoe masseert u dat wantrouwen weg?

D’Hooghe «Door het conflict op te zoeken en het uit te praten. Al de rest is tijdverlies.

»Ademloos (burgerbeweging, red.) en BAM (Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel, red.) móésten samen aan tafel. Het eerste gesprek was ijzig, omdat mensen langs de beide kanten zich gekwetst voelden. Er is toen één regel afgesproken: er wordt niets achteraf in de gang bedisseld, het moet híér en nú uitgepraat worden. Zeg wat op je lever ligt, ook al ligt het moeilijk. Zo bouw je langzaam weer vertrouwen op tussen mensen die elkaar al lang niet meer gesproken hebben.»

HUMO Met pizza’s aan tafel in plaats van een etentje in ’t Fornuis.

D’Hooghe (lacht) «Onze eetcultuur was niet hoogstaand, nee. We hebben maar één keer alcohol gedronken, denk ik, tijdens al die vergaderingen.»

HUMO Ik werp het maar op omdat met Oosterweel en de overkapping miljarden gemoeid zijn. Hoe houdt u belangengroepen en betonboeren buiten?

D’Hooghe «De aannemerswereld is niet langs geweest, wel degene die de aannemers opdrachten geeft: BAM. Maar met de hand op het hart: ik heb altijd een hoogstaande ethiek bij iedereen rond de tafel gevoeld, bij bestuur, BAM en actiegroepen. Ik heb nooit de indruk gehad dat iemand daar voor andermans rekening aan het rijden was. Het kan melig klinken, maar iedereen was echt bezig voor een beter Antwerpen. (Even stil) Misschien ben ik te naïef, dat kan ook, maar toch leeft dat gevoel sterk bij mij. Eerst hield men nog koppig vast aan de eigen dogma’s, maar dat is niet erg, want daarover kan je in discussie gaan. Misschien is het een soort stockholmsyndroom, maar ik heb het wederzijds respect zien groeien.»

HUMO Hoe krijgt u het argument dat de Antwerpse haven welvaart creëert en dus bereikbaar moet zijn verzoend met het even respectabele argument dat Antwerpen niet mag bezwijken door verkeersdruk en vervuiling?

D’Hooghe «Door alle kennis samen te brengen. De grootste bevorderaar van gezondheid overal ter wereld is welvaart. Dat zeggen alle studies: hoe welvarender, hoe langer je leeft. Zelfs naast een vervuilende snelweg. Dus het zou onzinnig zijn om die welvaart op het spel te zetten. Maar als je de slechte neveneffecten van die snelweg kan verminderen of zelfs wegwerken, boek je tweemaal winst. Daar kan iedereen het over eens worden. Veel van onze vergaderingen waren eigenlijk onderzoekssessies waarin iedereen wou bijleren en zijn dogma’s in de vestiaire achterliet. Het hielp ook dat ik uit Amerika kwam aangewaaid, zonder enig etiket of een voorgeschiedenis. Een echte bastaard, dus (lacht).»

'Alle studies zeggen: hoe welvarender, hoe langer de mensen leven. Zélfs als ze naast een snelweg leven. Dus zou het onzinnig zijn om die welvaart op het spel te zetten.'

HUMO Dat heb je snel in Vlaanderen, een etiket.

D’Hooghe «Tot mijn verbazing, ja. Je zag dat bij de mobiliteitsexperts, waar je hier echt ideologische scholen tegenover elkaar hebt staan. Dus zet je ze tegenover elkaar om ze het te laten uitvechten, en modereer je tot je eruit bent.»

HUMO Frappant: in een samenleving met steeds meer geschoolden wordt er steeds minder geluisterd.

D’Hooghe «Op sociale media is dat misschien zo, maar niet als je in eenzelfde kamer zit. Daar kan je niet langer de populist – van links of rechts – uithangen. We hebben alles heel transparant gehouden: iedereen wist alles, iedere expertise was welkom, maar we hebben afgesproken om het aan tafel uit te vechten, en niet in de pers. Dat heb je nodig, zo’n veilige ruimte. En daarna moet je gaan ontwerpen, tekenen.»

HUMO Leg uit.

D’Hooghe «We hebben niet onderhandeld over teksten of cijfers, want dan zit je snel in onoplosbare tegenstellingen. Jij zegt bijvoorbeeld: ‘Deze ruimte moet een bibliotheek worden,’ en ik zeg ‘Fuck you, het moet een gang worden.’ Dan kan je over een compromistekst blijven ruziemaken tot je een ons weegt en toch geen stap verder komen. Je kan ook een ontwerp tekenen waarin je aan beide zijden van de ruimte boekenkasten zet en toch een aangename doorgang laat. Een ontwerp dat tegelijk gang én bibliotheek is. Iets waar we beiden tevreden mee kunnen zijn. In teksten is het veel moeilijker een compromis te bereiken dan in plannen.»

HUMO Zeker als geld geen probleem meer lijkt te zijn.

D’Hooghe «De volledige overkapping, inclusief de heraanleg van de andere zuidelijke snelwegen, kost meer dan 8 miljard euro. Dat is een gigantisch bedrag. Maar de Vlaamse regering heeft nu al een toezegging voor 1,25 miljard euro ondertekend. Daar kunnen we al de hele Oosterweel (het ontbrekende deel om de ring rond te maken, red.) mee overkappen, de moeilijke wijken in het noordoosten aanpakken en dan heb je nog geld over om in het zuiden al proefprojecten op te starten. Kortom, dat is zeker niet niets. Het gaat ook snel: op de eerste werf starten ze volgend jaar al.»

HUMO Maar zelfs dan is de mobiliteit niet verzekerd: jullie moeten ook nog eens een mentaliteitswijziging zien te realiseren, waarbij veel mensen overstappen van de auto op de fiets en het openbaar vervoer. In Amsterdam en Barcelona lukt dat, maar in Antwerpen?

D’Hooghe «Toch zal het moeten. Kijk naar de siliconenfile onlangs: één incident waarbij een vrachtwagen z’n lading verloor, is voldoende om complete chaos te veroorzaken op de snelweg, de Singel en alle binnenwegen. Omdat er geen alternatieven zijn. Het systeem is compleet verzadigd, omdat we relatief weinig snelwegen hebben voor het verkeer dat er is, zeker wanneer ik met Amerika vergelijk. Maar voor meer wegen hebben wij geen ruimte. Dus moet je je systeem verbeteren met een derde Scheldeverbinding, alternatieve routes ontwikkelen, missing links invullen. Maar dan nog: op lange termijn moet je openbaar vervoer, carpoolen en elektrische fietsen enorm gaan promoten.»

HUMO Bonne chance in Antwerpen, waar fietsers en automobilisten nu al twee vijandige stammen lijken.

D’Hooghe «Op de overkapte ring zal dat geen probleem vormen: het autoverkeer zit in de tunnel, erboven zijn fietsers en openbaar vervoer prioritair. De mentaliteitswijziging zal vooral moeten plaatsvinden in de dertig randgemeenten van Antwerpen, die voor het meeste verkeer op de ring zorgen, omdat ze nog geen goed alternatief voor hun auto hebben. In het middeleeuwse centrum van de stad heb je veel minder ruimte, dus daar krijg je een verscherpt conflict. Je kan de auto grotendeels bannen uit die kern, zoals Mechelen, Brugge of Gent doen, maar Antwerpen en Brussel hebben een schaal en een tewerkstelling die het moeilijker maakt de auto te weren. Dan moet je als bestuur de ruimte zo veilig en conflictvrij mogelijk proberen in te richten, zodat je je leven niet moet riskeren.»

HUMO Nochtans kan je in New York relatief veilig met de fiets door Manhattan, heb ik ooit ondervonden.

D’Hooghe «Oké, maar het stadsplan van Manhattan loopt langs rechte en brede lijnen. Daar kan je haast parallelle fietsstraten reserveren. In een middeleeuwse stad kan je die deling van de ruimte veel moeilijker organiseren, simpelweg omdat de ruimte er niet is. Op de Leien kan het wel, op de bredere invalswegen en hun zijstraten ook.»


Verkavelingsland

HUMO Een ander heikel punt: moeten er steeds meer mensen in onze steden gaan wonen om het platteland veilig te stellen?

D’Hooghe «Je kan de lintbebouwing in Vlaanderen als een fout of als een keuze beschouwen. We zitten nu wel in de shit omdat het niet langer werkt. Er rijden te veel auto’s rond. Maar gaan we dan beter af zijn met torenbouw in de steden? Er zijn nogal wat architecten en promotoren die dat bepleiten, het brengt hun ook heel wat op, maar is het ideaal? Verdichting van de steden is nu al meer dan een halve eeuw het mantra bij stadsplanologen en urbanisten, maar in diezelfde periode is wel de grootste vlucht naar de voorsteden ooit ontstaan.»

HUMO Hoezo? Ik las net dat er voor het eerst in de geschiedenis meer mensen in dan buiten de steden wonen?

D’Hooghe «Dat is een misleidende statistiek, want met stad bedoelt men eigenlijk een verstedelijkt gebied en niet de oude stadskern. De hele stedelijke ruit tussen Brussel, Leuven, Antwerpen en Gent is eigenlijk een verstedelijkt gebied. Er is in Vlaanderen geen echt platteland meer: de stedelijke omgeving is ontploft en heeft zich uitgestrekt over zowat het hele grondgebied. Omdat er tussen de lintbebouwing hier en daar nog een weide is met wat koeien, wil dat nog niet zeggen dat je op het platteland woont.»

HUMO Tekent dat ook de mentaliteit van de bewoners?

D’Hooghe «Zeker. Kijk naar de Verenigde Staten of naar Groot-Brittannië: mensen die in rurale gebieden wonen of daarin denken te wonen, kiezen voor Trump en de brexit. Mensen in het verstedelijkt gebied denken net omgekeerd.

»Het zou te simpel zijn om klassiek links en rechts gelijk te stellen met stad tegen platteland. Het Amerikaanse platteland is economisch eerder links: de mensen daar willen bescherming tegen de al te vrije markt, waarin ze alleen maar nadelen voor zichzelf zien. Op andere vlakken zijn ze wel rechts tot zelfs zeer rechts. Dat is het onbediende gat in de politieke markt waarin het populisme gedoken is, van Trump over Farage tot Wilders en Le Pen

HUMO In een oud artikel van u las ik : ‘Suburbia is het vagevuur: zonder de zaligheid van de buiten maar ook zonder het genot van de zondige, helse stad.’

D’Hooghe «Dat is een beetje mijn motto als planoloog: voor stadscentra weten we wat bijna overal werkt. Een zekere verdichting, een goede publieke ruimte met parken en pleinen, veel activiteiten, goed openbaar vervoer en een diverse bevolking die kan samenkomen in een kwaliteitsvol open domein. Als in die stad ook nog eens welvaart gecreëerd wordt, zit je meestal goed.

»Voor de voorsteden kennen we die recepten nog niet. In New York hebben we gewerkt rond oudere buitenwijken, die in de jaren 30 en 40 als mooie tuinwijken zijn ontworpen: slingerende brede wegen met bomen en groen, alleenstaande en betaalbare huisjes. De natuur als ideaal. En dan zie je de geleidelijke transformatie: de brede laan krijgt nog wat extra rijstroken, er komen almaar meer winkelcentra en parkings, en na vijftig jaar is de tuinwijk een grijze betonvlakte geworden en zijn de bomen vervangen door reclameborden.»

'Het kan melig klinken, maar ik had het gevoel dat iedereen rond de tafel – zowel bestuur als actiegroepen – bezig was voor een beter Antwerpen.'

HUMO U beschrijft ongeveer de A12 tussen Boom en Antwerpen.

D’Hooghe «Het vagevuur: vis noch vlees, geen natuur, maar ook geen stedelijke ambitie. In New York woont ondertussen 70 procent van de bevolking in zulke zones. Die mensen pendelen iedere dag naar het centrum om te werken, maar verdienen te weinig om er te gaan wonen.

»Kleinere centrumsteden zijn wel oké, dat hebben we de afgelopen decennia in Vlaanderen gezien: Hasselt, Leuven, Mechelen, Gent, Brugge... de politieke kleur van de burgemeester doet er zelfs niet toe.»

HUMO Een groot deel van Vlaanderen heeft het lastig met moderniteit. Tom Lanoye verwoordde het bouwideaal van de Vlaming ooit als volgt: men breekt de voorouderlijke boerderij af om met de gekuiste bakstenen vervolgens een eigen fermette te bouwen.

D’Hooghe «Je moet je al eens durven bevrijden van historische bagage, van je eigen juk, al voelt dat soms bedreigend of onaangenaam. Op het bureau waar ik werk vinden we dat je alleen verder kan door voortdurend nieuwe en moderne ingrepen te doen. In Brakel hebben we in ons ontwerp 23 grote politiemannen als zuilen gebruikt, die net als in de Griekse tempels het nieuwe politiekantoor zullen onderstutten. Dat geeft een anders vrij klassieke blokkendoos meteen een gezicht en zelfs wat ironie.

»Je moet aandacht hebben voor herkenbaarheid. Ik pleit er niet voor om kitsch te gaan maken, maar wel om te beseffen dat we in een populistisch tijdvak zitten, waarin alle vormen van expertise ter discussie staan. Ik ben zelf best een elitaire mens – ik luister alleen naar klassieke muziek – maar je kan je omgeving niet negeren, je moet ervoor zorgen dat je gebouw identificatie toelaat.

»Architectuur zal de wereld niet redden, dat weet ik ook wel, maar monumenten spreken wel. Er is geen sterker symbool voor het middeleeuwse katholicisme dan de kathedraal, dat alles in één gebouw uitlegde. Kan je dat ook bedenken voor een open, democratische samenleving? Dat zijn mooie oefeningen.»

HUMO U bent naar Amerika geëmigreerd. Komt u ooit nog terug uit Boston?

D’Hooghe (lacht) «Ik ben hier toch? Ik moet toegeven dat ik me in Amerika vrijer voel. Zelfs in tijden van Trumpisme en de diepe teleurstelling die ik daarover voel, blijft het een harde, maar open samenleving. Er is een gezond patriottisme, er zijn gedeelde waarden die netjes neergeschreven staan in de grondwet en de onafhankelijkheidsverklaring. Je zweert daar trouw aan de grondwet en onmiddellijk hoor je er volledig bij. Van waar je ook komt, wie je ook bent, wat ook je dromen of ambities zijn. En al de rest doet er weinig toe. Daar komt een onwaarschijnlijke dynamiek uit voort, ambitie, vrijheid.

»Wij hebben een meer gestoorde relatie met onze identiteit, vind ik. Vlaanderen en Brussel zijn inmiddels een stuk rijker en diverser dan toen ik hier bijna twintig jaar geleden vertrok, stedelijker en opener ook, en dat is allemaal goed, maar…»

HUMO Ik vind net dat we steeds krampachtiger worden. Een hoofddoek wordt hier nu als zeer bedreigend ervaren.

D’Hooghe «Oké, we zijn misschien niet toleranter geworden, maar het debat is meerstemmiger geworden. Er staan meer mensen recht om zich in het maatschappelijke debat te smijten: links en rechts, jong en oud. Da’s goed, want we zijn gedoemd met elkaar verder te gaan. We zijn minder onschuldig na 9/11 en de aanslagen, dat klopt, en vroeg of laat moeten we kiezen: gaan we de weg op van Israël? Dat was ooit een heel levende democratie met veel debat, maar dat is sterk vernauwd wegens de permanente terreurdreiging. Of gaan we voor het heftige, maar productieve debat over hoe we de samenlevingsproblemen oplossen? Als we daar als architecten en urbanisten een steentje toe kunnen bijdragen, dan doe ik dat graag.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234