Yuval Noah Harari Beeld BELGA
Yuval Noah HarariBeeld BELGA

‘Het mysterie van de mens’Yuval Noah Harari

Yuval Noah Harari: ‘Poetin wil het verhaaltje uit zijn kindertijd naspelen: hij tegen de nazi’s’

In zijn bestseller ‘Sapiens’ wist historicus Yuval Noah Harari (46) de geschiedenis van de mens bevattelijk uit te leggen aan miljoenen volwassenen. Nu mikt hij hoger, of lager, en wil hij hetzelfde doen voor kinderen in ‘Het mysterie van de mens’. Want pas als die ons verleden leren doorgronden, zo meent Harari, kunnen ze straks de toekomst vormgeven. ‘Kinderen hebben het talent om vragen te stellen die niet meer bij volwassenen opkomen.’

Katrin Hörnlein

– Na het wereldwijde succes van ‘Sapiens’ hebt u nu een kinderboek geschreven. Dat was op aandringen van uw echtgenoot, die zei: ‘Yuval, je moet een Harari Potter schrijven!’ Droomde hij ervan dat u het succes van J.K. Rowling zou evenaren?

YUVAL NOAH HARARI «Mijn man en ik zijn allebei grote fan van ‘Harry Potter’. Maar met zijn uitspraak doelde hij eerder op hoe ik met een kinderboek miljoenen jonge lezertjes over de hele wereld zou kunnen bereiken – net zoals Harry Potter heeft gedaan.»

– Dat lijkt me een uitstekend businessplan. U hebt uw bestseller ‘Sapiens’ eerder ook al omgezet in twee beeldromans.

HARARI «Die zijn bedoeld voor volwassenen die geen wetenschappelijk boek van 500 bladzijden willen lezen. Ja, ik wil zoveel mogelijk doelgroepen bereiken met mijn verhaal. Dan kan het lijken alsof ik het onderste uit de kan probeer te halen. Maar elk project gaat met heel veel creatief werk en nieuw onderzoek gepaard. Aan het kinderboek heb ik samen met mijn team zo’n drie jaar gewerkt. Als het me enkel om het geld te doen was, zou ik lezingen geven in plaats van boeken te schrijven.»

– U hebt zelf geen kinderen. Kunt u zich makkelijk een beeld vormen van hun leefwereld?

HARARI «Ik spreek geregeld met mijn neefjes, nichtjes en kinderen uit de buurt. Ik luister graag naar hoe zij naar de wereld kijken. Kinderen hebben het talent om vragen te stellen die niet meer bij volwassenen opkomen. Zoals: ‘Bestaat er een verschil tussen Joden en Arabieren?’ Bij de grote levensvragen moet je soms op het uitgangspunt van een kind terugvallen.»

– U was vroeger als kind al geïnteresseerd in geschiedenis. Wat vond u er zo boeiend aan?

HARARI «Ik wilde begrijpen waarom de wereld eruitziet zoals die is. Om de één of andere reden fascineerde het verleden mij enorm. Ik herinner me bijvoorbeeld de BBC-serie ‘I, Claudius’ over het Romeinse Rijk. Die heb ik zo vaak bekeken dat ik de dialogen mee kon opzeggen. Toen ik 4 à 5 jaar was, was mijn lievelingsboek een geschiedenisboek voor kinderen, waarmee ik mezelf heb leren lezen en schrijven – weliswaar met als gevolg dat ik nu nog altijd een afgrijselijk handschrift heb. Ik ben de enige die het kan lezen. Ik heb dat boek nog altijd: het staat vol gekrabbeld met mijn imitaties van letters.»

– Was u een kind dat vaak alleen thuis was en dan in een hoekje zat te lezen?

HARARI «Ik zat niet de hele tijd met een boek in mijn kamer, ik speelde ook graag buiten. Het liefste wat ik deed, was met modder kliederen. We hadden een reusachtige put in de tuin die elke winter volliep met water. Dan bouwde ik dammen en legde een heel irrigatiestelsel aan.»

– Zoals de Romeinen?

HARARI «Meer zoals in het oude Mesopotamië.»

– U hebt fijne herinneringen aan uw kindertijd. Vindt u het ook makkelijk om voor kinderen te schrijven?

HARARI «Helemaal niet. Het is veel moeilijker dan voor volwassenen schrijven.»

– Waarom?

HARARI «Omdat je niets als vanzelfsprekend mag beschouwen. Je moet alles heel duidelijk verwoorden en daardoor ook veel meer nadenken. Als je voor volwassenen schrijft en je ergens niet helemaal zeker van bent, kun je je verstoppen achter lange zinnen en moeilijke woorden. Als de lezer het vervolgens niet begrijpt, zal hij zeggen: ‘O, daar ben ik niet slim genoeg voor.’ Bij kinderen werkt dat niet. Als mijn boek hen ergert, lezen ze gewoon niet verder.»

– U lijkt zowat elke kaart uit te spelen die kinderen kan aanspreken: u vertelt bepaalde passages als spannende detectiveverhalen, u maakt vergelijkingen met superhelden.

HARARI «Eén van de grootste uitdagingen was ingewikkelde, saaie materie spannend voor te stellen.»

– Het ontstaan van bedrijven verklaart u bijvoorbeeld aan de hand van McDonald’s.

HARARI «Voor mijn nichtjes zijn hamburgers heel aantrekkelijk, en eten hoort bij het dagelijkse leven. Het eerste deel van mijn kinderboekenreeks gaat over de oermens en de steentijd. Ik moest een brugje maken naar het huidige leven. Een aantal passages bleef ik maar herschrijven. Neem nu ons DNA. Hoe leg je dat bevattelijk uit aan kinderen? DNA is enorm belangrijk voor het onderzoek van het steentijdperk. Dankzij de analyse van een vingerkootje uit de Denisovagrot zijn we meer te weten gekomen over verschillenden mensensoorten. Het is toch verbazingwekkend dat we een totaal onbekende menselijke soort kunnen ontdekken door een piepklein botje te analyseren van een meisje dat 50.000 jaar geleden leefde? Daarover wilde ik vertellen. En dan geef ik de praktische tip mee dat tegenwoordig iedereen zijn DNA kan laten ontleden.»

– Om zo bijvoorbeeld te ontdekken dat je voorouders neanderthalers waren. Hebt u uw eigen DNA al laten testen?

HARARI «Nog niet, maar ik ben wel nieuwsgierig. Ik ga ervan uit dat ook ik sporen van een neanderthaler in me meedraag. Voor mij is dat één van de overweldigendste ontdekkingen van de voorbije tien, vijftien jaar: generaties lang werd beweerd dat de neanderthalers verdwenen waren. Intussen weten we niet alleen dat de neanderthaler en de homo sapiens seks hadden met elkaar, maar ook dat ze samen kinderen kregen. Daardoor hebben wij neanderthaler-voorouders.»

– Waarom vindt u dat zo overweldigend?

HARARI «Omdat het de visie van de mens als ‘unieke soort’ op losse schroeven zet. We zien onszelf graag aan de top van de natuurlijke orde, maar we staan dichter bij de andere dieren dan we denken.

»We zijn als soort ook diverser dan we denken. Als je het al bijzonder vindt dat sommige kinderen uit een gemengd huwelijk voortkomen, moet je maar eens kijken naar de gemengde samenlevingen van 50.000 jaar geleden. Toen hadden sommige kinderen ouders van twee verschillende menssoorten! Mama was neanderthaler, papa homo sapiens. Denk je eens in dat de neanderthalers het overleefd hadden! Stel je voor: politiek of godsdienst in een wereld waarin verscheidene mensensoorten naast elkaar leven!»

– Denkt u dat dat een vreedzamere wereld zou zijn?

HARARI «Eerlijk gezegd niet. Mensen moorden elkaar al uit vanwege kleine verschillen in taal of godsdienst. Maar vanuit een meer filosofisch gezichtspunt is het spannend om er eens over na te denken: als de neanderthalers het overleefd hadden, zouden we onszelf niet zomaar als de bekroning van de evolutie kunnen beschouwen.»

'Voor kinderen schrijven is veel moeilijker dan voor volwassenen. Omdat je alles heel duidelijk moet verwoorden, moet je veel meer nadenken.' (beeld: een fragment uit het kinderboek) Beeld Leopold & Ploegsma
'Voor kinderen schrijven is veel moeilijker dan voor volwassenen. Omdat je alles heel duidelijk moet verwoorden, moet je veel meer nadenken.' (beeld: een fragment uit het kinderboek)Beeld Leopold & Ploegsma

NAZI’S EN VOLDEMORT

– Waarom zouden onze kinderen zich over zulke vraagstukken moeten buigen?

HARARI «Omdat we hen meer moeten betrekken bij de vormgeving van de toekomst. Maar om dat te kunnen, moeten ze eerst begrijpen hoe het heden door het verleden is bepaald.

»Nu, het gaat er me niet om dat kinderen zich talloze koningen kunnen herinneren die duizenden jaren geleden hebben geleefd. Waar het me wel om gaat, is dat we uit de geschiedenis kunnen leren dat de wereld voortdurend verandert. Onze economische, politieke en sociale stelsels zijn geen natuurwetten, ze zijn door mensen gecreëerd. Dat wil dus ook zeggen: als er vandaag iets schort aan hoe onze maatschappij in elkaar zit, kunnen we beslissen om de wereld te veranderen.»

– Zijn kinderen daarvoor niet nog een beetje te jong?

HARARI «Integendeel, ik heb vastgesteld dat het vaak moeilijker is om met volwassenen over de geschiedenis te praten, omdat ze zich zo vastklampen aan de religieuze, ideologische of nationalistische mythen die ze van kleins af aan ingelepeld kregen.»

– Wat bedoelt u daarmee?

HARARI «Het eenvoudigste voorbeeld is godsdienst. De wereld is niet 5.000 jaar geleden door God geschapen in zes dagen tijd. Het merendeel van wat het christelijke geloof over de wereld vertelt, is een sprookje, maar dat sprookje heeft de wereld wel duizenden jaren lang vorm gegeven.

»Hetzelfde geldt voor systemen zoals het kapitalisme of communisme. Of multinationals, geld, democratie – allemaal verhalen die door bankiers, advocaten en politici zijn bedacht.»

– En dat is een slechte zaak?

HARARI «Nee, verhalen kunnen heel nuttig zijn. Ze zorgen ervoor dat een hele hoop mensen zich achter dezelfde regels scharen. Voetbal bijvoorbeeld: wie heeft bepaald dat je om te voetballen twee teams van elf spelers nodig hebt, dat je de bal niet met je handen mag aanraken en dat er een buitenspelregel bestaat? Dat is door mensen vastgelegd en dat is helemaal prima, zolang we ons daarvan bewust zijn.

»Maar veel belangrijke verhalen zijn moeilijker te doorgronden, omdat ze zo inherent zijn aan ons. En dan kan het gevaarlijk worden. Want mensen zijn eerder bereid voor een slecht idee andere mensen op te offeren dan afstand van dat idee te doen.»

– Kunt u daar een concreet voorbeeld van geven?

HARARI «Neem nu de feministische revolutie. Tot nog zo’n honderd jaar geleden waren er amper vrouwelijke politici, rechters en journalisten. De verklaring daarvoor was dat enkel mannen opgewassen waren voor die taken. Vrouwen waren door de natuur of God of wat dan ook voorbestemd om thuis te blijven. Een krachtig verhaal, dat het leven van veel mensen heeft beïnvloed.»

– Wat levert het een kind op als het dat soort mythen doorprikt? Kan dat iets aan ons dagelijks leven veranderen?

HARARI «Zeker weten. Neem nu de huidige discussie over familie. Veel mensen klampen zich vast aan het idee dat het ‘natuurlijke’ gezin bestaat uit een man, een vrouw en hun kinderen. Maar kijk je naar de geschiedenis van de mensheid, dan tref je de meest uiteenlopende gezinsmodellen aan. Zelfs in de Bijbel, waar zoveel conservatieven graag te rade gaan, lees je over een figuur zoals Jakob met vier vrouwen en talloze zonen en dochters.

»Als je wilt weten wat natuurlijk is voor een mens, moet je terugkeren naar de bron: het gezin uit het steentijdperk. Daarover weten onderzoekers tot nu toe nauwelijks iets. Als je ervan uitgaat dat in elke grot een man, een vrouw en drie kinderen leefden, dan verkondig je klinkklare onzin. Ten eerste leefden de meeste mensen toen niet in grotten, maar in hutten. De resten in grotten zijn gewoonweg beter bewaard gebleven. En ten tweede kun je absoluut niet bewijzen dat in elke hut een gezin met man, vrouw en kinderen woonde.»

– Met die kennis krijgen kinderen die tegenwoordig met twee vaders opgroeien de bevestiging dat hun situatie niet ‘abnormaal’ is?

HARARI «Inderdaad! Als er op school iemand tegen je zegt dat een echt gezin uit een moeder, vader en kinderen bestaat, kun je daarop antwoorden: ‘Hoe kun je daarvan overtuigd zijn, als tot nu toe nog niemand heeft kunnen bewijzen hoe onze voorouders leefden?’ Geschiedenis kan argumenten aanleveren die tegen stereotypes en foute voorstellingen ingaan.»

– Hebt u als kind zelf een situatie meegemaakt waarin u een mythe kon doorprikken?

HARARI «Ik herinner me nog een belangrijke openbaring die ik als tiener had op de Israëlische Memorial Day. Dat is één van de belangrijkste feestdagen in mijn vaderland, waarop alle soldaten herdacht worden die in verscheidene oorlogen zijn gesneuveld. Kinderen gaan in witte kleren naar school, dragen gedichten voor, nemen deel aan een plechtigheid. De boodschap is dat de gesneuvelde soldaten voor eeuwig deel uitmaken van ons land. En ik herinner me dat ik ineens een klik maakte en bedacht dat dat gedoe met de eeuwigheid helemaal nergens op sloeg! Ik wist dat de wereld miljarden jaren oud was, veel ouder dan mijn land. En ik wist ook dat de wereld nog miljarden jaren zou bestaan. Het leek me hoogst onwaarschijnlijk dat de staat Israël zolang zou blijven bestaan. Op dat moment werd het me duidelijk dat het verhaal over de eeuwigheid een soort van sprookje was.»

– Maar dan een sprookje met een betekenis?

HARARI «Ja, uiteraard! Het toont ook aan waarom het zo moeilijk is om een compromis te bereiken in het conflict tussen Israël en Palestina. Toegevingen doen voor een paar jaar is niet zo moeilijk. Maar wanneer mensen denken dat hun land tot in de eeuwigheid zal blijven bestaan, is natuurlijk niemand ertoe bereid Jeruzalem, of nog maar een deel ervan, af te staan.

»Ik vind dat het de plicht is van elk land om zich bewust te zijn van duistere episodes uit zijn eigen verleden. Helaas gebeurt dat zelden. De meeste landen hebben een vervormd beeld van hun verleden, ze benadrukken het goede en moffelen het slechte weg. Het zou bijvoorbeeld een goede zaak zijn als we nog veel meer kinderen vertellen over de Holocaust.»

– Wat kan volgens u beter?

HARARI «Gewoonlijk vertellen we dat de nazi’s onmensen waren. Maar als ze echt zo verschrikkelijk waren, waarom werden ze dan door zoveel mensen gesteund? Die vraag blijft vaak onbeantwoord. Jammer. Want als je vandaag om je heen kijkt, zijn er weer veel mensen gecharmeerd door nationalistische ideeën, zonder dat ze daarbij parallellen met het verleden trekken.»

– Waaraan ligt dat?

HARARI «Mensen zien geen verband, omdat we allemaal dat beeld van de gemene, duivelse en domme nazi’s voor ons zien. Maar mensen die zich aangetrokken voelen tot het nationaalsocialistische of fascistische gedachtegoed, zien geen monster als ze in de spiegel kijken. Het fascisme zegt tegen de mensen: jij bent perfect, ons land is het beste ter wereld en het is altijd de schuld van de anderen. Wie zich bij ons aansluit, zal deel uitmaken van iets groots en prachtigs, en niet van een soort van duistere macht.

»Dat vertekende beeld komt trouwens ook voor in ‘Harry Potter’. Ik vind het leuke verhalen, op één uitzondering na: Voldemort is buitengewoon hatelijk en gemeen, zelfs tegenover zijn naaste aanhangers. In werkelijkheid zijn types zoals Voldemort vaak beminnelijk en vriendelijk tegenover hun eigen mensen.»

– Zijn ze niet in de eerste plaats manipulatief?

HARARI «Wellicht, maar ze zorgen echt wel goed voor hun volgelingen. En ze weten hoe ze schoonheid kunnen gebruiken om hun doel te bereiken. De nazi-esthetiek was in veel opzichten echt heel mooi, van mode tot film. Maar het is me intussen wel duidelijk dat het lastig is om die tegenstrijdigheid aan kinderen uit te leggen.»

– Hoe kunnen we dat dilemma omzeilen?

HARARI «We moeten ons bewust zijn van onze eigen duistere kant. En tegelijk mogen we ideologieën zoals het nationalisme niet als des duivels afschilderen. Een te ver doorgedreven vorm, nazisme, mag je natuurlijk bekritiseren. Maar het nationale denken heeft ook veel positieve kanten. Want naties zijn niet meer dan gemeenschappen van onbekenden.»

– Tegelijk worden er in naam van staat en land nog altijd oorlogen gevoerd, zoals momenteel in Oekraïne.

HARARI «En daarmee zijn we weer bij de invloedrijke mythen beland. Het is overduidelijk dat deze oorlog het resultaat is van bepaalde verhalen, die terug te voeren zijn tot de periode van de Sovjet-Unie. In de propaganda werd benadrukt dat de USSR de beste staat ter wereld was en een roemrijke toekomst zou uitbouwen. Maar toen ze merkten dat het Westen sneller vooruitgang boekte, werd de verhaallijn aangepast en begonnen ze obsessief uit te weiden over hoe ze in de Tweede Wereldoorlog de nazi’s verslagen hadden. Als kind is Vladimir Poetin met die heldenverhalen opgegroeid. En als ze je voortdurend vertellen dat het beste wat er ooit is gebeurd de strijd tegen de nazi’s was, dan is het niet zo merkwaardig dat je zelf ook ten strijde wilt trekken tegen de nazi’s. In zekere zin probeert Poetin de legende uit zijn kindertijd na te bootsen, maar hij heeft zich op een gestoorde manier zelf in de rol van Hitler, de agressor, geplaatst.»

Lees ook

Arnon Grunberg meet de schade op in Oekraïne: ‘Als je wil weten waar de progressieve Rus eindigt, moet je over de Krim beginnen’

– Toont dat ook aan hoeveel invloed verhalen uit onze kindertijd kunnen hebben?

HARARI «Zeker weten. Het is dus héél belangrijk om na te denken over welke verhalen en mythen we precies aan kinderen vertellen.»

Harari: ‘Ik hoef niet opnieuw 14 te zijn om me bij de klimaatjongeren aan te sluiten. Het is hun toekomst, en die kunnen ze beter niet aan de huidige beleidsvormers overlaten.' Beeld BELGA
Harari: ‘Ik hoef niet opnieuw 14 te zijn om me bij de klimaatjongeren aan te sluiten. Het is hun toekomst, en die kunnen ze beter niet aan de huidige beleidsvormers overlaten.'Beeld BELGA

HET JAAR 2040

– Geschiedenis gaat niet enkel over grote gebeurtenissen in de wereld, maar het is ook wat er in de eigen familie herinnerd en doorgegeven wordt. Hoe belangrijk zijn ooggetuigenverslagen voor kinderen?

HARARI «Buitengewoon belangrijk, omdat ze je op een andere manier geschiedenis bijbrengen. Plotseling heeft het met jezelf te maken.

»Maar wanneer mensen over het verleden praten, willen ze zichzelf in een positief daglicht plaatsen. We herinneren ons de momenten dat we iets goeds deden, en minder de situaties waarin we andere mensen onrecht hebben aangedaan. Je mag dus niet enkel de verhalen van je grootmoeder vertrouwen, je moet ook andere verslagen lezen.»

– Uw grootmoeder is in het Duitse Halberstadt geboren en was 11 jaar toen de nazi’s aan de macht kwamen. Hoe heeft zij die periode beleefd?

HARARI «Ze herinnert zich nog hoe ze als 12-jarige samen met haar jongere zus door nazi’s in de straten werd opgejaagd. Het waren kerels met messen. Ze riepen ‘Smerige Joden!’ naar de meisjes. Toen de aanvallen tegen Joden almaar toenamen, hebben ze dat in het gezin van mijn grootmoeder besproken. Haar vader zei: ‘Dat is maar tijdelijk, het zal wel voorbijgaan.’ Haar moeder vond dat ze het land meteen moesten verlaten – ze heeft dat ook doorgedrukt. In september 1934 hebben ze voor een paar centen al hun bezittingen verkocht en zijn ze uitgeweken naar Jeruzalem. De meesten van hun familieleden en vrienden zijn in Duitsland en Polen blijven wonen en werden vermoord tijdens de Holocaust.»

– U zei in het begin van ons gesprek dat de wereld voortdurend evolueert en dat de mens steeds weer grote veranderingen heeft teweeggebracht. Hoe kijkt u naar de jeugd van tegenwoordig, die zich wereldwijd verenigd heeft rond de klimaatproblematiek? Zou u graag weer 14 jaar zijn om daar deel van uit te kunnen maken?

HARARI «Ik hoef niet opnieuw 14 te zijn om me bij hen aan te sluiten. Maar dat de jongeren de verantwoordelijkheid willen overnemen, vind ik terecht. Het is hun toekomst en die kunnen ze beter niet aan de huidige beleidsmakers overlaten. Want waarom lossen we de klimaatcrisis niet op? Het verbazingwekkendste is dat we niet alleen over wetenschappelijke inzichten beschikken, maar ook over de vereiste economische hulpmiddelen – anders dan bijvoorbeeld bij de pest in de middeleeuwen, waar de mensen toen niets van begrepen en die ze daardoor ook niet konden tegenhouden. Wij hebben die klimaatwijziging veroorzaakt en we hebben ook de macht om ze te stoppen. We moeten enkel beslissen daar ook naar te handelen. Dat hebben die jongeren ingezien.»

– Is dat een nieuw gegeven in de geschiedenis, dat jongeren iets bijbrengen aan ouderen?

HARARI «Grote revoluties worden bijna altijd door relatief jonge mensen aangedreven, door twintigers en dertigers. Zij zijn ruimdenkender dan de meeste vijftigers en zestigers. Maar dat tieners de leiding op zich nemen, is een redelijk nieuw gegeven.»

– Hoe verklaart u die evolutie?

HARARI «Een mogelijke reden is dat we voor het eerst in de geschiedenis niet weten wat de toekomst brengt. Natuurlijk zijn er altijd al dingen geweest die niemand had kunnen voorspellen, maar we konden nog terugvallen op bepaalde maatschappelijke basisbeginselen: hoe het menselijke lichaam eruitziet, welke relaties mensen met elkaar hebben. Nu bevinden we ons in een situatie waarin dat allemaal onzeker is.»

– Tegelijkertijd weten we nu meer dan ooit tevoren.

HARARI «En dat is dus net het probleem. Er verandert steeds meer, omdat we zoveel weten. Tegelijkertijd zijn we minder in staat onze toekomst te voorspellen. Natuurlijk konden ze in de middeleeuwen ook geen politieke gebeurtenissen voorspellen. Maar ze wisten wel dat de meeste mensen boeren zouden worden en dat hun kinderen daarom moesten kunnen zaaien, oogsten en brood bakken. Tegenwoordig weten ouders niet wat ze hun kinderen moeten bijbrengen om over de juiste capaciteiten voor het jaar 2040 te beschikken. De mogelijkheden zijn zo goed als onbegrensd. Dat leidt tot veel vrijheid, maar ook tot stress. Niet weten wat je moet leren om in de toekomst overeind te blijven, kan afschrikwekkend zijn.»

– Ten slotte: verandert u toch nog even in Harari Potter. Als u over magische krachten zou beschikken, wat veranderde u dan voor de jongeren?

HARARI «Ik zou hun de kracht geven om zich een duidelijk beeld te kunnen vormen van wie ze echt zijn. Waardoor ze niet zo makkelijk zouden terugvallen op de vele grote sprookjes die alle mogelijke stromingen en wereldleiders ons vertellen. Als je weet wie je bent, ben je veilig voor veel gevaren die van andere mensen uitgaan.»

@Zeit Magazin

Yuval Noah Harari, ‘Het mysterie van de mens - Hoe wij het machtigste dier op aarde werden’, WPG Kindermedia

Lees ook

Koud douchen levert u 240 euro per jaar op: de beste tips om nú te besparen op uw huishouden

Deze Vlamingen mijden alle nieuwsberichten: ‘Ik heb geen flauw idee of de oorlog in Oekraïne nog bezig is’

De energiefactuur dwingt deze studenten te kiezen tussen blokken en boterhammen: ‘Als mijn mama een wollen trui voor me breit, weet ik dat de verwarming helemaal uitgaat’

Dankzij Humo steekt er geen andere onzin in je broek. Download nu de app van Humo en ontdek de interessantste verhalen, grappigste cartoons en scherpste meningen. Klik hier.

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234