'In plaats van zoveel mogelijk geld te verdienen, wilde ik me bewijzen door te tonen hoeveel mensen ik kon helpen.'

interviewbarack obama

Yes we can? ‘Misschien ben ik niet de man die veranderingen in gang kan zetten’

'In plaats van zoveel mogelijk geld te verdienen, wilde ik me bewijzen door te tonen hoeveel mensen ik kon helpen.'Beeld Pari Dukovic

Donald Trump mag spartelen zoveel hij wil, op 20 januari neemt Joe Biden zijn intrek in het Witte Huis, zeer tot tevredenheid van zijn Democratische voorganger Barack Obama. De eerste zwarte president van de VS heeft tussen 2009 en 2017 minder voor elkaar gekregen dan hij had gehoopt, maar blikt in zijn memoires ‘Een beloofd land’ toch tevreden terug. ‘Wat ik met enige zekerheid kan zeggen, is dat de VS en de wereld er aan het einde van mijn twee ambtstermijnen beter voor stonden dan aan het begin.’

Liever luisteren naar dit verhaal? Hieronder de door Blendle ingesproken versie:

Een mooie herfstdag in Washington. Het is 15 graden en zonnig, en oud-president Barack Obama wandelt de suite van het hotel binnen. Hij is 59, slanker dan ooit, en draagt geen das. Op schriftelijk verzoek van zijn medewerker mochten ook wij geen das dragen, een kleine moeite. Ter begroeting geeft hij ons een elleboogje. ‘Ik wil zeker zijn dat we het virus niet overdragen.’ De Johns Hopkins Universiteit heeft net een nieuw record opgetekend: er zijn 177.224 nieuwe besmettingen geregistreerd in de VS, en 1.138 overlijdens. Om Obama te mogen interviewen, moeten we een negatieve coronatest kunnen voorleggen die hoogstens 48 uur eerder was afgenomen.

‘Hello, how are you? So nice to see you. Thank you so much for taking the time to come here!’ Elk interview in Amerika begint met vriendelijke smalltalk. We praten over de lege vliegtuigen tijdens de pandemie en de verre reis. Zelf moest Obama maar een eindje stappen: hij woont twee kilometer verderop, in het chique stadsdeel Kalorama, in een Tudor-villa die hij samen met zijn vrouw Michelle drie jaar geleden voor 8,1 miljoen dollar kocht. We hebben dertig minuten gekregen om het met hem over zijn nieuwe boek ‘Een beloofd land’ te hebben, het meer dan duizend bladzijden dikke eerste deel van zijn memoires. De Obama’s hebben van de uitgever naar verluidt 65 miljoen dollar gekregen voor hun beschouwingen – eerder heeft Michelle al ‘Mijn verhaal’ gepubliceerd.

Zijn medewerkers hebben ons gewaarschuwd: hij zal omstandig antwoorden. Ze hebben niet gelogen: Obama spreekt doordacht, in mooie volzinnen, nadat hij je eerst in de ogen heeft gekeken, alsof hij je gezicht probeert te lezen. Daarna staart hij al pratend naar de vloer, alsof hij de juiste woorden zoekt in de patronen van het tapijt.

– Hoe voelt u zich na de overwinning van uw broer, zoals u Joe Biden noemt? Bent u gelukkig? Opgelucht? Of bezorgd over alle moeilijkheden die hem te wachten staan?

BARACK OBAMA «Alles van dat. Het is geen geheim dat ik erg bezorgd was over de richting die ons land onder de huidige president uitging. Ik heb er alle vertrouwen in dat Joe Biden en Kamala Harris (de toekomstige vicepresident, red.) erin zullen slagen die waarden in ere te herstellen die niet alleen voor mijn regering belangrijk waren, maar die Amerika wereldwijd tot een leidende macht hebben gemaakt: respect voor de mensenrechten, de democratie en de rechtsstaat, en voor de akkoorden met onze bondgenoten in de NAVO. En het geloof dat wij wereldwijd de verantwoordelijkheid hebben om de democratie, de mensenrechten en de vrijheid van meningsuiting uit te dragen en ons niet in te laten met dictators. Maar ik moet dat optimisme temperen als ik de verkiezingsuitslagen zie: Amerika is nog altijd een zeer verdeeld land.»

– Meer dan 71 miljoen Amerikanen hebben voor Donald Trump gestemd: 10 miljoen meer dan in 2016. De zege van Trump werd destijds gezien als een reactie op die van u, de eerste zwarte president van Amerika. Had u liever gezien dat hij duidelijk verloor?

OBAMA «Er is in de VS een diepe kloof die we niet hebben kunnen overbruggen. Je hebt mensen die openstaan voor de multiculturele wereld, een wereld waarin we leren elkaar te accepteren en met elkaar samen te werken. Maar je hebt er ook die terugdeinzen voor elke verandering, die daar met nationalisme op reageren en hunkeren naar een sterke man of autoritaire leidersfiguren. Die ideeënstrijd is in volle gang en we moeten betere argumenten vinden.»

– President Trump wil zijn nederlaag niet erkennen. Is dat niet een zoveelste aanval op de democratie van een man die zijn politieke carrière begon met een aanval op uw persoon? Hij heeft ook altijd volgehouden dat u niet in Amerika geboren bent.

OBAMA «Dat was te voorspellen. Donald Trump heeft vaak genoeg laten merken dat hij geen respect heeft voor basiswaarden die Republikeinen en Democraten vroeger wel in acht namen. Dat beschrijf ik ook in mijn boek: bij de machtsoverdracht in 2008 verschilden George W. Bush en ik over ongeveer alles van mening, maar hij maakte een zeer soepele overdracht mogelijk. Hij was uiterst vriendelijk en behulpzaam. Donald Trump heeft geen zin in die fundamentele democratische taak, en daardoor zal de regering-Biden het lastiger hebben om vanaf dag één voluit de pandemie en de economische crisis te bestrijden. Maar of die machtswissel nu in een goede verstandhouding plaatsvindt of niet, op 20 januari is er een nieuwe president en kan het land weer verder.»

– Joe Biden is niet van de jongsten: hij staat niet bepaald symbool voor een nieuwe start, en ook niet voor een geïnspireerd beleid. Wat kan hij eigenlijk realiseren?

OBAMA «Ik ben ook niet meer zo jong en zie er elke dag grijzer uit. Maar wat Joe en Kamala met mij gemeen hebben, is dat ze vinden dat jonge mensen gehoord moeten worden. We willen hen aanmoedigen om deel te nemen aan onze democratie. Ze moeten weten dat ze belangrijk zijn, dat ze macht hebben en dat de politiek maar beter rekening houdt met hun kijk op de dingen. Neem nu de opwarming van de aarde: Joe zal niet beledigd zijn als ik zeg dat hij er niet meer zal zijn als we de effecten daarvan meemaken – ik ook niet trouwens. Die zullen vooral onze kinderen en kleinkinderen treffen.»

‘Donald Trump heeft geen zin om de macht over te dragen, en daardoor zal de regering- Biden het lastiger hebben om vanaf dag één voluit de pandemie en de economische crisis te bestrijden.’ Beeld Douliery Olivier/ABACA
‘Donald Trump heeft geen zin om de macht over te dragen, en daardoor zal de regering- Biden het lastiger hebben om vanaf dag één voluit de pandemie en de economische crisis te bestrijden.’Beeld Douliery Olivier/ABACA

DE NAAKTE FEITEN

– In uw boek zegt u steeds opnieuw dat compromissen niet worden beloond door de kiezer. Hoe kunnen de Amerikanen leren elkaar weer tegemoet te komen?

OBAMA «Wij hebben in ons politieke systeem twee problemen: het eerste is het staatsapparaat, dat in al zijn voegen kraakt. Het zit in het systeem ingebakken dat de overtuiging van de meerderheid maar langzaam terrein wint. Wyoming telt bijvoorbeeld een half miljoen inwoners en mag twee senatoren afvaardigen. Californië, waar 39 miljoen mensen wonen, mag er ook maar twee naar de Senaat sturen. En door het filibusteren, het eindeloos rekken van de debatten, heb je nu een overweldigende meerderheid nodig om überhaupt nog een wet door de Senaat en het Congres te krijgen. Daar moet verandering in komen, als we in ons land nog grote stappen vooruit willen zetten.

»Het andere probleem is van culturele aard en overstijgt de politiek. In de VS zijn er niet alleen scheidingslijnen tussen huidskleuren en geloofsovertuigingen, maar ook tussen stad en platteland. Maar het schadelijkst is wellicht dat elk kamp zijn eigen media en bijgevolg zijn eigen feitenkennis heeft. Het is zeer moeilijk om compromissen te sluiten als je niet van een gemeenschappelijke werkelijkheid kunt vertrekken.»

– U vindt ook dat de media Donald Trump, in uw woorden een ‘publiciteitshongerige reality-tv-ster’, te veel aandacht hebben geschonken.

OBAMA «En nu beweert hij dat er op grote schaal fraude is gepleegd, hoewel niemand daar ook maar enig bewijs voor kan vinden en zelfs de lokale Republikeinse gezagsdragers zeggen dat de verkiezingen correct zijn verlopen. Maar miljoenen mensen geloven dat er gesjoemeld is, niet alleen omdat Trump dat voortdurend tweet, maar ook omdat onder andere Fox News dat keer op keer herhaalt. Als er zo’n afkeer voor de naakte feiten bestaat, is het zeer moeilijk om tot een compromis te komen. Zo’n probleem oplossen lukt niet met één verkiezing.

»Ik ben ervan overtuigd dat Joe Biden zijn uiterste best zal doen en de Republikeinen de hand zal reiken. En we zullen hier en daar wel compromissen kunnen sluiten. De twee Senaatszitjes uit Georgia zijn nog niet bezet, en als de Democraten die kunnen veroveren, hebben ze een krappe meerderheid. Zoniet heeft Mitch McConnell (Republikeinse fractieleider, red.) het in de Senaat voor het zeggen, en zullen veel plannen van Joe afgeblokt worden. Maar deze verkiezing was op zijn minst een kentering voor de Democraten. Nu kunnen we een koersverandering inzetten en de wereld en onszelf herinneren aan de waarden waar we voor staan.»

– Ook u had als president met stevige uitdagingen te maken, zoals de financieel-economische crisis en de oorlog in Syrië. Wat ziet u als uw grootste successen en mislukkingen in die acht jaar?

OBAMA «In mijn boek probeer ik te schetsen hoe dicht we bij een wereldwijde economische depressie stonden – het was méér dan een zware recessie. Ik ben er nog altijd erg trots op dat we die konden verhinderen. Dat heeft veel pijn gedaan en we hebben er een politieke prijs voor betaald. De toestand was niet te vergelijken met die onder Franklin D. Roosevelt in de jaren 30: hij werd president toen de economische crisis al drie jaar woedde. Het was dus duidelijk wie daar schuld aan had, en hij kon een nieuwe start forceren. Toen ik aantrad, hadden de mensen nog niet door hoe erg het was. En hoewel we de ineenstorting konden vermijden, waren ze ontgoocheld dat het niet sneller weer beter werd.

»Wat onze milieupolitiek betreft: het klimaatakkoord van Parijs was niet voldoende om de opwarming van de aarde te doen stoppen. Maar Parijs maakte wel duidelijk dat we allemaal verantwoordelijk zijn, ook landen als China, waarvan de leiders vroeger zeiden: ‘Het is niet onze schuld dat de atmosfeer opwarmt. Het is aan de Europeanen, Amerikanen en Japanners om er iets aan te doen.’ De vertegenwoordigers van China, India, Brazilië en andere landen hebben allemaal hun handtekening gezet, waarmee ze aangaven dat ze een deel van de oplossing willen zijn.»

– U moest wel gangster shit uithalen, zoals uw assistent Reggie Love achteraf zei. U bent samen met Hillary Clinton binnengevallen op een geheime voorbereidende vergadering van de andere landen voor het klimaatakkoord van Kopenhagen.

OBAMA (lacht) «Dat was om hen een zetje in de goede richting te geven. Het heeft het pad naar het klimaatakkoord van Parijs geëffend. Ook daar ben ik erg trots op.»

– En uw mislukkingen?

OBAMA «Ik moet eerst nog de Affordable Care Act vermelden (genoegzaam bekend als Obamacare, red.). Mijn hervorming van de gezondheidszorg legde de basis voor iets wat al tientallen jaren eerder had moeten gebeuren: alle andere industriestaten hebben al lang begrepen dat in zo’n rijk land als het onze iedereen toegang tot degelijke gezondheidszorg moet hebben. Dat hebben we niet helemaal voor elkaar gekregen.

»Wat de mislukkingen betreft: het is me helaas niet gelukt mijn populariteit op mijn partij te doen afstralen, waardoor de Democraten het bij de tussentijdse verkiezingen na mijn eerste twee jaar niet zo goed deden. En zelfs bij mijn herverkiezing konden we de meerderheid in het Congres niet heroveren. Ik was aan handen en voeten gebonden als ik wetten erdoor wilde krijgen.

»In onze buitenlandpolitiek heeft de tragedie in Syrië me sterk aangegrepen. Bij de Arabische Lente stond Egypte in de schijnwerpers en daarna Libië, maar tegelijk begon Syrië uiteen te vallen. Ik was niet in staat de internationale gemeenschap te doen inzien dat we dat land bijeen moesten houden. Ik denk nog altijd aan het menselijke leed dat daar is aangericht.»

‘Waar ik ook trots op ben, en daar heb ik het vaak over met Michelle, is dat we het fatsoenlijk hebben kunnen doen. Er zijn geen schandalen geweest.’ Beeld Getty Images
‘Waar ik ook trots op ben, en daar heb ik het vaak over met Michelle, is dat we het fatsoenlijk hebben kunnen doen. Er zijn geen schandalen geweest.’Beeld Getty Images

AFWEZIGE VADER

OBAMA «Eén van de centrale thema’s in mijn boek is mijn rotsvaste geloof dat Amerika een buitengewoon land is. Niet zozeer omdat wij het sterkste leger hebben en zo rijk zijn, wel omdat we waarschijnlijk de eerste grootmacht in de geschiedenis van de mensheid zijn waarvan de bevolking uit de vier windstreken komt. Een land ook dat met racisme af te rekenen heeft, en dat religieuze, etnische en culturele verschillen moet zien te overstijgen, en dat iedereen op een democratische manier bij elkaar moet houden.»

– Waarom bent u in de politiek gestapt?

OBAMA «Ik wilde in de eerste plaats mijn eigen leven richting geven. Ik heb een blanke moeder uit Kansas en een zwarte vader uit Kenia, en ben opgegroeid in Azië met een halfzus die half Indonesisch is. Als ik mijn plaats in de samenleving wil vinden, dacht ik, dan moet ik het idee van Amerika onderschrijven: een land waarin we allemaal deel uitmaken van één volk – geen allegaartje van volksstammen die elkaar naar het leven staan. In het begin vond ik de politiek niet meteen mijn ding. Ik voelde me veel sterker aangetrokken tot de burgerrechtenbeweging en sociale bewegingen zoals het Poolse Solidarnosc en die van Nelson Mandela in Zuid-Afrika.»

– Toen begon u als sociaal werker in Chicago.

OBAMA «Precies. Toen ik was afgestudeerd, waren er geen grote sociale bewegingen in de VS. Ik heb me toen het lot van de hulpbehoevenden aangetrokken, maar ik maakte me de bedenking of ik niet beter probeerde zélf in het systeem actief te zijn, in plaats van daarbuiten.»

– In uw boek bent u eerlijk over uzelf, en ook kritisch – over uw rol als vader, echtgenoot en president. In een zeer ontroerende passage beschrijft u uw schaamte toen uw moeder op sterven lag en u niet bij haar kon zijn. U vraagt zich af: wilde ik met al die eerzucht een leegte in mezelf vullen, of werkelijk zoveel mogelijk mensen helpen? Hebt u het antwoord gevonden?

OBAMA «Dat is interessant, omdat Michelle en ik het daar vaak over hebben gehad. Eén van de dingen die ik heb geleerd toen ik volwassen werd, is dat je niet anders kunt dan verschillende impulsen en ideeën volgen, die voortvloeien uit je eigen verleden, je achtergrond, de relatie met je ouders, en uit eventuele trauma’s. Zeker, mijn oorspronkelijke motivatie om in het openbare leven en in de politiek te stappen, mijn wens om iets groots te presteren, heeft mogelijk te maken met het feit dat mijn vader niet aanwezig was in mijn jeugd, dat ik een outsider was en erbij wilde horen. Ik heb het gevoel dat ik met mijn persoonlijke problemen in het reine was – welke leegte ik ook gevoeld heb, en wat het ook is dat me in mijn eerzucht heeft gedreven. In plaats van me te bewijzen door zoveel mogelijk geld te verdienen of anderen te verslaan, wilde ik me bewijzen door te tonen hoeveel mensen ik kon helpen.»

– In uw boek schrijft u ook: ‘Een depressie lag op de loer telkens als ik me nutteloos voelde of geen opdracht te vervullen had.’

OBAMA (ontwijkend) «Ik heb het ook over een beroemde toespraak van dr. Martin Luther King, waarin hij het over het tamboer-majoorinstinct heeft. De tamboer-majoor loopt bij elke parade voorop. Dr. King zegt dat ieder van ons de eerste wil zijn, iedereen wil de parade leiden. We willen gezien worden en belangrijk zijn. De vraag is dan: kun je leiden en tegelijk dienen? Kun je vooroplopen én anderen helpen? Dat zag ik als een mogelijkheid om mijn impulsen zo te kanaliseren dat ze van nut zouden zijn voor anderen, in plaats van destructief te zijn.»

Joe zal niet beledigd zijn als ik zeg dat hij er niet meer zal zijn als we de effecten van de opwarming meemaken. Die zullen onze kinderen en kleinkinderen treffen.’ (Foto: met president-elect Joe Biden.) Beeld ISOPIX
Joe zal niet beledigd zijn als ik zeg dat hij er niet meer zal zijn als we de effecten van de opwarming meemaken. Die zullen onze kinderen en kleinkinderen treffen.’ (Foto: met president-elect Joe Biden.)Beeld ISOPIX

GEEN SPROOKJE

In zijn boek schetst Obama korte portretten van een aantal staatsleiders die hij ontmoette. Zijn Franse collega Nicolas Sarkozy vindt hij doortastend en tegelijk opportunistisch, en hij vergelijkt hem met een krielhaantje dat met de borst vooruit paradeert. Vladimir Poetin komt hem voor als een louche onderwereldfiguur uit het Chicago van de jaren 20, ‘uiterlijk onopvallend, maar hard en onsentimenteel’. En Angela Merkel heeft ‘een rechtlijnige en analytische geest’. Hij omschrijft haar als ‘instinctmatig vriendelijk, beminnelijk en voorkomend – een goed mens’.

OBAMA «Merkel heeft meerdere crisissen in Europa bezworen, en ik heb haar altijd kunnen vertrouwen. Op geen enkel moment heb ik het gevoel gehad dat ze niet wilde proberen te doen wat in haar ogen juist was. Ze speelt ook een zeer belangrijke rol bij de handhaving van de Europese solidariteit en de Europese gedachte, en ze heeft zich altijd hevig verzet tegen de terugkeer van het toxische nationalisme dat Europa eeuwenlang heeft verscheurd. We zullen haar missen.»

– Change was een sleutelwoord in uw campagnes. Hebt u nog altijd de drang om dingen te willen veranderen, of is die afgezwakt nu u een dagje ouder bent?

OBAMA (lacht) «Ik wil nog altijd dingen veranderen, maar ik ben misschien niet altijd de man die die verandering in gang kan zetten. De Obama Foundation, mijn stichting, concentreert zich op jonge mensen. Ik ben ervan overtuigd dat vers bloed en nieuwe stemmen het politieke proces deugd doen. Ik heb mijn moment voor het voetlicht gehad en ben trots op wat ik heb bereikt. Mijn belangrijkste missie is niet opnieuw vooraan te marcheren, maar getalenteerde, door idealen geïnspireerde jonge mensen te helpen om die rol over te nemen. Ik heb er geen enkel probleem mee om mentor te zijn.

»Iemand heeft me eens gevraagd voor wie ik dit boek eigenlijk heb geschreven. Ik dacht aan die jonge mensen, het mocht geen droge beschrijving van mijn twee ambtstermijnen zijn. Het moest een geschiedenis zijn van mijn persoonlijke levensweg als jonge man die uiteindelijk president werd. Ik zou willen dat jonge mensen begrijpen dat daar niets sprookjesachtigs aan is. Ik ben niet anders dan zij. Ik hoop dat mijn boek als een wegwijzer of gids kan dienen, voor wanneer ze beslissen zich aan iets te wijden dat groter is dan zijzelf.»

– Hoe ziet u uw plaats in de geschiedenis?

OBAMA «Dat moet je aan de historici vragen. Ik ben er niet zo zeker van of je die al kunt beoordelen. Wat ik wel met enige zekerheid kan zeggen, is dat de VS en de wereld er aan het einde van mijn twee ambtstermijnen beter voor stonden dan aan het begin. Daar ben ik wel trots op. Ik beschouw het presidentschap als een estafetteloop, waarbij je de stok overneemt van je voorganger, je traject loopt, en de stok doorgeeft. Ik denk dat ik behoorlijk heb gepresteerd over mijn afstand.

»Waar ik ook trots op ben, en daar heb ik het vaak over met Michelle, is dat we het fatsoenlijk hebben kunnen doen. Er zijn geen schandalen geweest en ik heb niet het gevoel dat ik mijn waarden heb geschonden. Ik ben wel veranderd door al mijn ervaringen, maar ik heb nooit het gevoel gehad dat ik door die exceptionele rol als zogenaamde leider van de vrije wereld mijn geweten geweld heb moeten aandoen. Dat hebben onze dochters ook meegekregen, en dat is een grote zegen. Ze zijn wonderlijk normaal, ze vinden zichzelf helemaal niet bijzonder, ze zijn niet verwend, maar hoffelijk en beleefd, attent en geëngageerd. Dat is vooral te danken aan Michelle en aan mijn schoonmoeder – en toch ook wel een beetje aan mij.»

FUN MET OBAMA

Mensen die we over Obama hebben gesproken, zoals dominee Alvin Love uit Chicago of zijn jeugdvriend Michael Ramos, bevestigen dat hij nog altijd de Obama van vroeger is. Ze zien in hem nog altijd die ziel die naar fun zoekt. Zijn zus Auma vindt dat zijn presidentschap een beter en evenwichtiger mens van hem heeft gemaakt. Jongeren vinden hem wel inspirerend, maar ook dat hij als president niet ver genoeg is gegaan. Hij zou een man van het centrum zijn, en sommigen noemen hem zelfs ‘chef deportaties’, omdat hij meer dan twee miljoen immigranten heeft teruggestuurd.

– Wat zou de jonge, destijds zo idealistische Barack Obama denken van de nu bijna 60-jarige pragmaticus?

OBAMA «Ik ben er zeker van dat hij veel van mijn compromissen en beslissingen kritisch zou bekijken. Maar ik beeld me graag in dat hij zou zeggen dat ik toch een aardig voorbeeld was. En hij zou zich wellicht afvragen waarom ik mijn haar niet kleur.»

‘This was great, this was fun,’ zegt Obama na afloop, en zijn ogen fonkelen, maar daar mag je niets uit afleiden: het is de gebruikelijke smalltalk bij het afscheid. Hij verlaat de suite op zijn dooie gemak – ‘zijn Hawaï-loopje’, noemt Michelle Obama dat.

© Stern

'Een beloofd land' - Barack Obama - Hollands Diep Beeld Humo
'Een beloofd land' - Barack Obama - Hollands DiepBeeld Humo
Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234