Zoek de zeven verschillen: waarom vrouwen andere geneesmiddelen nodig hebben dan mannen

In de geneeskunde is de man de maat van alle dingen. Bijna alles wat we denken te weten over ziektes en hoe ze te genezen, gaat terug op onderzoek dat vrouwen straal negeert. Van de pot gerukt, vindt de Israëlische gynaecoloog Marek Glezerman, die in zijn boek ‘Ook getest op vrouwen’ vurig pleit voor een gender- en seksespecifieke geneeskunde.‘Zelfs voor verhoogde bloeddruk bij zwangerschappen baseren we ons op onderzoek bij mannelijke ratten.’

'Niet de vrouw, maar de man is eigenlijk het zwakke geslacht'

HUMO Uw boek rekent af met een eeuwenoud misverstand: dat een vrouwenlichaam op dezelfde manier in elkaar zit en werkt als een mannenlichaam – baarmoeders en testikels buiten beschouwing gelaten.

MAREK GLEZERMAN «Dat onze voortplantingsorganen verschillen, wilden dokters en wetenschappers nog wel geweten hebben. Maar voor het overige worden vrouwen sinds jaar en dag beschouwd als kleine mannen. Ze kunnen kinderen op de wereld zetten en ze wegen doorgaans minder, maar voor de rest werden ze als kopieën gezien. Dokters onderzochten hen op dezelfde manier en gaven dezelfde medicatie in dezelfde dosissen. Elke nieuwe ontdekking over het mannelijk lichaam werd geprojecteerd op het vrouwenlichaam.

»Sinds een tiental jaar komen we gaandeweg te weten dat die manier van denken verkeerd is. Het is vergelijkbaar met het ontstaan van de kindergeneeskunde: men ging er altijd van uit dat kinderen kleine mensjes waren, met kleinere botten en kleinere organen. Tot we plots zagen dat de organen van kinderen anders werken dan bij volwassenen. Bij vrouwen maken we nu een soortgelijke evolutie mee: meer en meer onderzoek toont aan dat mannen- en vrouwenlichamen fundamenteel verschillen, ook al lijken we anatomisch erg op elkaar. Er zijn nochtans veel medische specialisaties waar dokters intuïtief altijd hebben aangevoeld dat mannen en vrouwen verschillen. Anesthesisten en chirurgen zien elke dag dat vrouwen er langer over doen om te ontwaken na een operatie. Oogartsen zien in hun wachtkamer dat vrouwen voor andere ziektes komen dan mannen. En immuunspecialisten weten dat ze voor elke tien vrouwen met fibromyalgie (chronische pijn en stijfheid in spieren, red.) maar één man behandelen.»

HUMO Is het een kwestie van discriminatie dat de medische wereld zo gefocust is op mannen?

GLEZERMAN «Neen, er zijn goede redenen voor. Onderzoek met mannen is praktischer. Dat geldt zowel voor mensen als voor ratten: mannen worden niet zwanger en menstrueren niet, waardoor hormonale schommelingen het onderzoek niet kunnen bemoeilijken. Daarbovenop is onder meer de catastrofe met thalidomide (Softenon, red.) gekomen. Tijdens de jaren 50, 60 en 70 zijn duizenden kinderen geboren met verschrikkelijke afwijkingen aan de ledematen nadat hun moeders thalidomide hadden gekregen tegen zwangerschapsmisselijkheid. In 1977 heeft de FDA (het Amerikaanse geneesmiddelenagentschap, red.) geadviseerd om vrouwen in de vruchtbare periode uit te sluiten van klinisch onderzoek. Wetenschappers hebben die aanbeveling gretig aangegrepen om de volledige vrouwelijke populatie links te laten liggen.»

HUMO Ik las dat 75 procent van alle medische onderzoeken uitsluitend op mannen wordt uitgevoerd. Dat is toch amper te geloven?

GLEZERMAN «Het is moeilijk te becijferen, want er is een grijze zone. Bij sommige studies lees je in de inleiding dat ze zijn uitgevoerd bij vijfhonderd mannen en vijfhonderd vrouwen. Dan zou je denken: ‘Goed gedaan.’ Maar vaak blijkt dat men de resultaten voor mannen en vrouwen vervolgens op één hoop gooit. Dan is dat onderzoek zelfs het papier niet waard waarop het is gedrukt. Het is wetenschappelijke onzin om twee populaties met zulke grote verschillen over één kam te scheren. Toch denk ik dat twee derde van alle onderzoek nog altijd zo gebeurt.»

HUMO Intussen hebben meerdere geneesmiddelenautoriteiten hun aanbevelingen bijgeschaafd: ze dringen aan op méér vrouwen.

GLEZERMAN «Ja, maar dat zijn aanbevelingen en het wetenschappelijk onderzoek is vrij. Gelukkig eisen nu al meer dan dertig toonaangevende wetenschappelijke tijdschriften dat er specifiek naar sekse- en genderverschillen wordt gekeken. Gebeurt dat niet, dan publiceren ze het artikel niet: dat is een belangrijke stap. »

'Medisch gezien zouden mannen misschien beter vier keer eten per dag, en vrouwen maar twee keer'

HUMO Eigenlijk zegt u dat het gros van onze kennis over het lichaam, ziektes en medicatie niet opgaat voor de helft van de bevolking?

GLEZERMAN «Absoluut. Onze kennis helt te veel over naar mannen. Hoe absurd het ook mag klinken: dat geldt zelfs voor ziektes die we als typisch vrouwelijk beschouwen. De behandeling van hoge bloeddruk bij zwangerschappen is gebaseerd op onderzoek bij mannelijke ratten. Men kan in een laboratorium perfect de bloeddruk van ratten verhogen en kijken wat de gevolgen zijn. Alleen: ze hebben dat gedaan met mannelijke ratten en de bevindingen geëxtrapoleerd naar zwangere vrouwen.

»Overigens is de vooringenomenheid bij enkele aandoeningen omgekeerd. De belangrijkste vragenlijsten waarmee artsen naar depressie peilen, zijn helemaal afgestemd op de symptomen van vrouwen. Maar bij mannen manifesteert depressie zich compleet anders: niet met passiviteit en een gebrek aan fut, maar juist in de vorm van agressief gedrag en overmatige werklust. Die symptomen komen niet terug in de bestaande vragenlijsten, waardoor veel depressieve mannen onder de radar blijven. Het opmerkelijkste voorbeeld is wellicht borstkanker. Als mannen borstkanker krijgen, worden ze behandeld met Tamoxifen, een medicijn waarvan we weten dat het werkt bij vrouwen, maar dat nog nooit bij mannen is getest. In de praktijk merken we dat het bij mannen minder goed werkt en dat ze meer last hebben van neveneffecten: daardoor laten ze de behandeling vaak stopzetten.»

HUMO Waarom duurt het zo lang voor die inzichten doorsijpelen?

GLEZERMAN « Eigenlijk duurt het helemaal niet lang. Deze discipline bestaat nog maar tien, vijftien jaar. De meeste toonaangevende universiteiten hebben nu een afdeling gender- en seksespecifieke geneeskunde, er wordt onderzoek gedaan, er zijn congressen... We hebben al een lange weg afgelegd.»

HUMO Om aan te tonen hoe erg mannen en vrouwen verschillen, maakt u in uw boek een reis door het menselijk lichaam. U houdt onder meer halt ter hoogte van het hart.

GLEZERMAN «Het cardiovasculair systeem is een sprekend voorbeeld, en het kan zware gevolgen hebben als dokters de verschillen tussen mannen en vrouwen blijven negeren. Hartaanvallen worden gezien als een aandoening die alleen mannen treft. Dat klopt slechts gedeeltelijk, tot de leeftijd van 50 jaar. Vrouwen zijn beschermd door hun hormoonhuishouding. Vanaf de menopauze neemt die bescherming af en keren de statistieken om: dan wordt het ook een vrouwenprobleem. Bovendien zijn de symptomen van een hartaanval anders. Bij mannen herkent iedereen het, daar moet je zelfs geen dokter voor zijn: een acute, scherpe pijn in de linkerborst die uitstraalt naar de linkerarm, gepaard met paniek en doodsangst. 20 procent van de vrouwen vertoont totaal andere symptomen. De pijn wordt geleidelijk erger en bevindt zich centraler, het lijken bijna maagklachten. Een vrouw die zoiets meemaakt, denkt niet meteen aan een hartaanval en een dokter herkent het vaak niet. Die vrouwen komen pas later in het ziekenhuis terecht, de kans op een foute diagnose is vier keer hoger dan bij mannen. Terwijl de tijd tussen de eerste symptomen en de behandeling cruciaal is.»

HUMO Een ander domein waar mannen en vrouwen als dag en nacht verschillen, is de spijsvertering.

GLEZERMAN «Intuïtief hebben we dat altijd geweten: vrouwen hebben veel meer problemen met hun spijsvertering. Het prikkelbaredarmsyndroom komt bij westerse vrouwen vier keer meer voor dan bij mannen. Dat heeft met de darmflora te maken. Maar de vrouwelijke spijsvertering werkt ook trager dan die van mannen en ze maken andere spijsverteringssappen aan: alles wat in de maag en darmen terechtkomt, is dubbel zo lang onderweg. Dat heeft implicaties voor ons eetgedrag. Het is bijvoorbeeld de vraag of het wel normaal en wenselijk is dat mannen en vrouwen tegelijkertijd ontbijten, lunchen en dineren. Misschien eten vrouwen beter twee keer per dag, en mannen vier keer. Onze verschillende spijsverteringsstelsels hebben ook gevolgen voor hoe we alcohol en medicijnen opnemen en verwerken.»

HUMO U pleit voor verschillende doseringen voor mannen en vrouwen.

GLEZERMAN «Meer nog: bij sommige ziektes zullen we zelfs verschillende medicijnen nodig hebben. Nu al zien we dat sommige medicijnen beter werken bij mannen dan bij vrouwen, of andersom. Preventief gebruik van aspirine verkleint bij mannen de kans op een hartaanval, maar bij vrouwen doet het in eerste instantie de kans op een beroerte dalen. Bij bepaalde hartritmestoornissen hebben bètablokkers die bij mannen de hartslag onder controle brengen, een tegenovergesteld effect bij vrouwen. Ook hier is het levensgevaarlijk om geen rekening te houden met de verschillen tussen de seksen. Er zijn ook problemen bij de dosering van de medicatie, omdat die meestal gebaseerd is op onderzoek bij mannen. Daardoor maken vrouwen meer kans op overdosissen en ervaren ze vaker neveneffecten.»

HUMO De volksmond zegt dat vrouwen een hogere pijndrempel hebben dan mannen. Dat heeft wellicht te maken met de pijn waaraan ze blootstaan bij een bevalling, maar u spreekt dat tegen.

GLEZERMAN «In het lab kunnen we experimenteel aantonen dat mannen een hogere pijndrempel hebben dan vrouwen. Dat is evolutionair ook perfect te verklaren – als mannen op jacht gingen, moesten ze tegen een stootje kunnen. Maar veel mensen verwarren de pijndrempel met de omgang met pijn. Dat is iets anders: vrouwen kunnen beter om met pijn en klagen dus minder. Dat zijn belangrijke inzichten, want geneeskunde draait hoe langer hoe meer rond levenskwaliteit. Het probleem met pijn is dat je die niet kunt meten zoals de bloeddruk, maar het is wel steeds duidelijker dat vrouwen die anders ervaren. Bij vrouwen met pijn lichten tijdens MRI-scans andere hersendelen op dan bij mannen. Ze reageren anders op medicatie. Ze vertonen andere neveneffecten. En toch zal je zien dat een vrouw van 50 kilogram met rugpijn hetzelfde doosje met 30 tabletten krijgt als een man van 100 kilogram: ‘Neemt u drie keer per dag één pilletje.’»

HUMO En het is complexer dan de dosering halveren?

GLEZERMAN «Veel complexer. Maar we zouden kunnen beginnen met te denken in termen van aantal milligram per kilogram lichaamsgewicht. Zelfs dat gebeurt niet bij medicijnen die los worden verkocht. Dat is geschift. En in dit geval zijn het weer vooral vrouwen die met een nadeel worden opgezadeld. Een Amerikaans onderzoek op spoedafdelingen toonde dat vrouwen met buikpijn veel minder snel pijnstillers kregen toegediend dan mannen die ook buikpijn hadden. Het heeft er wellicht mee te maken dat dokters pijn moeilijker kunnen inschatten bij vrouwen dan bij mannen. Door het cliché dat mannen minder snel klagen over pijn – boys don’t cry – worden ze sneller ernstig genomen.»

HUMO Dat bewijst ook waarom uw specialisatie gender- én seksespecifieke geneeskunde heet.

GLEZERMAN «Precies. Je moet de biologie én de sociologie – want dat is het genderaspect – in acht nemen. De genderspecifieke geneeskunde houdt zich ook bezig met maatschappelijke normen en gedrag, want die hebben een invloed. Malaria komt minder voor bij vrouwen dan bij mannen. Dat heeft ermee te maken dat de malariamug voorkomt in gebieden waar strenge kledingvoorschriften gelden voor vrouwen. Wie het lichaam volledig bedekt, wordt minder snel gestoken. Het carpaletunnelsyndroom is nog zo’n typische ziekte die vaak bij vrouwen voorkomt: door overbelasting kunnen zenuwen in de pols gekneld raken. Als je dag in, dag uit met emmers zeult en dweilen uitwringt, loop je vanzelf een groter risico.»

HUMO Zou u uw boek feministisch noemen?

GLEZERMAN «Dat zou ik niet eens willen. Het klopt dat ik als gynaecoloog mijn leven heb gewijd aan de gezondheid van vrouwen, maar ik ben ervan overtuigd dat genderspecifieke geneeskunde de kwaliteit van de zorg zal verbeteren voor mannen én voor vrouwen.»

HUMO Uw boek is wél feministisch in die zin dat u komaf maakt met het fabeltje dat mannen het sterke geslacht zijn.

GLEZERMAN «Het is net omgekeerd: mannen zijn het zwakke geslacht. Het begint al in de baarmoeder, want mannelijke foetussen lopen een hoger risico op vroeggeboorte en complicaties bij de geboorte. Ook na de geboorte zijn ze kwetsbaarder, want in de kindertijd worden ze sneller ziek. Vanaf de puberteit maken ze ook meer kans om gewelddadig om het leven te komen omdat ze roekelozer zijn. Ze komen sneller om bij ongevallen of bij het uitoefenen van hun beroep. En vrouwen ondernemen wel vaker zelfmoordpogingen, maar bij mannen zijn die succesvoller.

»Mannen zijn groter en hebben meer spieren, maar in termen van overleven zijn we in het nadeel. Dat heeft te maken met testosteron, het belangrijkste hormoon dat mannen drijft. Het onderdrukt het immuunsysteem – dat kunnen we aantonen in het lab – waardoor mannen sneller ten prooi vallen aan infectieziektes dan vrouwen. Omgekeerd hebben vrouwen een sterker immuunsysteem, dat hen beschermt tegen de infectieziektes van hun kinderen.»

HUMO Op het einde van uw boek maakt u de penibele toestand van de man wel erg tastbaar: u zegt onomwonden dat de mannelijke soort met uitsterven is bedreigd.

GLEZERMAN (lacht) «Ik ben niet de enige die dat zegt. Dat is een breed gedragen overtuiging onder genetici. Het heeft te maken met onze geslachtschromosomen: vrouwen hebben twee X-chromosomen, mannen een X- en een Y-chromosoom. Het X-chromosoom is een solide en levensvatbaar chromosoom, waarop wel duizend genen liggen. Het Y-chromosoom is pas ontstaan toen de zoogdieren opdoken, 200 à 300 miljoen jaar geleden. Het was toen een blakend chromosoom, maar het rafelt uiteen: er zitten nog minder dan tachtig genen op. Genetisch gezien is het een soort woestenij. En de achteruitgang gaat voort: we weten met wiskundige zekerheid dat de mannelijke soort zoals we die nu kennen over 200.000 jaar niet meer bestaat. »

Marek Glezerman, ‘Ook getest op vrouwen’, Manteau

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234