null Beeld

100 beste films

#70: 'Cross of Iron' (Sam Peckinpah, 1977)

‘Dit verdomde land. Eerst was het een avontuur, nu slokt het land ons op.’ 1943, het diepe zuiden van Rusland: de oorlog woedt nog volop, Rusland is herschapen in een apocalyptische slijkkuil, maar de winden zijn aan het keren en de totaal gedemoraliseerde Duitse soldaten voelen de nederlaag in de lucht hangen.

Erik Stockman

In die vreemde doematmosfeer neemt kapitein Stransky (Maximilian Schell) het bevel over van een uitgedund Duits regiment dat in de Russische moergronden bij de Baltische Zee het hoofd boven de modder tracht te houden.

Stransky, een arrogante scherpslijper van hoog-aristocratische Pruisische komaf, heeft zich voorgenomen om het het tij te keren, in eerste instantie door het moreel van de manschappen omhoog te krikken en door de ongehoorzamen en de dwarsliggers te straffen; hij staat erop dat er correct wordt gesalueerd en dat de soldaten hun uniformen op de juiste manier dragen; ziehier een officier die zijn laarzen ’s avonds graag laat uittrekken door zijn ordonnans.

De blind ambitieuze Stransky steekt niet weg dat hij naar het roemruchte IJzeren Kruis streeft, de hoogste Duitse militaire decoratie, maar de panische uitdrukking op zijn gezicht wanneer een explosie zijn hoofdkwartier op z’n grondvesten doet schudden, maakt onmiddellijk duidelijk dat hij in werkelijkheid maar een angsthaas is.

Tegenover Stransky staat sergeant Steiner (James Coburn), de leider van het verkenningspeloton: een sluwe veteraan die een hekel heeft aan zijn uniform en alles waar het voor staat, en die allang weet dat je in een oorlog vooral vecht voor de man naast je. Steiner is ook de enige die tussen Stransky en diens felbegeerde IJzeren Kruis staat: Steiner heeft namelijk gezien dat Stransky tijdens een Russische aanval lafhartig in de bunker bleef schuilen.

Ironisch eigenlijk: ‘Cross of Iron’ is de eerste en de enige oorlogsfilm dieSam Peckinpah ooit heeft gedraaid, en wat doet hij? Hij kijkt naar de oorlog door de ogen van de Duitsers, de verliezers. Tja, de regisseur van ‘The Wild Bunch’, ‘Straw Dogs’ en ‘The Getaway’ werd niet voor niets beschouwd als één van de grootste enfants terribles van de Amerikaanse cinema. Typisch voor Peckinpah, de grootmeester van de kinetische montage en de slowmotiontechniek, is dat hij van de oorlog een spectaculaire kijkervaring maakt: ‘Cross of Iron’ zit vol met bloedmooie slomofresco’s vol modder, prikkeldraad en granaatscherven.

Maar de beste scènes in ‘Cross of Iron’ vindt u tussen het wapengekletter door, wanneer de rook heel even optrekt en de helmen even mogen worden afgezet. Stransky die in een heerlijk lang uitgerokken praatscène in de bunker allerlei homo-erotische toespelingen zit te maken: pure Tarantino. Een Duitse soldaat die in een modderige, door kruitdampen omgeven loopgraaf staat, en de vraag der vragen stelt: ‘Wat doen we hier eigenlijk?’ Waarop de übercynische Steiner: ‘We staan de Duitse cultuur te verspreiden in een wanhopige wereld.’

Oké, nu is het misschien niet erg geloofwaardig dat die moegestreden soldaten in de hitte van de strijd quotable oneliners staan te debiteren, maar de dialogen in ‘Cross of Iron’ klinken zó juist, zó sterk, dat een mens er toch stil van wordt – ah, de kracht van woorden! En hemeltje, wat een cast.

Maximilian Schell: maximale voortreffelijkheid. James Mason als kolonel Brandt: onversneden Britse klasse. De ondergewaardeerde David Warner als kapitein Kiesel: een acteur die we altijd graag bezig zien. En als Lee Marvin Mister Cool is, dan is James Coburn de fucking gód van de cool.

En Peckinpah himself, je moet het hem nageven, vindt in ‘Cross of Iron’ – allicht één van de bitterste, meest onheroïsche en meest sarcastische oorlogsfilms ooit gemaakt – de perfecte beelden om de absurditeit van de oorlog te illustreren, zoals wanneer een generaal tijdens een bezoekje aan een militair hospitaal de rechterhand van een gewonde soldaat wil schudden, maar alleen maar – autch! – een stompje vindt.

De generaal grijpt snel naar de linkerhand van de soldaat – ook een stompje. Waarna de soldaat droogweg zijn voet aanbiedt. ‘De beste anti-oorlogsfilm die ik ooit heb gezien,’ schreef Orson Welles indertijd in een telegram aan Peckinpah. Met Orson Welles durven wij het niet oneens te zijn.


Bekijk de trailer van 'Cross of Iron':

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234