'Zonnige groetjes uit Buchenwald.' Dark tourism: op vakantie naar een rampplek

Elk jaar bezoeken miljoenen vakantiegangers een rampplek of concentratiekamp. Dat fenomeen heeft een naam: dark tourism. Wat drijft ons om in plaats van lekker op het strand te gaan liggen Auschwitz, Ground Zero of de Bataclan te gaan bezoeken?

'We zijn altijd nieuwsgierig geweest naar de dood'

Met tranen in de ogen liep de Roemeense Dorina Buda (35) vorig jaar het Anne Frank Huis uit. Om haar heen leek iedereen een beetje te snikken. Terwijl ze eigenlijk in Amsterdam was om plezier te hebben.

Waarom gaan we tijdens de vakantie naar plaatsen van onheil? ‘Contra-intuïtief,’ noemt Buda het, die drang van toeristen om locaties te bezoeken die je associeert met de dood of gruwelijkheden. Vakantie is plezier maken en je ontspannen, maar miljoenen toeristen per jaar trekken óók naar plekken als Auschwitz, de killingfields in Cambodja en Ground Zero in New York. Deze vorm van toerisme kreeg in 2000 van de Britse onderzoekers John Lennon en Malcolm Foley de naam dark tourism. Hoewel er geen cijfers voorhanden zijn, lijkt het fenomeen groeiende. In Groot-Brittannië is er zelfs een onderzoeksinstituut aan gewijd aan de University of Central Lancashire. Buda, universitair docente aan de Rijksuniversiteit Groningen, onderzoekt dark tourism in Israël en Palestina.

- Dark tourism klinkt erg duister. Is het ook echt zo negatief?

Dorina Buda «Helemaal niet. Het is een breed begrip dat vooral betrekking heeft op locaties die je confronteren met bepaalde emoties als angst, verdriet of ontroering. Ramptoerisme valt hier bijvoorbeeld onder. Toch kan dark tourism ook bijzonder positief zijn.»

- Op welke manier?

Buda «Als je op rampplekken komt, in concentratiekampen of op plaatsen als New Orleans na orkaan Katrina, vraag je je af wat er is gebeurd, hoe het is kunnen gebeuren en wat je misschien zelf kunt doen om het te voorkomen.»

- Miljoenen mensen gaan jaarlijks naar het Anne Frank Huis en het museum op Ground Zero. Waarom heeft de mens daar behoefte aan?

Buda «Sommige mensen willen een beeld krijgen bij de geschiedenis die ze kennen, ze worden er persoonlijk door geraakt, ze zijn nieuwsgierig of het staat in een reisgids als ‘must see’. Bij het bezoek aan dergelijke locaties ontstaat een verband tussen angst en plezier. Je ontsnapt even aan de routine van je dagelijkse emoties. Je zintuigen worden extra geprikkeld; de ervaring wordt intenser want je zwenkt van blijdschap naar verdriet, van vreugde naar tranen. Als je alleen gaat skiën of zonnen op het strand, kom je die gevoelens niet tegen.»

- Is het iets nieuws?

Buda «Nee, het bestaat al eeuwen. Ook het reizen naar gladiatorenspelen of het bijwonen van executies kun je zien als vroege vorm van dark tourism. In de 19de eeuw was het heel gewoon om begraafplaatsen te bezoeken. We zijn altijd nieuwsgierig geweest naar de dood.»

- Is het ook sensatiezucht om naar rampgebieden te willen gaan?

Buda «Toeristen en reisbureaus zullen niet snel toegeven dat er bij zo’n bezoek een zekere sensatiebehoefte meespeelt. Het is taboe om te zeggen dat je dicht bij de dood wilt zijn. Mensen zullen altijd een andere uitleg geven: ik wil de geschiedenis beter begrijpen, respect tonen, stilstaan bij wat mijn grootouders hebben meegemaakt. Terwijl er meer aan de hand is dan alleen jezelf willen onderwijzen.»

- Wat is er dan aan de hand?

Buda «In mijn onderzoek zoek ik naar de onbewuste drijfveren om rampplekken te bezoeken. Ik gebruik daarvoor Spinoza’s term ‘affect’: emoties kun je een naam geven, terwijl affect de laag onder de emoties is, het gevoel waar je geen naam voor kunt vinden. Het is een soort krachtenveld dat mensen voortbeweegt.»

- Maakt een bezoek aan Waterloo of het voormalige kampterrein Buchenwald een vakantie beter?

Buda «Dat kan. Als je daarna naar huis gaat, kun je nog steeds geraakt zijn door wat je zag of wat een gids heeft verteld. Het is iets wat blijft hangen, soms je leven lang. Dat is waarschijnlijk minder het geval wanneer je de tunnel in Parijs gaat bekijken waar prinses Diana is omgekomen, maar een bezoek aan een concentratiekamp kan een grote indruk maken.»

- Waarom groeit dark tourism?

Buda «Rampen en terroristische aanslagen zijn voortdurend aanwezig in het nieuws. Dat jaagt sommige mensen angst aan en maakt anderen net nieuwsgierig. Ze kiezen ervoor juist naar die plekken te gaan in plaats van naar het strand. Het ligt natuurlijk gevoelig, maar er zullen ook mensen zijn die naar Parijs gaan om de Bataclan of de restaurants te bezoeken waar in november tientallen mensen zijn doodgeschoten. Toeristen leggen het uit als het tonen van respect, of het zich niet laten bangmaken door terroristen. Maar er zit ook iets van voyeurisme in.»

- Zijn er grenzen aan het toelaatbare?

Buda «Ik wil geen moreel oordeel vellen over dark tourism. Maar lokale bewoners, bijvoorbeeld in New Orleans, zijn niet altijd blij met de toeristen die komen kijken naar hun lijden. Al proberen toeristenbureaus het te verkopen als ‘empathie tonen met de slachtoffers’. Zo heb je bijvoorbeeld ook liquidatietours, zoals in Amsterdam, waarbij gidsen langs locaties gaan waar criminelen zijn doodgeschoten.

»Natuurlijk zijn er grenzen aan wat moet kunnen, maar ik zie ook dat die grenzen verschuiven. Alleen al het feit dat er een groeiende interesse is voor macabere locaties, laat zien dat we die grenzen moeten bediscussiëren. En ook de manier waarop we ermee omgaan: selfies nemen bij een Holocaustmonument, bijvoorbeeld.

»Tegelijkertijd kan dark tourism ook écht iets moois opleveren. In Palestina zijn ze bijvoorbeeld heel blij met bezoekers. Die gaan naar huis en delen wat ze hebben gezien. Voor hen zijn toeristen ‘vredebodes’.»

© Het Parool

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234