null Beeld Al Drago
Beeld Al Drago

pfas in de vs

Zuhal Demir: ‘Amerikaans parlementslid, dat zou nog iets voor mij zijn. Ik zou goed bevriend zijn met AOC, Alexandria Ocasio-Cortez’

‘Amai!’ Soms zegt een stopwoordje veel over wie het gebruikt. Vlaams minister Zuhal Demir (N-VA) is aan een snelle opmars bezig naar de top van de politieke voedselketen. Vijf dagen in haar spoor doorheen de Verenigde Staten leert waarom. ‘Gemeen? Ik kan héél gemeen zijn.’

Jeroen Van Horenbeek

Een zomerse dinsdag in Washington. Schoolkinderen, toeristen en een handvol amish met een strooien hoed op lopen over de Mall, het lange grasveld in het centrum van de Amerikaanse hoofdstad waar neoklassieke monumenten en musea de vaderlandse geschiedenis tonen.

Vanop een bank onder het Washington Memorial kijkt Demir haar ogen uit op de vrolijke massa. Hoeft het gezegd dat de minister, gekleed in een marineblauw pak, ook in opperbeste stemming is voor haar eerste overzeese missie? Demir in de Verenigde Staten, dat bruist als een aspirine in een glas champagne. Of beter, gezien het decor: in een grote beker Diet Coke.

“Amerikaans parlementslid, dat zou nog iets voor mij zijn”, lacht Demir. “Ik zou goed bevriend zijn met AOC, Alexandria Ocasio-Cortez (het jonge parlementslid uit New York, JVH). Ik ben het niet met alles eens wat ze zegt, maar wel chapeau voor hoe ze opkomt voor vrouwenrechten. En heb je gezien dat ze live kookt op Instagram? Amai, fantastisch toch! Eigenlijk moet ik dat ook eens uitproberen. Dan kook ik mijn beste recept: spaghetti, met vegetarische bolognaise.”

Demir heeft al een aardig deel van de wereld gezien, maar het is haar eerste keer in Washington. De hoofdstad van de vrije wereld voor de ene, ‘the swamp’ (het moeras) voor de andere. Wat niet zo vreselijk ver van de waarheid blijkt aangezien Washington is gebouwd op moerasgrond. Hoe dan ook: Demir heeft zichzelf een overvolle agenda cadeau gedaan voor haar eerste dienstreis buiten Europa, met een reeks ontmoetingen in Washington, gevolgd door binnenlandse vluchten naar Nashville en daarna New Orleans. Het ‘diepe zuiden’ is dat. “De laatste jaren ben ik nooit verder geraakt dan Nederland. Ook al omdat ik het een geruststellend gevoel vind om te weten: als er iets misloopt, ben ik snel terug”, zegt Demir. “Ver reizen is sowieso moeilijk met mijn dochtertje, Rozanne (4). Volgende zomer wil ik haar wel meenemen naar het geboortedorp van mijn vader, in het oosten van Turkije. Dat moet ze gezien hebben. Ze zal verrast zijn. Daar is niks, écht niks. Water moet je met een emmer halen.”

Gewoon Zuhal

Drie jaar is Demir intussen minister. In die tijd is ze de grijze middelmaat van de Vlaamse regering ontstegen. In de poppolls heeft ze een vaste plek bovenaan. In de krantenrapporten krijgt ze hoge punten. Volgens een peiling van Het Belang van Limburg voelt de helft van haar provinciegenoten zich door Demir vertegenwoordigd. “Ik denk dat de mensen me zien als Zuhal, gewoon Zuhal. Niet als een minister of een typische partijpolitica”, luidt haar verklaring.

Daar is iets van. Demir is niet het type politica dat geniet van de poeha van de macht. Integendeel. In de luchthavens kiest ze er, tot irritatie van de Amerikaanse grenswachten, voor om de diplomatieke ingang te negeren en gewoon in de wachtrij aan te schuiven. Achteraf zegt ze verbaasd: “Amai, die agent was dus boos op mij, hè.” Een diplomaat geposteerd in de Verenigde Staten krijgt bij de kennismaking plagerig de opmerking dat hij er “op de foto groter uitzag”. De handtas wordt regelmatig ingeruild voor een handig rugzakje van voetbalclub KRC Genk.

“Haar populariteit komt niet uit de lucht vallen. Zuhal is een politica die authentiek is. Ze gaat altijd recht door zee. Ik kan die aanpak appreciëren en duidelijk wel nog meer mensen”, vertelt Conner Rousseau, de voorzitter van Vooruit, aan de telefoon vanop het thuisfront. “Het maakt ook dat je snel weet wat je aan haar hebt en dat ik haar gemakkelijker kan vertrouwen. Al maak je ook wel vijanden door regelmatig mensen hard tegen hun schenen te schoppen.”

Demir heeft er een gewoonte van gemaakt om een keer per jaar de Vlaamse partijvoorzitters uit te nodigen voor een lunch op haar kabinet in Brussel, maar met Rousseau blijft het daar niet bij. Ze spreken regelmatiger af. Deze zomer nog bij een tomaat-garnaal in Nieuwpoort, waar de socialist al jaren jeugdkampen begeleidt. Zij: “Ik heb geen vrienden in de politiek, maar met Conner klikt het.” Hij, al lachend: “We kunnen het zeker met elkaar vinden. Al zit ze natuurlijk in de foute partij. Dat zeg ik haar altijd.” Het lijkt nu al een zekerheid: na de verkiezingen in 2024 zal het duo Demir-Rousseau een cruciale rol spelen in de formatie.

Bij het Lincoln Memorial in Washington. Beeld Al Drago
Bij het Lincoln Memorial in Washington.Beeld Al Drago

Kameraadschap vertekent soms het zicht, maar ook Björn Rzoska, de groene kopman in Vlaanderen, is behoorlijk mild voor Demir. “Ik vind dat zij tenminste probeert om de zware dossiers die vastzitten, denk aan stikstof, in beweging te krijgen. Dat terwijl je elders ziet dat er steeds meer Vlaamse ‘taboedossiers’ zijn, waar binnen de regering niemand nog aan wil beginnen. Kijk naar onderwijs, welzijn, de betonstop. Wat ik wel jammer vind, is dat ze haar ambitie rond milieu en bossen niet doortrekt naar het klimaat. Daar ‘stribbelt ze mee’: ze doet wat moet, maar ook niet meer. Een strategische keuze van haar en haar partijtop lijkt me dat.”

Cowboylaarzen

Donderdag. Nashville, de hoofdstad van de staat Tennessee, staat bekend om zijn countrymuziek, cowboylaarzen, barbecues en wat de Amerikanen zelf graag southern charm noemen. Maar anderhalf uur rijden van de stad, in Decatur, trekt iets anders de aandacht: grootschalige chemische vervuiling van de rivier Tennessee door een fabriek van 3M.

Ron Mixon is een gepensioneerde mosselduiker die de waterkwaliteit van de Tennessee doorheen de tijd drastisch heeft achteruit zien gaan door vervuiling met niet-afbreekbare chemicaliën, in het jargon pfas. Vissen uit de rivier mag je er niet meer eten. Inwoners zijn ziek geworden door ongezond drinkwater. Mixon wijt het verlies van zijn rechterbeen aan de chemische stoffen. “Ik heb het alleen overleefd dankzij de kruidenmengsels van mijn vrouw, een Cherokee.”

Ook in Vlaanderen doet het letterwoord pfas sinds kort alarmbellen afgaan. Een fabriek van 3M in Zwijndrecht, bijna een kopie van die in Decatur, heeft de ondergrond ernstig vervuild.

“Ondernemen ten koste van de gemeenschap kan niet”, zegt Demir terwijl Mixon haar met zijn boot de ‘dode’ Tennessee-rivier rondvaart. Hij waarschuwt haar: “Dit is geen evil, kwaad, maar horrendous evil, vreselijk kwaad. Mensen worden bewust ziek gemaakt, allemaal om geld. Als u 3M wil aanpakken zal u mean, gemeen, moeten zijn.” Demir: “Gemeen? Ik kan héél gemeen zijn.”

Demir heeft net voor de zomer een stevige overwinning geboekt: een schikking met 3M die de kosten van de sanering van de vervuiling in Zwijndrecht dekt. Begin september moet de chemiereus het grootste deel van het bedrag (samen 571 miljoen euro) uitbetalen. Het bedrijf heeft Demir recent ook laten weten dat 64 van hun stilgelegde productielijnen in Zwijndrecht voorgoed worden gesloten. Dat is een derde van het totaal. Voor die productielijnen gaat het bedrijf op zoek naar andere chemische materialen die het milieu minder belasten. Demir: “Zo zie je dat we terecht streng zijn geweest voor 3M. Je moet hen tonen: ik laat me niet doen.”

Zo komen we uit bij de voornaamste kritiek op Demir, of toch de kritiek die je het vaakst hoort bij haar coalitiepartners cd&v en Open Vld: ze is koppig, niet loyaal aan haar collega’s in de regering en bezondigt zich aan ‘aandachtspolitiek’ - politiek als een permanente campagne van opeenvolgende gevechtjes, vaak uitgevochten op sociale media. Een hooggeplaatste liberaal wil anoniem kwijt: “In de jonge generatie lijkt het mode om te scoren ten koste van collega’s.”

Op sociale media kiest Demir vooral voor Facebook, waar ze lange berichten schrijft over de actualiteit van de dag, voor 130.000 volgers. Geregeld is haar pen in vitriool gedoopt. Vooral federaal minister van Energie Tinne Van der Straeten (Groen) moet het ontgelden. Soms ook de media. Als die, naar haar inschatting, foute informatie verspreiden, kunnen ze zich aan een snelle repliek verwachten. De kabinetschef van Demir blijft elke avond tot 2 uur ’s nachts op om de kranten van die dag al te kunnen scannen, en indien nodig een reactie voor te bereiden.

Zuhal Demir. Beeld Al Drago
Zuhal Demir.Beeld Al Drago

Zelf vindt Demir niet dat ze zich schuldig maakt aan aandachtspolitiek. Hoegenaamd niet. “De media moeten correct zijn, anders word ik ambetant, hè. En bijvoorbeeld in het stikstofdossier probeer ik net heel omzichtig te zijn. Ik wil met de boeren in gesprek blijven, ook al zijn ze heel kwaad, grof of bedreigend. (Demir kreeg even politiebescherming dit voorjaar, maar wilde de agenten na een week weg, onder meer omdat ze haar met zwaailichten op door haar thuisstad Genk moesten rijden, JVH.) Blijven praten lijkt me het best om die mensen au sérieux te nemen. Maar, wat ik niet ga doen, is de wetenschap naast mij neerleggen. We moeten doorzetten.”

Gebroken beloftes, daar ligt volgens Demir zelf het probleem van de hedendaagse Belgische politiek. Voor haar is dit de voornaamste reden dat het antisysteem in opmars is. “Aan de boeren is nog niet zo lang geleden beloofd dat ze hun mest in natuurgebieden mochten uitrijden! Terwijl iedereen wist: zoiets kan niet. Echt schrijnend vind ik dat dan.” Een ander pijnlijk voorbeeld: de saga met de terugdraaiende teller voor zonnepanelen. Een regeling waarvan alles en iedereen wist dat ze op juridisch drijfzand stond, maar er in verkiezingstijd toch mee doorzette. Tegen beter weten in. Demir, gepikeerd: “Een blunder die nu een half miljoen mensen treft.”

Meer dan 17.000 klachtenmails kreeg Demir binnen na de vernietiging van de regeling van de terugdraaiende teller. Een stapel ervan liet ze afdrukken en nam ze ’s avonds laat mee naar huis. Emotioneel had Demir het toen zwaar, geeft ze onomwonden toe. “Ik heb geweend.”

Stikstof

Dit najaar wordt bepalend voor de eindbalans van Demirs ministerschap. Er is Ventilus, de omstreden hoogspanningslijn door het hart van West-Vlaanderen. In principe moet in september beslist worden: boven- of ondergronds? Maar de kans lijkt reëel dat cd&v de beslissing over de verkiezingen zal trachten te tillen. Op het geplande traject levert cd&v een handvol burgemeesters.

En dan is er het stikstofdossier. Dat moet tegen het einde van het jaar afgerond worden. Zoniet raakt Vlaanderen hopeloos achterop met de Europese doelstellingen tegen 2030, oordeelt Demir. De vrees leeft echter dat - opnieuw - cd&v niet zal willen doorzetten. Meer zelfs: dat de christendemocraten, naar het voorbeeld van hun Nederlandse evenknieën, de steunpilaren vanonder het stikstofakkoord willen slaan door de Europese deadline in vraag te stellen.

De keuze van CDA om de Europese doelstellingen aan te vallen heeft deze week voor een regeringscrisis gezorgd in Den Haag. Je hoeft geen waarzegger te zijn om te voorspellen dat deze parfum de crise snel zal overwaaien tot bij ons. Vlak voor de zomer heeft cd&v al voorzichtig gepolst naar de mogelijkheid om het stikstofdossier te heronderhandelen. Iets waar N-VA niet van wil weten. Meer zelfs: in de wandelgangen doet het gerucht de ronde dat Demir dan het dossier naar het parlement dreigt te brengen, om het desnoods met een wisselmeerderheid te stemmen.

Spierballengerol? Misschien. Maar onderschat het politieke dier in Demir niet. Ze weet, na tien jaar in de Wetstraat, hoe het werkt. En ze durft gokken. Een voorbeeld: wanneer sommigen partijgenoten begin dit jaar niet willen doorzetten met Demirs voorstel om de groene subsidies voor grote bedrijven af te nemen, een besparing van ongeveer 1,2 miljard euro volgens haar berekeningen, laat ze bijna achteloos weten haar voorstel dan maar te agenderen op de partijraad. Die is breed samengesteld, met veel lokale mandatarissen, en komt diezelfde middag nog samen. Het gevolg? De partijraad keurt het voorstel goed. Demir krijgt er een ovatie voor.

Nog iets wat je misschien niet meteen zou verwachten: op vrijdag, tijdens de autorit naar huis na de ministerraad, heeft Demir zichzelf de gewoonte aangekweekt om haar analyse van het debat in te spreken in de dictafoon van haar gsm. Om achteraf de bomen door het bos te zien en - wie weet - later haar memoires op te baseren. Haar medewerkers onderhouden trouwens een eigenzinnig archief. Op het kabinet wordt na grote stappen vooruit in eigen dossiers weleens een fles cava gekraakt. Die kurken worden bijgehouden, met de datum erop geschreven.

Op de Mall in Washington. Beeld Al Drago
Op de Mall in Washington.Beeld Al Drago

Rest nog dé vraag: bereikt ze straks de top? Is Demir op weg om de volgende minister-president te worden? Als eerste vrouw. Als eerste politicus met buitenlandse roots. Kort gesteld: als eerste niet-boomer. Zelf houdt Demir de boot af. Meer dan ooit. “Ik wil liever nog een regeerperiode blijven waar ik ben. Om de verandering door te zetten.” Dat kan kloppen, maar dat duiveltje op de schouder fluistert toch meteen: hier speelt ook het besef dat wie te vroeg solliciteert voor een topjob er gegarandeerd naast grijpt. Ook al omdat voorzitter Bart De Wever recent openlijk heeft verteld dat Demir ‘het’ heeft om minister-president te worden.

Een mening die gedeeld wordt door huidig minister-president Jan Jambon. “Ik zeg niet dat ze het sowieso wordt, maar Zuhal heeft veel talenten. Ze heeft een gezond Robin Hood-gehalte. Als ze ergens aankomt, vult ze de kamer. Net daarom heb ik eigenhandig haar naar de partij gehaald. (Demir had een tijd een relatie met een neef van Jambons ex-vrouw, JVH.) En ze kan zich vastbijten in dossiers.” Jambon geeft toe dat hij soms de handen vol heeft met Demir. Ze durft het vuur­tje nog wat op­sto­ken. “Maar dat is ook haar rol nu, net zoals ik de mijne heb. La fonction fait l’homme. Of la femme (lacht). Als ze ooit op mijn stoel zou belanden, zal ze zich snel aanpassen.”

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234