Zin in Zen: Fikry El Azzouzi 'Waarom zou je yoga doen als je ook gewoon kunt bidden?'

De avondspits verdampt, het wegennet ontspant, Fikry El Azzouzi rijdt me naar Parijs. De schrijver van ‘Drarrie in de nacht’ en ‘Reizen Jihad’ vindt rust achter het stuur, de blik op de oneindige autostrade.

Fikry El Azzouzi (36) mag het afgelopen jaar dan wel vijftigduizend kilometer gereden hebben, hij is geen autofreak – ‘het belangrijkste aan een auto is een goeie cd-speler.’ Het handschoenkastje van zijn VW Polo herbergt een divers aanbod, van Leonard Cohen en Johnny Cash tot D’Angelo en Kendrick Lamar. Maar ook ‘Nothing but the Blues’ en een cd waarop Hugo Claus zijn gedichten voorleest: ‘Wat die cd’s gemeen hebben, is iets melancholisch en iets kwetsbaars. In ‘u’ rapt Kendrick Lamar bijvoorbeeld huilend; hij is depressief en wil zichzelf van kant maken – straf. Stoerdoenerij begint op de duur ook te vervelen.’ Hij grijnst en kiest voor de verzamel-cd ‘Laúd árabe’, instrumentale muziek van luitvirtuozen.

'Op een schaal van tien geef ik mezelf een vijf voor geluk. Da's niet supergeweldig – net geslaagd, met de hakken over de sloot'

Fikry El Azzouzi «Ik had mijn rijbewijs snel, op mijn 18de. Dus toen ik met vrienden op stap ging, was ik de chauffeur. We gingen vaak uit in Nederland, omdat we in België nergens binnen mochten. Onze favoriet was discotheek Mondial, net voorbij de grens bij Maastricht, omdat ze daar hiphop draaiden. Tegen de ochtend leverde ik mijn maten thuis af. Tijdens die terugritten viel iedereen in slaap, maar ik zat helemaal op mijn gemak achter het stuur – chill. Zo heb ik ontdekt dat het me rustig maakt: rondrijden en muziek beluisteren, zonder prikkeling van tv of internet.»

HUMO Voor ik ontspannen achterover ga leunen, wil ik je toch even deze uitspraak uit een oud interview voorleggen: ‘Ik ben nogal een dromer, ik heb er al een paar auto-ongelukken aan te danken.’

El Azzouzi (lachje) «Wees gerust: je bent redelijk veilig. De laatste jaren heb ik niks meer meegemaakt, al heb ik echt wel wat ongelukken gehad. Het zwaarste was op Linkeroever in Antwerpen, mijn auto ging een paar keer overkop – vreemd genoeg was ik niet bang, een min of meer gelukzalig gevoel overviel me. Terwijl ik echt wel morsdood geweest was, als de auto na de buiteling tegen een boom geknald was. Gelukkig is hij blijven verder schuiven. Dat ongeluk was zuiver het gevolg van dromen, ik was gewoon door het rode licht gereden. Een Jaguar raakte me in de flank, mijn Opel Corsaatje was total loss. Geluk gehad, ik had zelfs geen gordel aan.

»Ik ben simpelweg een dromerig type. Het gebeurt dat ik iets begin te vertellen en zelf niet meer uit mijn woorden wijs raak, omdat ik tijdens het vertellen al ongegeneerd aan het wegdromen ben. Dat lijkt me voor de rest van de nacht een groter probleem dan een mogelijk ongeluk (lacht).»


Druggie in de nacht

Nog in België stoppen we voor een eerste koffie – ‘Een verslaving, ook tijdens het schrijven. Het zwarte vocht en het witte blad.’ El Azzouzi weet bij welke wegrestaurants hij moet zijn voor de beste koffie, de properste toiletten en de veiligste rustplaats. Ooit dacht hij truckchauffeur te worden (‘tot ik een keertje meereed en prompt wagenziek werd’), nu verkent hij het wegennet puur voor het cruisen: ‘Niemand weet waar je bent en wat je doet, heerlijk!’

'Een maat vroeg me om de zoveel tijd mee naar Parijs: 'Komaan, lééf. Parijs!' Achteraf bleek hij cocaïne en heroïne te dealen, op niet al te kleine schaal'

HUMO Ben je wel vaker naar Parijs wezen cruisen?

El Azzouzi «Zeker. Een jaar of tien terug heb ik de route naar Parijs zelfs goed leren kennen. Een maat vroeg me om de zoveel tijd om mee naar Parijs te rijden; een beetje chillen, gezellig bijpraten, een koffietje drinken. Hij kon dat heel overtuigend brengen, zo van: ‘Komaan, leef. Lééf. Parijs!’ Ik reed graag, dus gingen we zo om de zes weken op pad. Hij moest dan telkens wel een uurtje weg, ondertussen las ik in een koffiebar een boek. En dan gingen we nog iets eten en reden we terug. Achteraf gezien was dat vrij naïef van mij en vrij smerig van hem: hij bleek cocaïne en vooral heroïne te dealen, op niet al te kleine schaal, en ging af en toe zelf in Frankrijk leveringen verzorgen.

»Ik vermoedde wel dat er iets niet helemaal in de haak was, maar ik had nooit gedacht dat hij zo dom was: wie in Frankrijk met drugs gesnapt wordt, vliegt voor vijf jaar achter tralies. En de gevangenissen zijn daar iets minder luxueus dan hier.»

HUMO Hoe heb je de ware reden van jullie tochtjes ontdekt?

El Azzouzi «Toen ik hem in de gevangenis ging bezoeken (grijnst). Toen heeft hij me alles verteld, immer zijn charmante zelf blijvend: als we gesnapt zouden zijn, zou hij alle verantwoordelijkheid op zich genomen hebben. En of ik hem ooit kon vergeven? (lacht)

»Die bezoekjes aan Parijs waren maar extraatjes, zo legde hij me uit. Hij had in Antwerpen – volgens hem de drugshoofdstad van Europa – één à twee panden, waar hij een paar illegalen in stopte die voor hem drugs verkochten. In die tijd kwamen veel drugskoeriers zich vanuit Frankrijk in Antwerpen bevoorraden. Mijn vriend ging dan met een maat klanten ronselen bij tankstations en zo. Als er een deal gesloten werd, volgden die koeriers hem tot aan het drugspand, waar ze konden proeven en kopen. Zelf zette hij daar nauwelijks een voet binnen, want zo’n drugspand is na een paar maanden al verbrand; dat soort handel lukt niet onopvallend en het duurt dan ook nooit lang voor de flikken binnenvallen. Die illegalen draaiden daar dan voor op – een drama: ze kwamen na een paar maand wel vrij, maar als veroordeelde crimineel konden ze een verblijfsvergunning vergeten. Hun toekomst was gewoon wég.

»Uiteindelijk is mijn vriend drie keer tegen de lamp gelopen, onder meer ook een keer bij een inval, en heeft hij zes jaar in de gevangenis gezeten. Een zware straf, op maat van de schade die hij veroorzaakt heeft. Intussen is hij vrij en leidt hij een vrij burgerlijk leventje: hij heeft alles afgezworen en werkt braafjes van negen tot vijf. Hij beseft ook wel dat wat hij vroeger deed, echt niet kon.»

HUMO Gaan we vanavond naar je koffiebar van toen?

El Azzouzi «Ik had iets anders in gedachten, maar doorgaans hang ik zowat overal rond. Ik verken ook de groezelige buurten, de truc is simpelweg niet te lang op dezelfde plaats te blijven. Als je gewoon iets eet en dan weer opstapt, denken ze wel dat je familie van deze of gene bent.

»Ik blijf sowieso nooit lang ter plekke, ’t is me er tenslotte net om te doen prikkels en input te ontwijken. Ik cruise dus niet om stress af te schudden, ik heb eigenlijk nooit stress. Ik wil gewoon een beetje nadenken, focussen op waar ik als schrijver mee bezig ben. ‘Reizen Jihad’ heb ik in de auto bedacht, de eerste notities heb ik in een tankstation gemaakt.»

HUMO Hoe kom je verder tot rust?

El Azzouzi «Ik ben onlangs terug begonnen met lopen, vier keer per week een uur. Mijn flauwe standaardgrap is: ik heb leren lopen omdat ik aldoor voor de flikken moest vluchten. De waarheid is dat ik heel mijn jeugd gevoetbald heb en tijdens de training ontdekte dat ik graag liep – en waar je goed in bent, hou je vol.

»En daarnaast trek ik geregeld een paar weken naar het Rifgebergte in Marokko, bij mijn oom. Dan vallen alle prikkels weg; er is niet eens elektriciteit. Vóór de e-reader las ik met een zaklampje, want donker is er ook echt pikkedonker. Dat heeft toch wel iets. ’t Is er heerlijk niksen: wat wandelen, lezen en schrijven – that’s it.»


Allah of Camus

Creatief manoeuvrerend als een geboren Parisien stuurt El Azzouzi zijn Polo langs het Gare du Nord en het Centre Pompidou naar een parkeergarage pal in het eerste arrondissement. Amper drie uur en driehonderd kilometer na ons vertrek in Sint-Niklaas kuieren we de Rue des Lombards in, het jazzhart van Parijs. We belanden in Sunset/Sunside, de pionierende jazzclub en pianobar. De bakstenen muren blinken van de condens, het licht is fotogeniek gedempt, het publiek timet zorgvuldig de open doekjes, vooral voor drummer Louis Hayes, inmiddels 78, die ruim een halve eeuw geleden met John Coltrane zelve gespeeld heeft.

El Azzouzi geniet, is na afloop in hogere sferen. Op het terras drijven we nog even verder op die natural high: ‘Als moslim drink ik geen alcohol.’

El Azzouzi «Verder eet ik geen varkensvlees en doe ik mee aan de ramadan. Een maand lang mag je dan van drie uur ’s morgens tot tien uur ’s avonds niks eten, niks drinken en geen seks hebben. Dat is niet zo zwaar als buitenstaanders denken. De eerste dagen zijn altijd een beetje lastig, maar dan val je in het ritme van de ramadan en gaat het goed. Het gezegde ‘A hungry man is an angry man’ geldt maar voor een minderheid, de overgrote meerderheid raakt in een soort zentoestand.

»En verder moet ik dringend vijf keer per dag beginnen te bidden – dat doe ik dus niet, terwijl ik het wel wil. Ik steek het graag op mijn oom. Toen ik eens in de winter bij hem in het Rifgebergte was, knoeide ik maar wat raak: de ene dag bad ik wel, de andere niet. Omdat je je ritueel moet wassen als je gaat bidden en het water daar ijskoud was. Mijn oom zei dat wat ik deed God kwaad maakte: ik gaf Hem hoop en stelde Hem daarna weer teleur. Dan kon je beter, zoals hij, consequent niet bidden. Dat slaat natuurlijk nergens op, maar ik was aan het wachten op een goed excuus om van onder dat bidden uit te komen (lacht). Ik zou er graag terug mee beginnen, maar dan moet ik het ook goed doen. Als je het echt met je hart doet, kun je ’t vergelijken met yoga of andere vormen van meditatie. Maar waarom zou je yoga doen als je ook gewoon kunt bidden?»

HUMO Ben je al je hele leven gelovig?

El Azzouzi (knikt) «Ik heb het geloof met de paplepel meegekregen, ik ben zowat opgegroeid in een moskee. Voortdurend zat ik in de Koranschool, eigenlijk elke dag dat ik niet naar school moest – ook in de grote vakantie. We kregen lessen Arabisch en leerden soera’s uit het hoofd. Veel begreep ik simpelweg niet – ik ben Berber en kan wel Maghrebijns-Arabisch, maar dat is toch anders dan standaard Arabisch – maar dat hield me niet tegen ze te blokken. Ik ken nog altijd heel veel soera's uit het hoofd.

»Ik heb hoofdzakelijk goede herinneringen aan die tijd. Als je die soera’s eenmaal kent, raak je tijdens het reciteren in een soort zenmodus. Ook het groepsgevoel was me dierbaar: allemaal samen tegen de grote boze imam. Want natuurlijk staken wij van alles uit, op het vlak van kattenkwaad discrimineerden we niet. Zo hebben we weleens anoniem naar de politie gebeld om een imam aan te geven die hier zogezegd illegaal was (lacht). Maar wie het uithing, kreeg van de stok. Redelijk heftig, want als je thuis kwam, kreeg je er nog een pak slaag bovenop. Tja, zo ging het indertijd nu eenmaal.»

HUMO Nooit in opstand gekomen tegen die autoriteit? Nooit het geloof losgelaten?

El Azzouzi «Ik heb nooit de behoefte gevoeld mijn geloof af te vallen. Wel liep ik, als kind al, onophoudelijk vragen te stellen, zo van: ‘Waarom dit? Waarom dat?’ Maar het antwoord was altijd simpel: ‘Anders ga je naar de hel, punt.’ Als ik stelde dat een ongelovige die een goed mens is, volgens mij ook de hemel verdient, was het antwoord: ‘Een kafir kan nooit in de hemel komen, simpelweg omdat hij niet gelovig is.’ Dat soort logica volgde ik dus niet, maar ik kon toch niet op tegen het geroep, de intimidatie en de macht van de imam.

»In mijn tienerjaren heb ik een poosje veel Camus gelezen, wat moeilijk te combineren valt met geloven. Ik kon me best vinden in wat die personages allemaal beweerden, ook al is dat in ‘De vreemdeling’ een moordenaar in de gevangenis. De visie van Camus is simpel: we worden geboren, we leven en we gaan dood – that’s it.»

HUMO Exact wat Mario in ‘Reizen Jihad’ zegt: ‘Je wordt geboren. Je hangt hier wat rond. Je sterft. Meer is het niet.’

El Azzouzi (knikt) «Dat zorgde toch voor een worsteling met mezelf. Die houdt me nu soms nog bezig, ik vind Camus nog altijd een goeie schrijver. Op zich is het volgens mij ook goed om niets als vanzelfsprekend te beschouwen. Voor mij is twijfel de grootste vorm van wijsheid. Ik hou dan ook niet van mensen die extreem overtuigd zijn van hun eigen gelijk: ik heb moeite met zowel de diehard moslims als de ongelovigen die heel luid roepen dat de wetenschap hen de zekerheid biedt dat er niks is. Ik heb mijn geloof ook nooit superieur geacht aan dat van een ander.

'Mijn geloof is totaal niet rationeel te verklaren. In links- progressieve kringen zet men me daardoor makkelijk als een dommerik weg, vooral 68'ers vinden gelovigen ronduit achterlijk'

»Mijn geloof is totaal niet rationeel te verklaren, ’t is puur op gevoel gebaseerd. Ik vergelijk het weleens met muziek erg goed vinden: je kunt het niet echt uitleggen, maar je gevoel is onmiskenbaar. Zo heb ik het gevoel dat er sowieso iets mysterieus hogers is, zonder dat ik dat verder kan specifiëren of beschrijven. In links-progressieve kringen zet men me daardoor makkelijk als een dommerik weg, vooral 68'ers vinden gelovigen ronduit achterlijk. Die hebben zich blijkbaar niet zonder trauma’s van het katholieke juk weten te bevrijden. Ik heb intussen het argument al iets te vaak gehoord dat ze, nu ze eindelijk de nonnen hun kap af gekregen hebben, de hoofddoek toch niet gaan tolereren.»

HUMO Verwijs je nu naar het incident toen je de Arkprijs voor het Vrije Woord kreeg?

El Azzouzi «Dat was me wat. Ik wilde de dames van Baas Over Eigen Hoofd, BOEH!, laten speechen bij de uitreiking. Ik wilde het onrecht aankaarten dat het hoofddoekenverbod veel vrouwen in de marginaliteit geduwd heeft, omdat ze niet aan een job raken en in de armoede verzeilen – ik ken er zo, met een universitair diploma. Ik had dus helemaal niet de bedoeling te provoceren, maar dat werd niet begrepen. ’t Was dus niet bepaald het vrije woord op z’n best (grimast). Ze hebben echt allerlei trucs uitgehaald om die vrouwen niet te laten speechen. Ik werd uitgescholden, vrouwen stonden bij me te huilen, ik moest me verantwoorden over mijn column over Etienne Vermeersch. En toen ik tijdens één van die discussies zei dat wie graag een minirok draagt dat zeker moet doen, zag ik ze schrikken. Men leek te denken dat ik één of andere fundamentalist was, terwijl het mij gaat om de vrije keuze van de vrouw om te dragen wat ze wil – minirok of hoofddoek, who cares?»

HUMO Het helpt niet dat de islam tegenwoordig een gekaapt geloof is.

El Azzouzi «IS is een vloek. Samen met Saudi-Arabië, dat IS steunt en financiert, hebben ze het geloof helemaal naar hun hand gezet. Saudi-Arabië heeft overal een vinger in de pap – wat altijd van de Joden gezegd wordt, geldt minstens zozeer voor de Saudi’s (lachje). Zo hebben ze het leven van elke moslim verziekt. Na elke aanslag moeten moslims over de hele wereld de gevolgen dragen. Vrouwen met hoofddoek worden vaker uitgescholden of bespuwd, mannen met baarden worden met groeiende angst bekeken en vaker gediscrimineerd.»

HUMO Volgens Johan Braeckman, één van je voorgangers in deze reeks, zal de islamitische terreur ‘vanzelf wegebben, bij gebrek aan draagvlak’.

El Azzouzi «Het zal stoppen als het Westen stopt met bombarderen, zo simpel is het. Ik heb lang gedacht dat het een kwestie van tijd was voor IS in elkaar zou stuiken. Maar ze zijn taaier dan ik dacht. Ze worden nu langs alle kanten gebombardeerd en aangevallen, en toch blijven ze min of meer overeind en boeken ze af en toe zelfs nog overwinningen. Straf. Dus ofwel stuikt het inderdaad allemaal in elkaar, ofwel ontstaat daar effectief een staat.»


Je doute Charlie

We lopen enkele blokken om voor een durum. Eens drarrie, altijd drarrie. El Azzouzi wil het woord in Van Dale. Letterlijk is het Arabisch voor ‘jongeren’, meervoud, maar via de straat is het vernederlandst en heeft het connotaties als rebels, cool en streetwise gekregen. In ‘Drarrie in de nacht’, dat zowel Humo’s eindejaarslijst als de longlist van de Gouden Boekenuil haalde, gaat het om vier drarrie en dertien nachten: ‘Mijn roman geeft een inkijk in gasten rond wie je instinctief een boog zou maken als je ze op straat tegenkomt. ’t Zijn ook niet eenduidig hangjongeren: onder die stoere praat, die ze overigens ook niet de hele tijd lopen te verkopen, gaat een grote gevoeligheid schuil.’ Nuance als literaire motor. El Azzouzi’s toneelstuk ‘Reizen Jihad’ kaart aan dat dé Syriëstrijder niet bestaat en zijn debuutroman ‘Het schapenfeest’ toont, via de ironische kijk van een 11-jarig jongetje, dat een Marokkaans gezin niet wezenlijk verschilt van hun autochtone buren.

El Azzouzi «‘Het schapenfeest’ is ironisch over islamrituelen, maar ik laat het geloof in zijn waarde. In ‘Reizen Jihad’ zorgen religieuze elementen als een soefizanger en een Koranschool voor herkenbaarheid bij moslimtoeschouwers. En ‘Drarrie in de nacht’ is kritisch voor alles en iedereen, ook voor religie, maar rekent er niet mee af. ’t Is telkens én-én. Ook daar zorg ik voor nuance: religie kan voor mij best een plaats in de literatuur krijgen. Een correctie op de vorige schrijversgeneratie, die vooral met religie afgerekend heeft.»

HUMO Het doet me denken aan de scheiding der geesten in de PEN-club naar aanleiding van een prijs voor de vrijheid van meningsuiting aan Charlie Hebdo.

El Azzouzi «Inderdaad. ’t Is me opgevallen dat bijna uitsluitend oudere schrijvers voor de prijs gestemd hebben – van de generatie ’68, die religie bevochten heeft. De anderen, die erop wijzen dat Charlie Hebdo zich vrij racistisch tegenover moslims opstelt, zijn minder gebeten op religie. Tegenover de geforceerde seculiere visie stellen zij dat religie er kan en mag bijhoren in het leven. Daar ben ik het mee eens: mensen uitsluiten creëert alleen maar muren. Dan gaat iedereen zijn eigen weg en krijg je een maatschappij van eilandjes.

'Vóór Abou Jahjah bestond de allochtone gemeenschap louter uit makke lammetjes. Zijn uitgangspunt heeft veel veranderd: wij zijn Belgen als alle andere Belgen en mogen dus even hard roepen'

»Kijk, ik ben zelf met satire, theater en literatuur bezig: voor mij mag alles, voor mij zijn er absoluut geen heilige huisjes. Maar als iedereen het recht heeft zijn vrije mening te uiten, heeft iedereen ook het recht zich beledigd te voelen. Ik vind dus dat die Charlie Hebdo-cartoons kunnen, net zoals ik me er dan door beledigd mag voelen. Het Westen moet maar eens consequent zijn over die vrije meningsuiting. Dan moet de Holocaust ontkennen ook kunnen. En moet die Dieudonné (vermeend antisemitische Franse komiek, red.), van wie ik verder niet weet hoe goed of slecht hij is, hier kunnen optreden. Anders is men hypocriet. En net die hypocrisie van twee maten en twee gewichten ergert moslims het meest. Die maakt dat je je er als moslim nooit voelt bijhoren. Vóór Abou Jahjah bestond de allochtone gemeenschap louter uit makke lammetjes. Zijn uitgangspunt heeft veel veranderd: wij zijn Belgen als alle andere Belgen en mogen dus even hard roepen.»

HUMO Je wil als schrijver maatschappelijk wegen?

El Azzouzi «Absoluut. Ik wil niet gewoon schrijver zijn, ik wil maatschappelijk relevant zijn, de vinger op de wonde leggen, een beetje voor zijn op mijn tijd. Boeken die uiteindelijk nergens over gaan, zullen volgens mij steeds minder gelezen worden. Deze tijd vraagt om romans die vandaag relevant zijn. Schrijvers als Herman Brusselmans, die altijd hetzelfde gratuite boek schrijven, zullen ook het snelst vergeten zijn.»

HUMO Of zoals je in een column schreef: ‘De literatuur is geen spiegel van de samenleving, hoogstens een handspiegeltje waarin schrijvers zichzelf bewonderen.’

El Azzouzi «Literatuur moet de tijdgeest weergeven. Als het literaire spectrum uitsluitend bestaat uit bange blanke burgerschrijvers die het over hun kleine wereldje hebben, dan komt het Vlaanderen van vandaag nooit volledig in beeld.

»Theater neemt de sprong naar de superdiversiteit van nu iets sneller: Michael De Cock is een prima voorbeeld, ook al werd hij daardoor misbegrepen – om het voor een keertje eens beleefd te zeggen. Ik heb een primeurtje voor je: ik ga deel uitmaken van de ploeg die Michael volgend jaar als KVS-directeur zal installeren. Samen willen we maatschappelijk het verschil maken. Ik heb er heel veel zin in.»

HUMO Wat zijn jullie plannen?

El Azzouzi «De KVS moet een open huis zijn. ’t Is, bij wijze van spreken, als een café: iedereen is welkom – meer zelfs: we hebben iedereen nodig. De KVS heeft de Brusselaars meer nodig dan omgekeerd, dat moeten we goed beseffen. Daarom willen we, via een slimme publiekswerking, de stad bij de KVS proberen te betrekken. Zo heb ik voorgesteld om tijdens de ramadan de iftar, het verbreken van de vasten om tien uur ’s avonds, in de KVS te houden. We zouden er debatten en een korte voorstelling aan kunnen koppelen, zo mikken we meteen breder dan het mainstream theaterpubliek.

'Malcolm X is vandaag nog altijd relevant: je moet polariseren, wil je de dingen in beweging krijgen. Wie altijd beleefd vraagt, krijgt nooit wat'

»Ik ga vast in dienst en zal worden gelinkt aan andere makers en regisseurs. Ik ga ook zeker een monoloog schrijven, maar allereerst maak ik werk van een stuk over Malcolm X. We zien het vrij groots, met een bigband en slammers. Junior Mthombeni gaat regisseren, Cesar Janssens wordt de bandleider. Malcolm X is vandaag dan ook nog altijd relevant: je moet nog altijd polariseren, wil je de dingen in beweging krijgen. Wie altijd beleefd vraagt, krijgt nooit wat. Malcolm X heeft voor mij meer betekend dan Martin Luther King. In zijn laatste jaren werd King trouwens door de zwarten niet meer serieus genomen, pas na zijn dood is hij het symbool geworden dat we vandaag kennen.»


Maagden of druiven

We beginnen later dan gepland aan de terugtocht. Om halfvier, op de ring rond Lille, begint El Azzouzi de vermoeidheid te voelen. Cruisen wordt nu toch een beetje werken, genereert naast rust ook haast.

HUMO Het cliché wil dat mensen die zonder crises door het leven glijden, niet de boeiendste zijn.

El Azzouzi «Daar ben ik het mee eens. Wie weinig heeft meegemaakt, kan minder relativeren en wordt daardoor minder interessant. Het cliché wil ook dat schrijvers ongelukkig zijn en dat achter de lach van comedians somberte schuilt. Ik geloof in elk geval dat miserie je creatiever maakt. Alsof je een slechte periode op één of andere manier kan wegschrijven, tenminste als je het niet over die miserie zelf hebt. Ik ken het: iets zwaars meemaken – een overlijden bijvoorbeeld – en dan in het juiste ritme raken om goed te schrijven over iets totaal anders.»

HUMO Je lijdt aan MS, weet ik, maar je hebt nooit een letter over je ziekte geschreven.

El Azzouzi «Ik ben mijn verdriet niet, ik weiger samen te vallen met mijn ziekte. Ik vind ze ook niet relevant voor mijn schrijverschap. Rechtstreeks autobiografisch schrijven over zware ervaringen wil ik niet, wel gebruik ik één en ander onrechtstreeks als inspiratie. Zo heb ik voor ‘Drarrie in de nacht’ wel degelijk uitgebreid uit mijn verleden geput. Maar de geheide bestseller ‘Ik en mijn probleem’ ga ik niet schrijven (grijnst). Dat vind ik literair niet interessant en bijna verwerpelijk vies.

»Intussen is het dertien, veertien jaar geleden dat de diagnose werd gesteld. Sindsdien hangt me een hakbijl boven het hoofd. MS is een progressieve ziekte, maar het is onvoorspelbaar wanneer een versnelling zal optreden: over vijftig jaar, over twintig jaar of over een uurtje. Af en toe val ik ten prooi aan vermoeidheid of zie ik plots niet goed meer door mijn ene oog. En een jaar terug heb ik nog een zware aanval gehad, waardoor de linkerkant van mijn lichaam zowat verlamd was. Ik heb toen zware cortisone gekregen en dat heeft geholpen, alleen heb ik sindsdien nog weinig gevoel in de vingers van mijn linkerhand. Dat komt niet meer goed, denkt de dokter, maar er zijn ergere dingen; ik gebruikte mijn linkerhand toch nauwelijks.

»Het blijft een mysterieuze ziekte. Ik neem medicatie die de progressie zou moeten afremmen, maar ik besef dat ik elke morgen kan opstaan met een onwillig lichaam. Daar kan ik perfect mee leven. Uiteindelijk hangt elke mens een bijl boven het hoofd, alleen besef ik dat mede door mijn ziekte iets meer.»

HUMO Helpt het dat door je geloof je sterfelijkheid geregeld is?

El Azzouzi (blaast) «Geregeld… Ik heb volgens mij genoeg gezondigd om een rechtstreeks ticketje naar de hel te krijgen. Van mij mag trouwens iedereen naar de hemel, ik denk niet dat het iets exclusiefs voor gelovigen is.

»Ik ben me bewust van mijn sterfelijkheid, maar ik heb geen angst om te sterven. Ik ben gewoon niet echt met de dood bezig – zoals de meerderheid van de mensen, gelovig of niet. Logisch: anders word je zot. Maar wat zal het zijn op het moment dat ik de dood in de ogen zie? Dan zal ik evengoed als niet-gelovigen angst hebben en in paniek schieten.»

HUMO Heb je een concreet beeld van dat hiernamaals?

El Azzouzi «Nee. Ik wil me laten verrassen (grijnst). Ik hoef dat ook niet te weten. Misschien zitten we nu in de hel en zijn we volop onze ellendige tijd aan het uitzitten. En die 72 maagden, da’s toch niet slecht? (lacht) Nu ja, er zijn veel verschillende interpretaties van de Koran, omdat die teksten vaak heel poëtisch zijn, en volgens andere schriftgeleerden gaat het om 72 heerlijke druiven. Nog anderen zeggen dan weer dat het allemaal verzonnen is. Tja, er is nog niemand teruggekeerd om uit te leggen hoe het precies zit. Ik vind het belangrijk dat je de Koran zelf leest, overdenkt en in zijn historische context bekijkt.»

HUMO Ondermijnt je ziekte je geluk?

El Azzouzi «Ik laat niet toe dat ze mijn geluk bepaalt. Die ziekte maakt me contenter met momenten van instant geluk, met de simpele dingen van het leven. Een nacht als deze vind ik de max: naar Parijs rijden en een jazzclub binnenlopen. En verder: een goede film, een goede documentaire, een goed boek. Vakantie. Een etentje. Een boek afgewerkt hebben, een goeie recensie, of nog beter: als een jonge gast naar me zwaait, zoals me een paar keer overkomen is, en ‘Drarrie in de nacht’ roept, gevolgd door iets als ‘Graaf!’ of ‘Respect!’. Het moeilijkste doelpubliek heb ik toch maar mooi bereikt (glimlacht).

»Op een schaal van tien geef ik mezelf een vijf voor geluk. Da’s niet supergeweldig – net geslaagd, met de hakken over de sloot.»

HUMO Helpt het dat je het afgelopen jaar als schrijver een grote sprong gemaakt hebt?

El Azzouzi «Absoluut. Maak er vijfenhalf van (grijnst). Maar ik relativeer geluk ook, net zoals niemand het zal merken als ik me wat neerslachtig voel. Het gruwelijke is: aan geluk wen je, maar ongeluk went nooit. Pijn wijkt niet. Je kunt er mettertijd beter tegen, meer niet. Wat je meegemaakt hebt, steekt soms terug de kop op. Bepaalde boeken of films ontwijk ik, omdat ik weet dat oude wonden gaan schrijnen. Oud verdriet lost nooit op, al is de ene dag beter dan de andere.»

HUMO En de liefde?

El Azzouzi (zucht) «Het verdriet is de vijand van de liefde. Maar ik ben romantisch van aard. Ik blijf volharden, ook al staat mijn romantische ideaalbeeld haaks op de realiteit (lacht). Mijn vrouw en ik hebben een moeilijke periode gekend, maar nu proberen we terug te bouwen. Stap voor stap. We steunen elkaar, we zijn op de goeie weg.»

HUMO Ook al rijd je met vreemde mannen naar Parijs, tot het ochtendgloren.

El Azzouzi «Ik heb een moeilijk karakter, maar zij niet minder. Ik sta op een soort van vrijheid, maar zij evenzeer. We vertrouwen elkaar, ook al is het natuurlijk niet evident dat ik binnenkort weer eens een maand naar Marokko ga. Maar af en toe komt mijn vrouw dan voor een paar dagen af. Een open relatie hebben we dus niet, ik riskeer ter plekke geslacht te worden (lacht).

»Natuurlijk draagt de liefde bij tot mijn geluk, net zoals vriendschappen en familiebanden dat doen. De vriendschappen uit de tijd van ‘Drarrie in de nacht’ hebben het overleefd, op twee na: één van mijn vrienden heeft zich, zoals Fouad in de roman, voor de trein gegooid, en een andere zit ergens in Pakistan of Afghanistan – al van vóór de Syriëstrijder uitgevonden werd. En om de twee weken ga ik op bezoek bij mijn ouders, dan zijn er altijd wel een paar van mijn zes zussen of één van mijn twee broers aanwezig. Gezellige momenten.»

HUMO Vergeten is de tijd dat je vader je ‘als een vuilniszak’ buitenzette, zoals de openingszin van ‘Drarrie in de nacht’ meldt?

El Azzouzi (lacht) «Met mijn vader kom ik goed overeen. ’t Was een heel strenge vader, zeker voor de oudste kinderen, maar met de jaren is hij zachter geworden. Intussen begrijp ik hem ook beter; er moet een enorme druk op die man gewogen hebben. Stel je even voor hoe het hier voor hem geweest moet zijn: hij verstond de taal niet, werkte dag na dag lang en hard, onderhield zowel zijn gezin hier als zijn familie in Marokko, moest wennen aan het slechte weer. Hij moet zich een loser gevoeld hebben, maar heeft het als analfabeet uiteindelijk toch maar gemaakt. Zo heeft hij ook appartementen gebouwd, die hij nu verhuurt, waardoor hij tot de dag van vandaag zijn familie in Marokko kan onderhouden. Chapeau. Mijn vader is trouwens één van die zeldzame huiseigenaars die aan Syrische en Irakese vluchtelingen verhuurt. Dat doet hij uit een gevoel voor rechtvaardigheid én uit nieuwsgierigheid: hij hoort graag verhalen uit andere continenten.»

HUMO We zijn bijna terug in België, Fikry, hoog tijd voor de zin van het leven.

El Azzouzi «’t Gaat bij mij letterlijk om zinnen. Elke dag probeer ik iets zinnigs te schrijven, over en voor de wereld. Ik ervaar mijn leven als zinvol zolang ik het al schrijvend kan vormgeven en kan blijven dromen, zonder tegen een boom te rijden.»

Vandaag lukt dat in elk geval. Het is halfvijf, na ruim tien uur on the road verwelkomt een rozige ochtendschemer ons thuis. Zo meteen is het wegennet terug aan de niet-dromers.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234