null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

oorlog in Oekraïne

Zal Poetin ooit terechtstaan voor oorlogsmisdaden? ‘De kans is zeer klein, dus het Westen richt zich beter op de kleinere Russische goden’

De wereld reageert geschokt op de beelden van oorlogsmisdaden die in Boetsja zijn begaan. De internationale gemeenschap wil dat de daders worden gestraft voor het vermoorden en verkrachten van onschuldige burgerslachtoffers. Maar hoe kunnen de Russen ter verantwoording worden geroepen?

Sanne Schelfaut

De oorlog in Oekraïne zorgt al wekenlang voor dood en verderf. Waarom zijn de reacties nu zo fel op wat er in het stadje Boetsja is gebeurd?
De gruwelijke beelden van honderden lijken op straat, sommigen met vastgebonden handen op hun rug en een zak over hun hoofd, laten zien hoe de Russische troepen zich bij hun aftocht uit de omgeving van hoofdstad Kiev zeer waarschijnlijk schuldig hebben gemaakt aan oorlogsmisdaden. In deze oorlog zagen we eerder schokkende beelden van slachtoffers van aanvallen op woonflats en ziekenhuizen, maar het ter plekke moedwillig executeren van inwoners gaat nog een stap verder.

Het zijn oorlogsmisdaden die ingaan tegen basisregels die landen, ook Rusland, hebben afgesproken over oorlogen. Die regels bepalen welke doelwitten er op elke manier kunnen worden aangevallen met een voorzichtig evenwicht tussen militaire noodzaak en menselijkheid. Belangrijk hierbij: burgers mogen nooit rechtstreeks worden aangevallen. Nu het Russische leger zich terugtrekt uit het noorden van Oekraïne, is het veilig genoeg voor westerse hulpverleners, onderzoekers en journalisten om deze gebieden in te gaan en zoveel mogelijk vast te leggen van wat ze daar aantreffen.

President Zelenski bezocht gisteren Boetsja. Beeld AFP
President Zelenski bezocht gisteren Boetsja.Beeld AFP

Hoe gaat het onderzoek naar oorlogsmisdaden in de praktijk?
Mensenrechtenorganisaties als Amnesty International en Human Rights Watch (HMR) zijn al vanaf het begin van de invasie bezig met het documenteren van het oorlogsleed. Ze verzamelen zoveel mogelijk (forensisch) bewijsmateriaal om de verantwoordelijken voor de rechter te kunnen brengen. Wie oorlogsmisdaden begaat, en bewijsbaar als schuldige kan worden aangewezen, kan voor het Internationaal Strafhof in Den Haag worden gebracht.

Jan Kooy van Human Rights Watch vertelt dat zijn collega’s in steden als Boetsja niet alleen verzamelen, maar ook praten met ooggetuigen en slachtoffers van het geweld. ‘Daarbij leggen we zoveel mogelijk op beeld vast, zoals verwondingen. Het zijn verschrikkelijke verhalen die de inwoners vertellen. Een vrouw vertelde mijn collega dat ze is verkracht door een Russische soldaat. Daarbij is ze ook met een mes in het gezicht en in haar hals gesneden. En haar verkrachter heeft ook een haarlok afgeknipt en meegenomen. Als een soort souvenir. Het is om misselijk van te worden.’

Kooy is niet verrast door wat ze nu aantreffen. ‘Het Russische leger heeft vaker laten zien het niet zo nauw te nemen met het oorlogsrecht. Kijk wat ze in Georgië hebben gedaan, op de Krim en niet te vergeten Tsjetsjenië en Syrië. Daar hebben we schokkende rapporten over geschreven. Alleen deze oorlog heeft meer impact doordat de gevolgen ervan in met name de westerse wereld veel groter zijn’’

Ook het Internationaal Strafhof zelf en een tiental landen, zoals de VS en Duitsland, zijn bezig met strafrechtelijke onderzoeken. Kooy: ‘We checken alles, verklaringen worden tegen elkaar afgezet, filmpjes worden gecontroleerd. We hebben tegenwoordig best wat mogelijkheden om dit snel te doen, zodat we onze bevindingen in ieder geval met het Strafhof kunnen delen.’

Blader in de interactieve tijdlijn hieronder met de pijltjes door de gebeurtenissen in het leven van Poetin. De tekst gaat daarna verder.

Het Internationaal Strafhof moet volgens voormalig aanklager Carla Del Ponte per direct een arrestatiebevel afkondigen voor de Russische president Poetin. Zit Poetin binnenkort in Den Haag achter slot en grendel?
Volgens Del Ponte - ze was destijds aanklager van het Strafhof voor de oorlogsmisdaden gepleegd in Rwanda en voormalig Joegoslavië - is een dergelijk arrestatiebevel het enige bestaande instrument om een dader van een oorlogsmisdaad op te pakken en voor het Strafhof te brengen. Ze erkent dat het niet direct zal leiden tot gevangenschap van Poetin. Wel wordt het voor hem lastiger om Rusland te verlaten en is de kans groot dat hij internationaal gezien nog minder steun krijgt.

Vladimir Poetin. Beeld Anadolu Agency via Getty Images
Vladimir Poetin.Beeld Anadolu Agency via Getty Images

Jan Wouters, professor Internationaal Recht aan de Katholieke Universiteit Leuven is sceptisch als het gaat om het berechten van Poetin. ‘Het is niet mogelijk een leger aan te klagen, er zullen individuen moeten worden aangehouden. Zolang Poetin het staatshoofd is, acht ik de kans zeer klein dat hij naar Den Haag wordt overgebracht. Dat werkt vaak contraproductief en polariserend. Kijk naar voorbeelden zoals Omar al-Bashir, voormalig president van Soedan. Al sinds 2005 jaagt het Strafhof op hem, maar tot nu tevergeefs. Zeker toen hij nog staatshoofd was, bekritiseerden andere Afrikaanse landen het Hof dat ze hem wilden berechten. Inmiddels is hij afgezet en geef ik het meer kans dat hij voor de rechter moet verschijnen. Zo is het ook gegaan met de hoofdrolspelers in Joegoslavië; Milosevic, Mladic en Karadzic. Maar goed, in het geval van Rusland hebben we het over een grote mogendheid met kernwapens. Die zullen niet snel samenwerken met het Strafhof.

Wouters acht het niet helemaal uitgesloten dat ook Vladimir Poetin ooit zijn daden moet verantwoorden in Den Haag. ‘Project van de lange adem, waarbij alles op alles moet worden gezet om zoveel mogelijk bewijs te verzamelen. Daarnaast is het verstandig dat het Westen zich richt op de mindere Russische goden. Dat ze met behulp van geheime arrestatiebevelen niet de ultieme militaire hotshots, maar de laag eronder oppakken om deze machine te ontwrichten en ze te veroordelen voor de gruweldaden die ze hebben aangericht.’

Hoeveel ‘Boetsja’s’ zullen er nog volgen?

De Russen hebben aangekondigd hun pijlen te richten op het oosten en zuiden van Oekraïne. Door het vertrek van alle westerse journalisten uit bijvoorbeeld steden als Marioepol is er al weken geen duidelijk zicht op wat daar gebeurt. Jan Kooy: ‘We hebben allemaal de beelden van het vernietigde theater en ziekenhuis gezien. Net zoals de meldingen van massagraven in deze stad. Als de Russen hun aanvallen verhevigen, zullen er nog veel meer burgerslachtoffers vallen. Niet alleen in Marioepol, maar in de hele Donbas en de kuststrook.’

(AD)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234