100 beste films

#56: 'One Flew over the Cuckoo's Nest' (Milos Forman, 1975)

Humo's filmjournalist Erik Stockman presenteert: de 100 beste films aller tijden! Of liever: een hoogstpersoonlijke, dwarse hitparade van films die, althans volgens (es), de blikkerende tand des tijds hebben doorstaan. Een onconventioneel rariteitenkabinet waarvan de deuren telkens op woensdag, vrijdag en zondag wijdopen zwaaien. Vandaag: 'One Flew over the Cuckoo's Nest' van Milos Forman. Licht, camera, actie!

De ontroerendste omhelzing die we ooit op een groot doek hebben gezien zit in ‘One Flew over the Cuckoo’s Nest’ – één van de allerbeste films uit de golden seventies.

En die bewuste omhelzing, ergens achteraan in de film, is maar één van de vele onvergetelijke scènes die in ons geheugen staan gekerfd: het bootuitstapje, de openraamscène, de Chief die de wastafel uit de vloer trekt en door het gepantserde raam smijt... Maar we lopen op de zaken vooruit.

’t Was niemand minder dan Kirk Douglas die in de vroege jaren 60 de rechten op de gelijknamige debuutroman van flowerpowericoon Ken Kesey kocht. Het boek, waarin Kesey zijn onthutsende ervaringen beschreef als verpleger in de psychiatrische afdeling van een ziekenhuis, was een messcherpe aanklacht tegen de methoden die in die tijd algemeen gangbaar waren in de psychiatrie, zoals elektroshocks en lobotomie.

Het was ook Kirks idee om de regie toe te vertrouwen aan de briljante Tsjechoslovaakse cineast Milos Forman (‘Ragtime’, ‘Amadeus’), die na de Praagse Lente naar de Verenigde Staten was gevlucht. Maar Kirk vond geen enkele studio bereid om geld in de film te investeren, waarna hij de rechten cadeau deed aan zijn zoon Michael – die, in zijn allereerste klus als producent, slaagde waar de vader faalde. ‘One Flew over the Cuckoo’s Nest’ werd een grote hit en won in 1976 de vijf belangrijkste Oscars: Beste Film, Beste Acteur, Beste Actrice, Beste Regisseur en Beste Scenario.

Het verhaal opent met de aankomst van R.P. ‘Mac’ McMurphy (Jack Nicholson) op de afdeling psychiatrie van een hospitaal in Oregon – een teneerdrukkend oord waar altijd vreselijke muzak weerklinkt en de patiënten elke ochtend als makke lammetjes in de rij gaan staan voor hun pillen. Mac ontpopt zich al snel tot een herrieschopper: hij leert de patiënten pokeren, smokkelt grieten en drank naar binnen, trekt tijdens een praatsessie de methoden van de hoofdverpleegster, de autoritaire Nurse Ratched (Louise Fletcher), openlijk in twijfel (‘Als hij er niet over wil praten, waarom zet u hem dan onder druk?’), en organiseert op een bepaald moment zelfs democratische verkiezingen.

Kortom: Mac trekt de patiënten uit hun door de medicijnen veroorzaakte lethargie en laat hen weer een beetje méns zijn. Je lacht je een bult met de escapades van Mac en zijn nieuwe vrienden (de boottocht!), maar in de onwaarschijnlijk wrange, emotioneel verpletterende tweede helft van de film maken de dokters en de verplegers een eind aan de fun. In één van de aangrijpendste scènes die we ooit hebben gezien, krijgen Mac, de Chief, en Cheswick elektroshocks toegediend. Om de tegenspartelende Cheswick wanhopig te horen brullen (‘No! No! Mac! Mààààààc!’), en om daarna Mac zélf met een bijtring tussen de tanden de behandeling te zien ondergaan – verschrikkelijk.

Voor veel psychiatrische patiënten was ‘One Flew over the Cuckoo’s Nest’ indertijd een hart onder de riem: eindelijk kwam aan het licht hoe het er in sommige ziekenhuizen aan toeging. Maar ‘One Flew over the Cuckoo’s Nest’ laat zich ook bekijken als een prachtige parabel: in zekere zin is Mac de anarchistische rebel die de bevrijdende free spirit van de jaren 60 naar binnen brengt; en Nurse Ratched van haar kant is uiteraard de verpersoonlijking van het establishment dat het individu wil onderdrukken. En weet u, eigenlijk vertelt ‘One Flew over the Cuckoo’s Nest’ ook een beetje het verhaal van ons allemaal. Wanneer we jong zijn, zijn we allemaal een beetje als Mac: onbesuisd, progressief, idealistisch en vol dromen. Eens we de 30 voorbij zijn, zijn we allemaal – ja, ook u daar! – als Mac op het einde van de film; zo mak als lammetjes. Neen, ontkennen heeft geen zin!

De casting director was in een wel héél begenadigde bui toen hij op zoek ging naar de juiste acteurs. Cheswick, Ellis, de Chief, Mr. Harding: wie ‘One Flew over the Cuckoo’s Nest heeft gezien, zal hun koppen nooit meer vergeten. Sommige gezichten zult u beslist herkennen, zoals die van Danny DeVito, Christopher Lloyd (Doc Brown uit ‘Back To The Future’!) en Brad Dourif – Lloyd en Dourif maakten hier overigens hun officiële filmdebuut. En Nicholson zette in ‘One Flew over the Cuckoo’s Nest’ één van zijn laatste écht grote seventiesvertolkingen neer – hierna zou hij de ietwat gemakzuchtige, gearriveerde ‘grijnsjack’ worden.

In één van de allermooiste scènes slaagt Mac erin om de nachtverpleger de sleutels te ontfutselen en een raam te openen. Het raam staat wijdopen, hij hoeft er alleen maar door te glippen en hij is vrij; je vóélt de frisse luchtstroom over je gezicht golven. ‘Ga dan!’ horen we onszelf tijdens die scène altijd weer uitroepen, ‘Komaan, Mac, spring door dat raam!’ Maar iets in hem houdt hem tegen, en ineens is het moment voorbij en is Nurse Ratched daar om het raam opnieuw te sluiten. Op dat moment overvalt ons altijd weer een heel raar gevoel; alsof dat open raam niet zozeer voor Mac bedoeld was, maar voor óns. Het is aan óns om die free spirit terug te vinden, uit de keurslijven te breken en door het raam te springen. Klinkt dit te flowerpowerig? Het zij zo.

Mac, Martini, Sefelt, Cheswick, Taber, Harding, Billy, Fredrickson, de Chief: in het begin van de film zijn het patiënten, op het einde zijn het onze vrienden geworden; en bovenal: heel normale mensen.

En dan gaan we nu alle ramen die we kunnen vinden, openzetten.


Bekijk de trailer van 'One Flew over the Cuckoo's Nest':

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234