‘Je wilt toch alleen te maken hebben met mensen die betrouwbaar zijn?’ Beeld Getty Images
‘Je wilt toch alleen te maken hebben met mensen die betrouwbaar zijn?’Beeld Getty Images

chinasociaal krediet

Zo werkt het sociaal kredietsysteem in China: ‘Mensen konden geen treinkaartje meer kopen omdat ze schulden hadden gemaakt’

China probeert een sociaal kredietsysteem in te voeren door bedrijven en burgers te scoren op goed gedrag. Het komt nog niet erg van de grond.

Hoe betrouwbaar zijn de passagiers? Buschauffeur Yu Yong Si zou dat best willen weten. En het is geen toekomstmuziek, want in de chip in de identiteitskaarten van de inwoners van de stad Suzhou staat een betrouwbaarheidsscore opgeslagen. Die score is onderdeel van het zogenoemde sociaalkredietsysteem. Het plan voor het systeem dateert uit 2014, het zou in 2020 moeten functioneren, maar dat doet het nog niet helemaal. Het enthousiasme is matig, onder meer omdat het systeem nogal verschillend wordt toegepast. De ene stad gebruikt het om de data van bedrijven te koppelen, de andere om burgers te beoordelen op goed gedrag.

Zoals in Suzhou. Buschauffeur Yu Yong Si: ‘Je wilt toch alleen te maken hebben met mensen die betrouwbaar zijn?’

Wel of niet inschrijven op zo’n persoonlijke kredietscore is vrijwillig in Suzhou. Van de 13 miljoen inwoners hebben zich 1,63 miljoen aangemeld voor het systeem, dat is 12,5 procent. Alle Chinezen zouden in 2020 aangesloten moeten zijn bij dit systeem. Dat is tot op heden niet gelukt. Hoe werkt het en waarom komt het niet van de grond?

Protest in Mongolië

Aan alle kanten verzamelen overheden en banken data van Chinese burgers en bedrijven. Die data blijven meestal waar ze zijn: bij één kantoor dat niet communiceert met andere kantoren. Wie bijvoorbeeld een bankrekening opent of een verzekerings­polis afsluit, moet voor ieder wissewasje dat daarmee te maken heeft, terug naar dat ene kantoor.

Toen steeds meer data digitaal werden opgeslagen, besefte Peking dat het land beter zou functioneren als die sloten data aan elkaar verbonden zouden worden. Het ging de regering vooral om het bedrijfsleven. Een kredietsysteem zou een praktische oplossing bieden voor het grijze gebied waarin ondernemers de ene schuld met de andere konden afdekken. Wie zich niet zou gedragen, zou op een zwarte lijst komen.

Bij de start van de invoer van het kredietsysteem begonnen 43 steden aan projecten met sociaal krediet. Iedere lokale overheid legt andere accenten, en ieder systeem werkt anders. Zo kijkt Ningbo meer naar energie en infrastructuur, terwijl het systeem in Shanghai vooral bedrijven beoordeelt die zich bezighouden met veiligheid van voedsel en medicijnen.

Nog altijd zijn de kredietsystemen grotendeels bedoeld voor bedrijven, concludeerde denktank Merics in een recent rapport over de stand van zaken. Er is niet één kredietsysteem, maar allerlei nationale en lokale platforms die verschillende evaluaties en beoordelingsmethodes gebruiken.

Burgers langs de meetlat

Enthousiast trokken lokale overheden ook burgers het systeem in want het begrip ‘sociaal krediet’ staat open voor interpretatie. Zo werd de ideologie van beschaafd burgerschap, uitgedragen in de doctrine Xi Jinping Thought, er bijgetrokken. ‘Door de vaagheid van ‘sociaal krediet’ gebruikten lokale autoriteiten de slogan om (soms niet gerelateerde) beleidsprioriteiten door te voeren via zeer lokale initiatieven’, schrijft Merics. Ook burgers werden langs die vage meetlat gelegd. Gedreigd werd dat Mongoolse ouders die protesteerden omdat hun kinderen alleen nog maar in het Mandarijn les kregen, op de zwarte lijst zouden komen.

Het Osmanthussysteem, vernoemd naar de stadsbloem van Suzhou, is één van de projecten. Suzhou houdt bij of inwoners hun rekeningen op tijd betalen, en of ze geen overtredingen begaan. Een score begint bij honderd, en kan oplopen tot tweehonderd – hoe hoger de score, hoe betrouwbaarder de inwoner.

De score kan worden verhoogd door vrijwilligerswerk of een financiële donatie. Maar wie écht makkelijk zijn of haar score wil verhogen moet bloed doneren. ‘Bloed wordt opnieuw aangemaakt, een leven niet’, staat op de zijkant van een prefab­kliniek op het Suzhou Sun Plein. Een warme voorjaarswind drijft de geur van de viooltjes uit de bloembedden tot onder de rode luifel, waar vrijwilligers helpen bij het invullen van medische informatie.

Positief motiveren

Wang Hong Tao, veertiger met paardenstaart, zal zo in een van de brede, groene fauteuils plaatsnemen. Het is de vijfde keer dat ze bloed komt geven. Haar donatie levert vijf punten op. ‘De vorige keer deed het best pijn’, zegt ze. Toch is ze niet nerveus. Een dokter in de witte jas vraagt wat ze vanochtend heeft gegeten. ‘Ik heb alleen melk gedronken. Geen vette of hartige dingen’, zegt ze. Precies volgens de instructies.

Terwijl de dokter haar bloeddruk meet, vertelt ze dat ze uit de naastgelegen provincie Jiangsu komt. Ze wil haar twee tiener­zonen graag in Suzhou laten studeren. Een lokale huishoudregistratie (hukou) zou dat makkelijker maken, maar daar komt ze niet voor in aanmerking – ondanks het huis dat ze in Suzhou kocht en de baan die ze er heeft. Of haar donaties veel gaan helpen, is ook nog maar de vraag. ‘Ik heb gehoord dat je met 200 punten een hukou krijgt, maar dat haal ik nooit’, glimlacht ze verlegen.

Suzhou geeft mensen een score op basis van 22 categorieën, waaronder leeftijd, opleidingsniveau en of je de sociale lasten wel betaald hebt. Er doen twintig afdelingen van de overheid aan mee. ‘En dat worden er nog steeds meer’, zegt Zhu Feng, assistent-directeur van het Suzhou Public Credit Information Center. ‘De Osmanthus Score is bedacht om inwoners positief te motiveren.’

Van alle Chinese burgers kwam de afgelopen twee jaar tussen de 0,0015 en 0,3 procent op een zwarte lijst terecht, bij de Chinese bedrijven lag dat met 1 tot 2 procent iets hoger. Tot ze hun schulden inlossen, kunnen ze geen nieuwe leningen afsluiten.

Gesnapt door camera’s

Die zwarte lijst, daar heeft Ning Shan Shan wel over gehoord. De eigenaar van een scooterwinkel in Suzhou vertelt in zijn werkplaats over mensen die opeens geen treinkaartje meer konden kopen omdat ze schulden hadden gemaakt. ‘Als dat gebeurt moet je wel een heel slecht persoon zijn’, zegt Ning in de deuropening.

Een olie-achtige walm van rubber en plastic hangt om tientallen in plastic verpakte scooters. Hij heeft de winkel al zes jaar, en kwam gelukkig nooit in de problemen. Het lokale kredietsysteem kent hij niet. Want Ning gebruikt het commerciële Zhima of Sesame Credit, dat niet moet worden verward met het lokale kredietsysteem. Zhima is onderdeel van de allesomvattende Alipay-app. Vrijwel al het betaalverkeer in China gaat via Alipay of concurrent WeChat, waardoor het makkelijk na is te gaan of mensen of bedrijven schulden hebben en of ze wel of niet in aanmerking komen voor een lening.

Brussel zet de toon met regelgeving kunstmatige intelligentie

China en de Verenigde Staten mogen dan vooroplopen als het om de technologische ontwikkelingen in kunstmatige intelligentie gaat, Europa hoopt de ethische koppositie te pakken. ­Deze week presenteerde de Europese Commissie een aanzet tot regelgeving.

Sommige toepassingen zouden regelrecht verboden moeten worden, vindt de Commissie, waaronder de Chinese sociaalkredietsystemen. In het algemeen moet dat gelden voor elke toepassing waarmee menselijk gedrag kan worden gestuurd, vooral als overheden dat doen.

Tegelijk wil Brussel verantwoorde toepassingen niet in de weg zitten en de concurrentie met de hightechwereld aangaan. Wat Eurocommissaris Thierry Breton (interne markt) betreft moet de EU ‘een mondiaal knooppunt worden voor uitblinken in kunstmatige intelligentie, van het laboratorium tot de markt’.

De voorstellen moeten nog onder handen worden genomen door zowel de 27 lidstaten als het Europees Parlement, een proces dat jaren zal duren. De lobby zal intensief zijn. De higtechsector vreest bureaucratie en betutteling, burgerrechtenorganisaties juist dat de regels te laks worden.

(Christoph Schmidt)

Zhima combineert al die Alipay-data en hangt er zelf een kredietscore aan. Is die score hoog genoeg, dan hoef je geen borg te betalen voor bijvoorbeeld de telefoonoplader die je in veel kleine winkels kunt huren. Vraagt Ning zijn klanten om hun score te laten zien? ‘Eigenlijk niet. Wie in termijnen betaalt, doet dat via Home Credit, een derde platform. Maar die big data zijn allemaal aan elkaar verbonden’, weet Ning.

De ondernemer is beducht voor de dingen die je kunt doen met alle data die Chinese overheden verzamelen. De schermen die opdoken langs Shizistraat in Suzhou zijn een mooi voorbeeld. Wie een rood stoplicht negeert, wordt door camera’s gesnapt. Gezichtsherkenningssoftware koppelt een naam en identiteitsnummer aan de overtreder. In theorie trekt een computer automatisch punten van diens kredietscore, want door rood lopen is slecht sociaal gedrag.

De gemeente Suzhou wil niet zeggen of dat inderdaad gebeurt – maar het kán wel. Onzin, vindt Ning. Aan misstappen zijn al consequenties verbonden. Zo kent China een puntenrijbewijs. Wie te hard rijdt, verliest een punt. Ning: ‘Je moet dan gewoon een boete betalen. Dat heeft niets te maken met je krediet.’

Waarom weten wie afval scheidt?

Onderzoeker Dev Lewis doet al jaren onderzoek naar het Chinese sociaalkredietsysteem. ‘Het staat niet boven de wet, dus je zou mensen dubbel straffen door punten af te nemen.’ Notoire voorbeelden zijn de situaties waarin iemand die in de schulden zit, geen trein meer kan nemen naar zijn werk, waardoor hij geen geld kan verdienen om zijn schuld af te betalen.

De overheid is zich er tegenwoordig van bewust dat er dingen mis kunnen gaan als je het scoren van mensen aan een computer overlaat. In de Administrative Penalties Law die in januari inging, staat daarom dat er altijd een mens moet meekijken.

Lewis vraagt zich ondertussen af wat een sociaalkredietsysteem voor burgers toevoegt. ‘Waarom wil je weten of mensen hun vuilnis scheiden? Of ze een rood licht negeren? Het is niet aangetoond dat mensen vaker bloed geven of minder boetes krijgen als ze weten dat ze er punten mee verzamelen.’

Een fabeltje

In plaats van straffen zijn het nu vooral beloningen die mensen ertoe moeten bewegen zich te registreren voor een lokaal kredietsysteem. Maar die zijn verre van royaal. Het verhaal dat je een lokale huishoudregistratie kunt ‘verdienen’ met bloed geven, is – helaas voor Wang Hong Tao – een fabeltje dat in Suzhou wijdverspreid blijkt. Beloningen zitten ’m eerder in de borg van 50 yuan (6,50 euro) op het pasje van de bibliotheek laten zitten, zoals in Suzhou.

In de hal van de witgepleisterde bibliotheek klatert een waterval. In de leeszalen stroomt natuurlijk licht binnen door het glazen dak en de grote ramen. Je moet het wel heel bont hebben gemaakt, wil je toch borg moeten betalen. ‘Er zijn eigenlijk nooit problemen’, zegt bibliothecaresse Dong Ya Fei (25), opkijkend van haar stripverhaal. ‘Eigenlijk is het al voldoende om je te registreren.’

De meeste bibliotheekleden gebruiken het commerciële Zhima, stellen Dong en haar collega Xing Jia. Vooral omdat iedereen dat toch al op z’n telefoon heeft staan. Het probleem van Zhima is dat het een commerciële dienst is, iets heel anders dan de kredietscore die overheden berekenen door hun data aan elkaar te koppelen.

Betrouwbaarheid van vrienden

Hoe het Zhima-algoritme precies werkt, is niet bekend. De app suggereert dat bijvoorbeeld ook de betrouwbaarheid is meegenomen van vrienden naar wie je regelmatig geld overmaakt.

Hoe slim om te gaan met de data die ze verzamelt, is een van de grootste vraagstukken voor Peking. De centrale regering buigt zich de komende jaren over de bescherming van privacy, juridische aansprakelijkheid en ethiek. Eén centraal sociaalkredietsysteem is er niet gekomen, maar al die verschillende, lokale projecten leverden waardevolle inzichten op voor nieuwe regelgeving.

Terwijl hij met zijn telefoon een code scant om een leenfiets los te maken uit de standaard, geeft buschauffeur Yu Yong Si toe dat hij het Osmanthussysteem van Suzhou ook niet gebruikt. ‘Voor dat systeem moet ik me gaan registreren bij een kantoor, en dan moet ik alsnog 200 yuan borg betalen. Dat hoeft bij Zhima niet.’ Zoals veel overheidsdiensten is het vooral veel gedoe, zo’n kredietscore. En hij heeft nog een argument. ‘In de Alipay-app zie ik ook meteen hoeveel er van mijn tegoed afgaat. Super makkelijk.’

(Trouw)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234