100 beste films

#52: 'Come and See' (Elem Klimov, 1985)

Humo's filmjournalist Erik Stockman presenteert: de 100 beste films aller tijden! Of liever: een hoogstpersoonlijke, dwarse hitparade van films die, althans volgens (es), de blikkerende tand des tijds hebben doorstaan. Een onconventioneel rariteitenkabinet waarvan de deuren telkens op woensdag, vrijdag en zondag wijdopen zwaaien. Vandaag: 'Come and See' van Elem Klimov. Licht, camera, actie!

Met open mond, de handpalmen in een opperste staat van verbijstering tegen de kaken gedrukt (een beetje zoals in Munchs schilderij ‘De schreeuw’), en alsmaar – als in een wanhopige mantra – ‘Dit hou je niet voor mogelijk!’ uitroepend: zo hebben wij onlangs weer eens naar ‘Come and See’ zitten te kijken, een Russische oorlogsfilm die – aangrijpender dan ‘Platoon’, compromislozer dan ‘Saving Private Ryan’ en gedurfder dan ‘Schindler’s List’ – de oorlogshorror griezelig dichtbij brengt.

De reis naar het inferno begint nog redelijk lichtvoetig, met de twaalfjarige Florya die zich – tot ontzetting van zijn snikkende moeder – enthousiast klaarmaakt om samen met een groep partizanen de bossen van Wit-Rusland in te trekken om er tegen de nazi’s te vechten. Met een pet op zijn kruin, een koffer in zijn hand en een brede lach op zijn gezicht (geestig plaatje!) staat hij in zijn armtierige huisje de partizanen op te wachten, klaar voor het grote avontuur; maar de lach zal snel van z’n smoel worden geveegd.

In het begin lijkt het partizanenkamp nog een beetje op een plezierig scoutskamp: iedereen poseert vrolijk voor de fotograaf en de mannen zetten het op een gieren wanneer iemand door een stoel zakt. Maar een Duits verkenningsvliegtuig (dat een door merg en been snijdend elektronisch gebrom lijkt uit te stoten) maakt een einde aan de gezelligheid, en ineens zwaaien de poorten van de hel wijdopen en treden we samen met Florya het purgatorium binnen. ‘Come and see,’ lijkt regisseur Elem Klimov te willen zeggen, ‘kom maar eens mee met mij en ik zal u laten zien wat oorlog is; ik zal u laten zien wat de nazi’s in mijn land hebben aangericht; en ik zal ervoor zorgen dat u de beelden nooit meer vergeet.’ U bereidt zich dus maar beter voor op een memorabele trip: de gruwel die Klimov ons voorschotelt, bundelt de apocalyptische kracht van Picasso’s ‘Guernica’ met de donkerste visioenen van Hieronymus Bosch, aangevuld met de wreedheden uit Jerzy Kosinki’s ‘De geverfde vogel’.

Sommige scènes branden zich voorgoed vast in de netvliezen, zoals wanneer Florya terugkeert naar zijn huisje; zijn familie is nergens te bekennen, maar de nog hete pot soep op het vuur en het gezoem van de vliegen doet vermoeden dat er nog maar heel recent iets afschuwelijks is gebeurd. Nog meer hallucinante mokerbeelden: Florya die zijn hoofd letterlijk in de modder steekt wanneer hij verneemt dat zijn moeder en zijn zusjes zijn afgeslacht (alsof hij in de grond wil verdwijnen); het rollende oog van de stervende koe; de SS’ers die opduiken uit de mist; de SS’er die de hele dorpsbevolking, kinderen inbegrepen, bijeendrijven in de schuur, waarna ze granaten door de ramen naar binnen gooien en de schuur in de fik zetten terwijl vrolijke jodelmuziek weerklinkt; de Duitsers die, terwijl de lucht zich vult met gekrijs, lachend staan te applaudisseren; alsof ze hun eigen wreedheden staan toe te juichen – dit hou je niet voor mogelijk. De pancarte die de overigens verbluffende eindbeelden voorafgaat, informeert ons dat de nazi’s tijdens hun doortocht door Wit-Rusland 628 dorpen hebben platgebrand, telkens met de inwoners erbij – dit hou je niet voor mogelijk.

Deze film wordt vaak geroemd om zijn realistische weergave van de oorlogsgruwel, maar de beelden hebben vaak ook iets droomachtigs. Na een bombardement is het alsof de halfdoof geworden Florya de realiteit door een soort droomfilter ervaart; in zijn oren weerklinken bevreemdende soundscapes; wat hij rond zich ziet, heeft de geheimzinnige kracht van een hallucinatie. Op het einde van zijn odyssee is de lachende knaap verworden tot een 12-jarig wrak; het gezicht vol rimpels, het haar volledig grijs geworden, nauwelijks nog in staat om een woord uit te brengen. En reken maar dat ook u er op het eind enkele grijze haren bij zult hebben; maar de film halverwege stopzetten en een dvd met Julia Roberts insteken is echt geen optie; wie aan ‘Come and See’ begint, kan niet anders dan de tocht volbrengen. Klimov, die als kind het beleg van Stalingrad meemaakte, baseerde ‘Come and See’ op zijn eigen ervaringen: ‘Ik ben in de hel geweest,’ zo zei hij ooit, ‘en als ik alles wat ik toen heb gezien in mijn film had gestoken, dan zou zelfs ík hem niet hebben kunnen bekijken.’

‘Come and See’ was de laatste film die Klimov regisseerde; achteraf verklaarde hij dat dit de film was die hij al zijn hele leven lang had willen maken, en dat hiermee alles wat hij had willen zeggen, gezegd was. Hij overleed in 2003 in Moskou. Nu horen we sommigen onder u al protesteren: ‘Waarom moeten we in godsnaam kijken naar een film die een mens platgemokerd en verbrijzeld achterlaat? Films dienen om te entertainen, niet om te schokken! Het leven is bovendien al zwaar genoeg, met de verhoging van de pensioenleeftijd en de rundsfilets die alsmaar duurder worden!’ Wel: omdat ‘Come and See’ op visueel vlak een verbluffend meesterstuk is – daarom.

En ook omdat ‘Come and See’ je – en sorry dat we nu even überklef uit de hoek komen – achterlaat met de ongelooflijke aandrang om je vrienden en je geliefden in de armen te nemen en heel lang vast te houden; iets wat ‘Transformers’ niet echt vermag.

‘Come and See’: een Russisch meesterwerk dat u tenminste één keer in uw leven gezien zou moeten hebben.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234