null Beeld Humo
Beeld Humo

Dagboek van een invasie

‘Ze stuurden me naar Oekraïne met een verroest wapen met een kromme loop’: Russische elitesoldaat doorbreekt stilte over wantoestanden aan het front

De enige waarheid is dat de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne niets minder is dan een brutale invasie, waarbij de Russen onnoemelijke wreedheden begaan.’ Aan het woord is niet de Oekraïense president Volodimir Zelenski, maar Pavel Filatiyev (34), een Russische ex-soldaat. Nadat hij aan het front gewond raakte, keerde hij terug naar Rusland om er zijn wedervaren neer te schrijven in ‘ZOV’, een explosief dagboek dat geen spaander heel laat van de heldhaftige verhalen die Vladimir Poetin zijn bevolking tracht op te dissen. ‘Toen ik mijn tekst online zag verschijnen, wist ik: mijn leven zal nooit meer hetzelfde zijn.’

Redactie

In de Russische horeca is een algemeen rookverbod van kracht, maar in het groezelige café waar we Pavel Filatiyev ontmoeten, in een buitenwijk van Moskou, is daar weinig van te merken. De voormalige soldaat zit achteraan in een donker hoekje, zo ver mogelijk van het raam aan de straatkant, en steekt zenuwachtig de ene sigaret na de andere op. Een boete voor clandestien roken is wel het minste van zijn zorgen, zegt hij met een wrange glimlach.

PAVEL FILATIYEV «Ik ben op de vlucht. Sinds ik mijn oorlogsdagboek heb gepubliceerd op VKontakte (Russische sociaalnetwerksite, red.), is de politie naar mij op zoek. Ik begrijp eigenlijk niet zo goed waarom ze me nog niet te pakken hebben gekregen, want zo moeilijk kan het niet zijn om me te vinden. Ik slaap elke nacht in een ander hotel onder een schuilnaam, maar voor het overige doe ik vrij weinig moeite om me te verstoppen.»

– Waarom vlucht je niet weg uit Rusland?

FILATIYEV «Waar zou ik naartoe moeten? Stel dat ik naar de Verenigde Staten ga: wat heb ik daar te zoeken? Willen ze me daar wel? Ik ben een deserteur, een verrader die is uitgespuwd door zijn eigen vaderland.

»Mijn oorspronkelijke plan was om mijn dagboek te publiceren en me onmiddellijk te laten arresteren. Vladimir Osetsjkin (Russische mensenrechtenactivist en bekende Poetin-criticus, red.) heeft me op het hart gedrukt dat dat wel het laatste is wat ik mag doen: ik moet zo lang mogelijk uit de klauwen van de overheid blijven, zegt hij, zodat ik mijn stem kan laten horen. Enerzijds vind ik dat hij gelijk heeft, maar anderzijds… (Zucht) Misschien was het wel erg stom om mezelf zo in de nesten te werken.

»Ik weet niet wat de toekomst brengt. Binnen twee minuten zou hier zomaar een arrestatieteam kunnen binnenvallen. Ik kan van de straat geplukt worden als ik vanavond terugwandel naar mijn hotel. Of misschien besluit ik morgen toch een poging te wagen om de grens over te raken. (Lachje) Eén ding is zeker: het vooruitzicht van een jarenlange gevangenisstraf spreekt me niet zo erg aan. Russische gevangenissen zijn haast letterlijk vergeetputten, hè. Ik zal misschien her en der op het schild worden gehesen als moedige klokkenluider, maar wat heb ik daaraan als ik tientallen jaren zit weg te rotten in een cel?»

– Je wist ongetwijfeld dat het een groot risico was om je dagboek te publiceren. Waarom heb je toch besloten om het te doen?

FILATIYEV «In het begin van de oorlog (in februari van dit jaar, red.) kreeg mijn eenheid de opdracht om op te rukken van de Krim – waar we gestationeerd waren – naar Mykolaiv, een industriestad in het zuiden van Oekraïne. Onderweg hielden we een paar dagen halt in Cherson, waar we een handje hebben toegestoken om de zeehaven te veroveren. Die eerste gevechten verliepen vrij vlot, waardoor we dachten dat de overwinning ook in Mykolaiv voor het oprapen zou liggen. Dat was, op zijn zachtst gezegd, een grove misrekening.

»De bevolking van Mykolaiv wist dat we eraan kwamen en had zich bijzonder goed voorbereid. Nog vóór we de stad hadden bereikt, werden we zwaar onder vuur genomen. We hadden geen andere keuze dan ons in te graven en te wachten tot de beschietingen zouden ophouden. Maar dat deden ze helemaal niet, integendeel zelfs: naarmate de dagen verstreken, leek het artillerievuur alleen maar heviger te worden. Meer dan een máánd hebben we daar gezeten. De versterking die ons was beloofd nadat we een noodsignaal hadden uitgestuurd, was in geen velden of wegen te bekennen – en is zelfs nooit opgedaagd. We werden koudweg aan ons lot overgelaten.

»Ik heb mezelf altijd beschouwd als een hondstrouwe patriot, maar na verloop van tijd begon zelfs ik ernstig te twijfelen aan het nut van de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne, zoals onze president de oorlog koppig blijft noemen. Wat doen we hier eigenlijk, vroeg ik me af. Welk recht hebben we om dit land aan te vallen? Het vertelseltje dat Vladimir Poetin ons op de mouw trachtte te spelden, over de denazificatie, de zogezegde NAVO-dreiging en Oekraïne als ‘onvervreemdbaar Russisch territorium’, klonk me almaar minder geloofwaardig in de oren. Toen op een dag vlak naast mijn hoofd een granaat insloeg – een halve meter naar rechts en ik had hier niet meer gezeten – stond mijn besluit vast: ik ga er alles aan doen om deze waanzin te stoppen.»

– Je werd gerepatrieerd omdat je na die explosie een lelijke ooginfectie had opgelopen.

FILATIYEV (knikt) «Bij zo’n granaatinslag spatten de aarde en de vuiligheid alle kanten op, en ik kreeg de volle lading. Een paar steentjes in m’n oog, dat is helemaal niet zo erg, dacht ik eerst nog… Maar de volgende dag was ik halfblind. Ik werd teruggebracht naar Rusland, waar ik – als ik de officiële staatspropaganda mocht geloven – zou worden verzorgd als een koning. Niets daarvan: ik kwam terecht in een smerig militair hospitaal waar amper naar de patiënten werd omgekeken. Enkele overlevenden van de Moskva (Russisch oorlogsschip dat op 14 april door de Oekraïners tot zinken werd gebracht, red.) vertelden me dat ze in geen weken een dokter hadden gezien, terwijl sommigen levensbedreigende verwondingen hadden.

»Zelf werd ik na een paar dagen naar huis gestuurd met een tube zalf en een flesje oogdruppels. Met andere woorden: zoek het zelf maar uit, sukkel. Ik ben thuisgekomen, heb mijn computer opengeklapt en ben beginnen te schrijven. (Lachje) Nu, ik ben al soldaat sinds m’n 18de, dus aan mij is geen groot literair talent verloren gegaan. Ik wist eigenlijk niet zo goed waar ik met dat dagboek naartoe wilde. Dus heb ik gewoon alles opgeschreven wat ik me herinnerde, vanaf de eerste dag van de invasie tot het moment waarop ik uit het ziekenhuis werd ontslagen. Na anderhalve maand stelde ik tot m’n eigen verbazing vast dat het document op mijn computer meer dan 140 pagina’s telde.

»Maar toen kwam de moeilijkste vraag: oké, mijn dagboek is af, maar wat doe ik er nu mee? Ik heb úren besluiteloos voor mijn scherm gezeten, met mijn vinger op de muisknop. Toen ik uiteindelijk toch op ‘verzenden’ klikte en de tekst op VKontakte zag verschijnen, wist ik: mijn leven zal nooit meer hetzelfde zijn.»

– Een moedige beslissing. Elke kritiek op de oorlog wordt door het Kremlin krachtdadig in de kiem gesmoord. Er zijn zelfs al Russen opgepakt omdat ze het gewaagd hadden de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne een oorlog te noemen.

FILATIYEV (haalt de schouders op) «Wat is dat, ‘moedig’? Als het betekent dat je bereid bent om de wapens op te nemen voor je vaderland: ja, dan ben ik een moedig man. Ik ben niet bang om te vechten. Maar dan moet ik wel het gevoel hebben dat ik strijd voor de goede zaak – voor vrede, tégen onrecht. Wat Rusland in Oekraïne doet, is net het tegenovergestelde. Wíj zijn de agressors.»

– Denken je voormalige strijdmakkers er ook zo over?

FILATIYEV «In tegenstelling tot wat het Kremlin beweert, heerst in Rusland enorm veel frustratie over de oorlog. Niet alleen bij de soldaten, trouwens, maar ook bij hun families. De regering probeert de bevolking zoet te houden door gouden bergen te beloven, maar uiteraard komt er van al die mooie beloftes niets in huis. Zo werd er gezegd dat de nabestaanden van een gesneuvelde strijder maar liefst 3 miljoen roebel smartengeld zouden krijgen (ongeveer 50.000 euro, red.), maar tot dusver heeft geen énkele familie die vergoeding ontvangen.

»Ook aan het front neemt de frustratie hand over hand toe. Niemand zal het openlijk toegeven omdat de angst voor represailles van hogerhand te groot is, maar heel wat Russische soldaten plaatsen vraagtekens bij de legitimiteit van deze oorlog. Sinds ik mijn dagboek heb gepubliceerd, wil niemand uit mijn oude eenheid nog iets met mij te maken hebben, maar ik herinner me nog goed hoeveel collega’s zich geregeld erg kritisch uitlieten over de oorlog – in besloten kring, uiteraard, nooit wanneer een overste het kon horen. ‘Ik bewonder het patriottisme van de Oekraïners,’ zei één van mijn medesoldaten me eens, toen ik nog in Mykolaiv was. ‘Zij wéten dat ze vechten voor iets wat juist en rechtvaardig is. Ik, daarentegen, begin mijn vaderland steeds meer te haten: voor Vladimir Poetin ben ik niet meer dan kanonnenvlees.’»

Kromme loop

Pavel Filatiyev begint zenuwachtig heen en weer te schuiven op zijn stoel. Een paar tafeltjes verderop zit een man die iets te opzichtig in zijn richting loert, en dat maakt hem ongerust. ‘We moeten gaan,’ zegt hij gejaagd. Filatiyev duwt zijn sigaret uit in de overvolle asbak, laat een handvol roebels achter op de tafel en beent het café uit. In de loop van ons gesprek zullen we nog een paar keer in zeven haasten verhuizen: van een bankje in een park naar een verlaten zijgang van een metrostation, langs de razend drukke straten van de financiële wijk – ‘Hier zoeken ze me toch nooit’ – naar een tweede café, dat er zo mogelijk nog afgeleefder uitziet dan het vorige.

FILATIYEV «Ik heb mijn dagboek ‘ZOV’ genoemd, naar de markeringen die op Russische militaire voertuigen zijn aangebracht. Ooit waren die letters voor mij een bron van inspiratie: ze deden mijn borst opzwellen van trots omdat ik deel uitmaakte van de strijdmacht van de meest glorieuze natie ter wereld. Vandaag zie ik dat heel anders. ZOV is in mijn ogen een symbool geworden van agressie en machtsmisbruik. Van stuurloosheid en amateurisme, ook.»

– Het gerucht gaat dat Rusland onvoorbereid aan deze oorlog is begonnen. Dat klopt dus?

FILATIYEV «O ja, absoluut. Er is geen enkel plan, de legerleiding doet zomaar wat. Ze sturen ons het strijdgewoel in als kippen zonder kop. Ik denk dat ze in het Kremlin héél goed weten dat ze duizenden soldaten regelrecht in hun ongeluk laten lopen, maar dat lijkt hun geen donder te kunnen schelen. Hoe kun je anders verklaren dat zoveel jongemannen naar het slagveld vertrekken met een uitrusting die van ouderdom uit elkaar valt?

»Toen mijn eenheid vanop de Krim naar Mykolaiv vertrok, kreeg ik een verroest geweer mee met een kromme loop. Ik kon het niet over mijn schouder hangen, want de draagband was helemaal uitgerafeld. We verplaatsten ons met een stokoude vrachtwagen uit het sovjettijdperk, die om de haverklap motorpech had. Soms stonden we urenlang open en bloot in de Oekraïense velden, tot één van mijn makkers de motor weer aan de praat kreeg. We waren een ideale schietschijf voor de verzetssoldaten. En we konden ons ook amper verdedigen: het zware geschut dat we bij hadden, was niet compatibel met de uitrusting van de truck, waardoor we het niet correct konden monteren.»

– Voor een land dat zich als militaire grootmacht wil profileren, klinkt dat haast absurd.

FILATIYEV «Dat is het ook. Maar weet je, in het begin van de oorlog vonden we dat helemaal niet zo erg: een soldaat die ervan overtuigd is dat hij zijn vaderland een dienst bewijst, is tot veel opofferingen bereid. Maar als het die jongemannen dan gaandeweg begint te dagen dat ze onder valse voorwendselen naar het front zijn gestuurd, stapelen de frustraties zich snel op.

»Wat ik helemaal onbegrijpelijk vind, is dat de Russische legerleiding geen enkele inspanning doet om te voorzien in de basisbehoeften van haar soldaten. Elk leger die naam waardig weet dat een soldaat drie dingen nodig heeft om naar behoren te kunnen functioneren op het slagveld: voedsel, een bed en op tijd en stond een douche. Wel, in Mykolaiv was er níéts. We waren volledig op onszelf aangewezen. En dan staat de deur naar mistoestanden natuurlijk wagenwijd open: sommige soldaten van mijn eenheid verwondden zichzelf opzettelijk, zodat ze terug naar huis mochten. De achterblijvers gedroegen zich niet zelden als beesten.»

– De horrortaferelen in Boetsja, een voorstad van Kiev waar Russische soldaten in maart honderden onschuldige burgers hebben gefolterd en afgeslacht, staan op ons netvlies gebrand.

FILATIYEV (windt zich op) «Dat kunnen onze machthebbers dan weer wél als de beste: ervoor zorgen dat we sommige dingen niet te zien krijgen. De video-opnames uit Boetsja werden natuurlijk onmiddellijk gecensureerd in Rusland, en volgens Vladimir Poetin was het hele verhaal een zoveelste verzinseltje van de westerse media. Toen ik de beelden uiteindelijk toch kon bekijken, was ik geschokt en gedegouteerd. Ik dacht dat ik in Mykolaiv het allerergste had gezien waartoe een mens in staat is… (Stil) Maar blijkbaar kan het dus nog veel erger.»

– Wat heb jij gezien in Mykolaiv?

FILATIYEV «Toen we in de stad aankwamen, waren we uitgeput en uitgehongerd. Van de foerage-eenheid die ons daar zou opwachten, was geen spoor te bekennen: niet onbegrijpelijk, want de Oekraïners bestookten de Russische linies onophoudelijk met mortiervuur. Maar voor ons was het de zoveelste teleurstelling. Je moet weten dat ik deel uitmaakte van de RAF (Russian Airborne Forces, red.): wij zijn veel beter opgeleid dan de gemiddelde Russische soldaat en worden doorgaans beschouwd als de elite van het leger. Daarom was het des te schokkender om te zien hoe mijn collega’s onmiddellijk aan het plunderen sloegen zodra ze de kans kregen.

»Eerst waren de winkels aan de beurt. Koffie, brood, aardappelen, jam, honing… We pakten alles wat we konden. Niet zelden werd de winkel daarna helemaal kort en klein geslagen. Gewoon, omdat het kon. Toen we voldoende proviand hadden, begon de rooftocht langs de huizen. Deuren werden ingetrapt, bewoners werden gemolesteerd en alles wat ook maar een beetje geld waard was – smartphones, computers, juwelen – werd meegegraaid. Het was erg confronterend om te moeten zien tot welke gewelddaden een mens in staat is wanneer hij bang is en honger heeft.»

– Heb jij je zelf ook bezondigd aan zulke misdaden?

FILATIYEV «Ik heb eten gestolen, ja. Om te kunnen overleven. Maar dat is alles. Ik ben soldaat geworden om mijn vaderland te verdedigen, niet om te stelen en te moorden.»

– Uit je dagboek blijkt duidelijk dat je het wangedrag van je collega’s afkeurt, maar tegelijkertijd schemert ook een zeker begrip door voor hun daden.

FILATIYEV «Voor alle duidelijkheid: ik heb géén begrip voor wat de soldaten in Boetsja hebben aangericht. In mijn ogen zijn zij misdadigers van de ergste soort, die streng gestraft moeten worden voor hun beestachtige gedrag. Wat die plunderingen betreft, tja… Ik wil niets goedpraten, maar als je dag na dag je leven moet riskeren voor een hongerloon, kan ik ergens wel begrijpen dat je fatsoen op een gegeven moment overboord gaat.

»Het wordt laat. Kunnen we afronden, denk je? Ik moet nog op zoek naar een slaapplaats voor vannacht.»

– Nog één vraag: wat hoop je te bereiken met je dagboek?

FILATIYEV «Dat vraag ik me ook elke dag af. Mijn oog zal waarschijnlijk nooit meer volledig genezen, dus is de kans dat ik ooit moet terugkeren naar het front heel klein. Als ik braafjes m’n mond had gehouden, zou ik nu een heel rustig leven kunnen leiden. Maar ik zou me ook voor de rest van mijn dagen een lafaard voelen. Hoewel het Kremlin er alles aan doet om me te brandmerken als een landverrader, heb ik mijn dagboek in de eerste plaats gepubliceerd om mijn voormalige strijdmakkers te helpen: ik hoop dat mijn teksten ertoe bijdragen dat deze zinloze, onrechtvaardige oorlog zo snel mogelijk stopt, zodat ze heelhuids naar huis kunnen terugkeren.»

– En denk je dat dat zal gebeuren?

FILATIYEV (zucht) «Nee. In mijn stoutste dromen worden de straten van Moskou overspoeld door een woedende menigte die Poetin dwingt om de oorlog onmiddellijk te beëindigen, net zoals de Amerikaanse regering in de jaren 70 heeft toegegeven aan de eisen van de demonstranten tegen de Vietnamoorlog. Maar zoiets is in Rusland onmogelijk, vrees ik. Het Kremlin heeft de media in een ijzeren greep, en Poetin wordt met de dag agressiever. Ik ben doodsbang – niet alleen voor mezelf, maar voor de hele wereld. Vóór deze oorlog voorbij is, zal hij nog duizenden onschuldige levens kosten.»

★★★

Daags na ons gesprek meldt Gulagu.net, de blog van de Russische mensenrechtenactivist Vladimir Osetsjkin, dat Pavel Filatiyev het land heeft verlaten: ‘Net voor hij gearresteerd zou worden, is Pavel er met onze hulp in geslaagd de grens over te steken.’ Volgens Osetsjkin is het ‘ZOV’-dagboek van onschatbare waarde voor de anti-Poetinbeweging: ‘Pavel is de allereerste soldaat die de moed heeft gehad om de ‘speciale militaire operatie’ van de president van binnenuit te ontmaskeren als een brutale, illegale invasie. Nu ‘ZOV’ in alle uithoeken van de wereld wordt gelezen, is de geest uit de fles: steeds meer kritische stemmen laten zich horen, en ze zullen niet zwijgen voor oorlogsmisdadiger Poetin uit het Kremlin is verdreven.’

Twee dagen later stuurt Pavel ons een bericht via Telegram. Voorlopig zit hij veilig, zegt hij. ‘Maar voor hoelang? En waarom moet ik vluchten als een crimineel, terwijl ik gewoon de waarheid heb verteld? Het doet me ongelooflijk veel pijn dat ik mijn Rusland heb moeten achterlaten.’

Tot op heden is het onduidelijk of Pavel Filatiyev officieel in beschuldiging is gesteld voor landverraad. Zoals te verwachten viel, weigeren de Russische instanties elk commentaar.

© The Guardian

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234