null Beeld BELGA
Beeld BELGA

Robotrechters

Wordt de rechter in de toekomst vervangen door kunstmatige intelligentie?

Kunstmatige intelligentie in de rechtspraak? Het bestaat al. ‘Maar robotrechters zijn nog ver weg. Als het al gebeurt, dan duurt het nog zeker twintig tot dertig jaar,’ zegt jurist en technisch natuurkundige Bart Custers.

Het is een uitdagend toekomstperspectief: rechtspraak die leunt op artificial intelligence (AI, kunstmatige intelligentie). Wat rechters kunnen, kan een AI-systeem ook, zegt Bart Custers, hoogleraar Law and Data Science, verbonden aan de Universiteit Leiden.

– Rechtspraak heeft een sociale component. Kan AI daar wel in voorzien?

BART CUSTERS «Rechtspraak is een intelligent proces en als we intelligentie nabootsen, kunnen we ons op ingewikkelde zaken richten. Het gaat hier niet om grote stappen. Er is een geleidelijk proces aan de gang. We weten nog niet waar dat kan eindigen. Nu kun je bijvoorbeeld al met AI in kleinere zaken bepalen of het wel zin heeft om een advocaat in de arm te nemen. Maar we zijn nog ver verwijderd van AI-besluiten in rechtszaken waar de vraag moet worden beantwoord ‘ga je de gevangenis in of niet’.»

– Kunt u voorbeelden geven van kleine stapjes?

CUSTERS «Als je op internet iets hebt gekocht en het wordt niet geleverd of er blijkt een kras op te zitten, dan huur je bij een kleiner bedrag geen advocaat in. Die kost 200 tot 300 euro per uur. Maar je kunt in de Verenigde Staten en in Europa, bij eBay, ook een beroep doen op een tool waarbij AI de rechter is. Voor een snel en goedkoop vonnis, op basis van soortgelijke gevallen in het verleden. En als mensen het er niet mee eens zijn, kunnen ze alsnog een advocaat inschakelen. Uit de cijfers blijkt dat dit niet vaak gebeurt. Mensen schikken zich in de beslissing van zo’n AI-tool.»

– Speelt AI ook al een rol in grotere zaken?

CUSTERS «We zien dat AI wordt ingezet als assistent, om voorwerk te doen. Bij sommige zaken liggen er wel zestig volle ordners op de plank. Daar moeten rechters zich doorheen ploegen. Met AI haal je er speciale elementen uit voor de behandeling van de zaak, maak je een vergelijking met eerdere gevallen. Het is vervolgens aan de rechter beide partijen te horen, maar dan is er met AI al een hoop tijd en werk bespaard.»

– Wordt de besluitvorming met gebruikmaking van AI eerlijker?

«Idealiter moeten in gelijke zaken dezelfde beslissingen worden genomen. Maar rechters zijn ook maar mensen. Rechters kunnen hun dag niet hebben. De tijd van de dag speelt een rol. Onderzoek wijst uit dat rechters mildere besluiten nemen vlak na de lunch, want dan zijn ze ontspannen. Door menselijke factoren kan de rechtspraak voor de een dus anders uitvallen dan voor de ander. Met AI zou je die willekeur mogelijk kunnen uitbannen.»

– Moeten AI-beslissingen altijd achteraf worden getoetst door een rechter?

CUSTERS «Als mensen het gevoel hebben dat het besluit eerlijk tot stand is gekomen, zullen ze daar vrede mee hebben. Anderen hebben sterk het gevoel dat een oordeel van een machine gewoon niet kan kloppen. Dat er altijd nog een persoon naar moet kijken. Als dat gevoel overheerst, zullen er menselijke rechters blijven bestaan. Ik heb daar persoonlijk geen oordeel over. Ik zie alleen dat AI een grotere plek krijgt in de rechtspraak.»

– Kan AI leiden tot een ontlasting van de rechtspraak?

CUSTERS «De werklast in de rechtspraak is ondraaglijk geworden, dus iedereen is naarstig op zoek naar instrumenten om die te verminderen. AI kan daarbij helpen. Omdat de AI-tools goedkoper zijn dan het uurtje-factuurtje in de menselijke rechtspraak is er in de VS al minder werk voor advocaten.»

– Regulering is belangrijk, vanwege privacywetgeving en ethiek. Is daar nog een lange weg te gaan?

CUSTERS «In onze projecten werken juristen en ethici samen met technici die software bouwen. Zij krijgen van ons juridische randvoorwaarden en ethische aspecten die moeten worden ingebouwd. Dan kan iets niet juridisch worden afgeschoten. Bovendien creëer je daardoor meer draagvlak voor het gebruik van AI. Het zou heel vervelend zijn als data niet zorgvuldig worden verwerkt of dat gevoelige gegevens uitlekken. Als dat gebeurt, dan wil niemand meer de tools gebruiken.»

– U waarschuwt ervoor dat het gebruik van AI niet moet leiden tot een Kafka-samenleving. Wat bedoelt u daar precies mee?

CUSTERS «In het verhaal van Kafka wordt iemand in de gevangenis gezet zonder dat hij weet waarvan hij is beschuldigd en op grond van welke bewijzen. Dat is Kafka. Nu naar de AI: als die niet transparant is, dan weten we niet welke data erin gaan, welke modellen er worden gebruikt, hoe men tot beslissingen komt. We moeten kunnen zien waar het eventueel misgaat. Dan moet je een verweer kunnen hebben op basis van geconstateerde fouten in de machinerie. Toezichthouders moeten indien nodig in de zwarte doos kunnen kijken.»

– Hoe ziet de toekomst van AI in de rechtspraak er uit?

CUSTERS «Het proces gaat heel hard. Als we nu al kunnen voorspellen wat rechters doen - we hebben al modellen voor het Europese Hof en het Amerikaanse Hooggerechtshof, dan hebben we die over vijf tot tien jaar ook voor Nederlandse rechtbanken. Tenzij het wordt verboden. In Frankrijk geldt al een verbod op het voorspellen van beslissingen van individuele rechters. De kleine rechtspraak, op het niveau van eBay, gaat de komende tien jaar flink groeien. In de rechtszalen zal AI worden ingezet als ondersteuning van het proces. Of rechters ooit door robots zullen worden vervangen? Het is de vraag of dat er ooit van zal komen. Als het gebeurt, dan duurt het nog twintig tot dertig jaar. Of nog langer.»

(AD)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234