null Beeld

100 beste films

#79: 'Werckmeister harmóniák' (Béla Tarr, 2000)

Humo's filmjournalist Erik Stockman presenteert: de 100 beste films aller tijden! Of liever: een hoogstpersoonlijke, dwarse hitparade van films die, althans volgens (es), de blikkerende tand des tijds hebben doorstaan. Een onconventioneel rariteitenkabinet waarvan de deuren telkens op woensdag, vrijdag en zondag wijdopen zwaaien. Vandaag: 'Werckmeister harmóniák' van Béla Tarr. Licht, camera, actie!

De avond dat wij ‘Werckmeister harmóniák’ ontdekten, was een avond vol betovering en geheimzinnigheid.

Nu moeten we meteen opmerken dat ‘Werckmeister harmóniák’ behoorlijk afwijkt van wat u doorgaans in de bioscoop of op uw flatscreen of laptop te zien krijgt. Dit is niet het soort cinema dat zich laat opsluiten in hokjes, in formules, in genres of in plotpoints; dit is – net zoals de films van Kubrick en David Lynch – meer ervaringscinema dan verhaaltjescinema.

Sommigen onder u zullen hier niks aan vinden en na tien minuten iets anders gaan doen; anderen zullen deze film op een magische manier heel erg ontroerend vinden. Van ‘Werckmeister harmóniák’ gaat een heel bijzondere droomkracht uit, en de dromerigheid wordt meteen voelbaar in de eerste scène, die zich afspeelt in een café.

Op algemene aanvraag illustreert János, een jongeman, hoe het zonnestelsel werkt: stoelen en tafels worden aan de kant geschoven en teneinde duidelijk te maken hoe de zon, de aarde en de maan rond elkaar roteren, laat János drie stamgasten in kringetjes rond elkaar schuifelen. ‘En af en toe,’ legt János uit, ‘kan het gebeuren dat de lucht ineens heel erg koud wordt en dat alles donker wordt; dat de honden huilen en de herten in paniek wegrennen. Totale zonsverduistering! Dan wordt alles stil.’

Zijn onheilspellende uitleg vormt de voorbode van een reeks geheimzinnige gebeurtenissen. In een briljante nachtscène, waarin de schaduw van een gigantische, traag rijdende truck de gevels van de huizen één voor één lijkt op te slokken, arriveert een spectaculaire attractie in de stad: een enorme, opgezette walvis die in het midden van het marktplein wordt opgesteld. De komst van de walvis – een artefact uit een andere, mysterieuze wereld – veroorzaakt onrust onder de bevolking: er is sprake van een Prins, die de mensen met gloedvolle toespraken opjut; er wordt fluisterend gesproken over plunderingen; het wordt koud; er is een tekort aan steenkool; de mensen zijn bang en durven na het vallen van de avond hun huis niet meer uit. Zoals die sprekende vos uitriep in Lars Von Triers ‘Antichrist’: ‘Chaos reigns!’

‘Werckmeister harmóniák’ is één van die films die bij machte is om de kijker te betoveren, en het geheim van de toverkracht schuilt in de eerste plaats in de wonderbaarlijke fotografie. De hele film drijft op lange, hypnotiserend mooie trackingshots; in sommige scènes lijkt het wel alsof de camera bezig is aan een trage, spookachtige sluipgang door de nacht. De hierboven beschreven openingsscène, bijvoorbeeld, is opgenomen in één lange, ononderbroken, bijna tien minuten durende camerabeweging, waarbij de camera een magische dans lijkt uit te voeren met de stamgasten.

Die camerabewegingen vormen zowat het handelsmerk van Béla Tarr, een Hongaarse regisseur die door velen wordt aanzien als één van de belangrijkste cineasten van onze tijd (nog enkele andere films van zijn hand: ‘Damnation’, ‘The Turin Horse’ en ‘Sátántangó’). ‘Ik ben zwaar door Béla beïnvloed,’ zo gaf Gus Van Sant ooit toe, ‘Hij is één van de weinige visionaire filmmakers die vandaag actief zijn’.

Uiteraard hoeft u het daar niet mee eens te zijn; gehersenspoeld als we zijn door de flitsmontages van Michael Bay, de beknoptheid van Twitter en het gejaagde ritme van het moderne leven, zal niet iedereen voor Tarrs wonderlijke manier van werken vallen. Het zij zo.

‘En wat heeft het in godsnaam allemaal te betekenen?’ zo zult u zich achteraf misschien vertwijfeld afvragen. Wie is die Prins, wat is de betekenis van die walvis, wie zijn die mensen die – in alweer een meesterlijke, vijf minuten durende nachtscène – dreigend door de straten marcheren?

Stel die vraag aan Tarr, en hij zal eens veronschuldigend grijnzen en ‘Ik weet het niet’ mompelen. Hier is – voor wat-ie waard is – onze eigen poging tot verklaring: net zoals de orde in ons zonnestelsel af en toe wordt verstoord door een totale zonsverduistering, zo gebeurt het af en toe in de geschiedenis dat de angst en de irrationaliteit het in de hoofden van de mensen overnemen van de rede; dat zijn de momenten waarop we ons door twijfelachtige leiders laten opstoken; dat zijn de momenten waarop we met stokken, staven en toortsen in de hand en met moordlust in de ogen door de straten marcheren. Laat het ons gerust weten als u vindt dat we de bal misslaan.

‘Waar is de hoop in uw film?’ vroeg iemand ooit aan Béla Tarr. ‘De hoop,’ zo luidde zijn antwoord, ‘is dat u deze film ziet.’ Boodschap begrepen, meneer Tarr.


Bekijk de trailer van 'Werckmeister harmóniák':

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234