Beeld ANP Kippa

Talkshow

De wereld draait (nog heel even) door: waarom wij zo graag keken

Vijftien jaar schreef Matthijs van Nieuwkerk tv-geschiedenis met ‘De wereld draait door’, dat elke werkdag gemiddeld een miljoen mensen boeide. Hoe kreeg ‘DWDD’, dat zijn laatste week ingaat, het voor elkaar dat we zo graag keken?

Een kant en klaar recept voor een goede talkshow bestaat niet, daarvan is Bert van der Veer heilig overtuigd. De voormalig regisseur en zenderbaas van RTL 4 herinnert zich het telefoontje van RTL Plus, de Duitse tak, nog goed. Het was in de hoogtijdagen van de talkshow ‘Barend & Van Dorp’, met Jan Mulder als sidekick. ‘De vraag was: ‘Wat moeten we doen om ook zo’n succesvolle talkshow te krijgen?’ Mijn antwoord: zet twee lelijke mannen aan de kop van een tafel en daarnaast een oud-profvoetballer met een grote mond.’’

Kortom: er is geen succesformule. ‘Ook niet voor ‘De wereld draait door’. Daar is alles op z’n plek gevallen. Het tijdstip veranderde, de presentatie veranderde, het programma ging van NPO 3 naar NPO 1. Het werd de perfecte combinatie van presentatie, sfeer, keuzes van onderwerpen en lef om dingen uit te proberen. ‘De wereld draait door’ was magie, álles klopte. De beste talkshow ooit gemaakt.’

Geheim

Wie deskundigen vraagt naar het geheim van ‘DWDD’, hoort zowel van binnen als buiten het programma een paar elementen altijd terugkeren. Vernieuwend, enthousiast, creatief, snel en altijd aandacht voor wetenschap en cultuur. Wat ook vaak langskomt: het strakke format.

‘Het lijkt strak, maar dat is het helemaal niet,’ zegt Dieuwke Wynia, bij ‘DWDD’ tussen 2005 en 2016 als samensteller, eindredacteur en hoofdredacteur de evenknie van Matthijs van Nieuwkerk. Wynia, die uitbouwde wat haar voorganger Ewart van der Horst als eindredacteur had neergezet, spreekt liever van een strakke organisatie. ‘Aan de ‘achterkant’ was alles supergoed geregeld. We waren een Zwitsers uurwerk, iedereen wist wat hij moest doen. Op werkelijk elk detail werd gelet.’

Hoe kwam die geoliede machine tot stand? Met rust en ruimte, zegt Wynia, die voormalig Vara-directeur en huidig NPO-baas Frans Klein bij naam noemt als iemand die eer verdient. ‘‘De wereld draait door’ is zo’n druipkasteel op het strand, dat met veel liefde, aandacht en rust is gegroeid. Veel mooier dan wanneer je een emmer vol schept, omkeert en zegt: zo, dat is ook een kasteel. Frans Klein was heel goed in het vertrouwen geven en met rust laten. Vaak hebben programma’s een soort waterhoofd van omroepen, zenderbazen en producenten die zich er allemaal mee bemoeien. Wat Matthijs en ik met ons team bedachten, konden we doen. Dat haalt het beste in een programmamaker naar boven en dat is essentieel voor goede televisie.’

Radio-dj Giel Beelen schoof vaak aan als tafelheer. Hij kende Van Nieuwkerk al van voor ‘DWDD’ en maakte mee hoe het er bij de start van het programma aan toeging. ‘De aanloop was een beetje een rommeltje, Ewart van der Horst heeft er als eindredacteur goed werk verricht. Ik zal nooit vergeten dat Matthijs in dat achterkamertje zat in Artis waar toen de studio was. Zei hij: ‘Die man daar met dat sjaaltje is een beetje een rare, maar hij zegt wel goeie dingen’. Dat was Ewart. Nou, de rest is geschiedenis. Ewart zorgde voor duidelijkheid, er ontstond een duidelijk format en al snel ging het vliegen.’

‘De wereld draait door’ trok volgens de stichting kijkonderzoek sinds de eerste uitzending op 10 oktober 2005 (165.000 kijkers) gemiddeld iets meer dan 1 miljoen kijkers. Met uitgesteld kijken komt dat zelfs boven de 1,1 miljoen. Een op de vijf tv-kijkers stemde tussen zeven en acht af op ‘DWDD’. Dat waren net zoveel mannen als vrouwen en de gemiddelde kijker was 53 jaar.

Matthijs van Nieuwkerk was het gezicht van het programma, dat hij in de eerste jaren niet de enige presentator was zijn we al bijna vergeten. Ook Francisco van Jole, Astrid Joosten, Joost Karhof, Isolde Hallensleben, Menno Bentveld en Claudia de Breij presenteerden het korte tijd. Het programma kon grootse odes brengen (Mies Bouwman, Guus Verstraete, Martin Bril, de thema-uitzending met Holocaust-overlevende Selma van de Perre), maar maakte vooral naam met zijn vlotte vraaggesprekjes. ‘Een item in ‘DWDD’ duurde nooit te lang,’ oordeelt Bert van der Veer. ‘Bij andere talkshows denk je nog weleens: die laatste twee minuten hadden niet gehoeven. Bij ‘DWDD’ was het eerder andersom: duurde het nog maar wat langer.’’

De 5 best bekeken uitzendingen

1. 3,9 miljoen kijkers - 16 maart 2020
2. 3,4 miljoen kijkers - 20 maart 2020
3. 2,2 miljoen kijkers - 19 maart 2020
4. 2,1 miljoen kijkers - 17 maart 2020
5. 2 miljoen kijkers - 23 maart 2015

‘De wereld draait door’ bepaalde voor een groot deel de publieke agenda. Boeken en albums gingen een stuk sneller over de toonbank wanneer ze waren besproken aan tafel bij Van Nieuwkerk. ‘Wat in ‘DWDD’ kwam, werd automatisch urgent,’ zegt tv-columniste Angela de Jong, die spreekt van een streng en toch los format. ‘Waarbij het net zo gemakkelijk ging over opera als over Peter R. de Vries en zijn aanklacht tegen vliegtuigstoelen. ‘DWDD’ zette trends met leuke filmpjes en de gitaar aan tafel. Ze speelden met invalshoeken. Als er een serie over Stanley H. kwam, zetten ze Sonja Barend aan tafel in plaats van de hoofdrolspeler. Heel creatief, er werd nooit op veilig gespeeld.’

Vies van een relletje leken ze bij ‘DWDD’ evenmin. Theo Maassen die Patricia Paays Playboy-reportage voer voor necrofielen vond, Prem die aan de tafel uit de bocht vloog door een columnist van de Volkskrant pedofiele neigingen toe te dichten of met kinderen voor de tv te roepen dat Sinterklaas niet bestaat.

Hieronder ziet u het beruchte fragment met Theo Maassen en Patricia Paay.

Hoewel Van Nieuwkerk op zulke momenten verontwaardigd of beschaamd uit de hoek kwam, was het niet geheel toevallig dat deze incidenten zich juist bij hem aan tafel afspeelden. ‘Op YouTube heb je het programma ‘De snijtafel’, daar laat ik mijn studenten weleens naar kijken,’ zegt televisiewetenschapper Dan Hassler-Forest van de Universiteit Utrecht. ‘Daarin ontleden ze ook een paar interviews uit ‘De wereld draait door’, dan zie je haarfijn hoe Matthijs van Nieuwkerk de ene keer stroop smeert en de andere keer met modder gooit. Hij speelt altijd direct in op de emotie, dat is de makkelijkste manier om iets toegankelijk te maken.’

Hoewel Hassler-Forest respect heeft voor de ‘knappe vorm’ van ‘DWDD’, vindt hij het niet per se een goed programma. ‘De wereld draait door’ heeft een groot publiek omarmd door snelheid te verbinden met de sfeer van diepgravendheid,’ zegt hij. ‘Ze wekken zo de indruk van inhoudelijkheid, maar goed doorpraten over een onderwerp zit er niet in. Die bewust aangebrachte gejaagdheid in het programma zit diepgang in de weg. Het heeft de toon gezet en daarmee de tv juist wat oppervlakkiger gemaakt.’

Innovatief

De vorm van het programma was innovatief, vindt zowel Hassler-Forest als zijn collega Maarten Reesink van de Universiteit van Amsterdam. ‘De vondst van de tafelheren en –dames, de korte filmpjes, de altijd opgewekte toon,’ somt Reesink op. ‘Het schijnbare gemak waarmee het programma gemaakt wordt, is een sterk punt,’ zegt Hassler-Forest. ‘Ze hebben de onderwerpen strak ingebakend tussen jingles en rubriekjes.’

Reesink schrijft een groot deel van het succes toe aan Van Nieuwkerk. ‘Net niet een heel mooie man, maar wel prettig om naar te kijken. Met dat authentieke. Bijvoorbeeld bij sportitems – ik herken dat nog van ‘Holland Sport’ – zag je die oogjes nóg meer twinkelen. Dan spatte het enthousiasme van het scherm. Zelfs als je het geluid van je televisie dan uit zou zetten, zag je nog zijn beleving.’

Beeld ANP Kippa

Achter de schermen was Van Nieuwkerk niet wezenlijk anders, weet Dieuwke Wynia uit ervaring. ‘Vanaf het begin bracht hij heel sterk de hang naar originaliteit mee. Toen ik drie jaar geleden vertrok, had hij nog steeds die drive. Meestal draaiden wij een onderwerp wel honderd keer om, totdat we er soms zelf gek van werden. Altijd met de vraag: kan het beter, origineler? Zo ging het letterlijk elke dag op de redactie, nooit namen we zomaar genoegen met een onderwerp. Alles wat wij in de uitzending wilden brengen was terug te voeren op twee woorden: Boeit het?’

Om zo veeleisend te kunnen zijn moest er wel een bijzonder goed op elkaar ingespeeld team zijn. Wynia benoemt dat als een van de sleutels van het succes. ‘Een voorbeeld was onze afdeling productie, die alles wat de redactie bedenkt in praktijk brengt. We bedachten steeds ingewikkelder dingen, we konden opeens verzinnen dat er de volgende dag een mini-opera moest worden opgevoerd. Productie maakte dat mogelijk en zorgde intussen dat er taxi’s en bloemen waren voor de gasten, dat de computers op de redactie het deden en dat de verwarming functioneerde. Nooit zeiden ze dat iets niet kon, behalve als wij om vijf uur ’s middags nog iets nieuws bedachten. ‘Stop maar,’ zeiden ze dan. ‘Die gast redt het nooit meer op tijd.’ Want ze hielden daar ook nog de files in de gaten.’

Dieuwke Wynia Beeld Hollandse Hoogte / Harmen de Jong

Tientallen mensen werkten bij ‘DWDD’ dagelijks aan een uitzending. De redactie en de productieafdeling waren slechts onderdelen. Er waren opnameleiders, gastvrouwen, grimeurs, maar er was ook een speciaal team dat de filmpjes en de foto’s verzorgde. Dat hield niet op bij wat er thuis op de tv verscheen, er werd net zo goed tot in detail nagedacht over wat er tijdens de gesprekken werd geprojecteerd op de schermen in de studio.

‘We bleven vernieuwen en aanpassen,’ zegt Wynia. ‘Het licht en geluid werden steeds beter, er werden nieuwe lenzen gebruikt, de tekstschrijvers van ‘De tv draait door’ kregen dat steeds beter onder de knie, we namen afscheid van oude rubrieken en verzonnen nieuwe. We begonnen vanaf 2012 met spin-offs als een pop-upmuseum, ‘DWDD University’. We namen risico’s, die wij ook zelf superspannend vonden. Wie laat er nu een wetenschapper (Robbert Dijkgraaf, red.) een hele uitzending praten over de oerknal? En we lieten Reinbert de Leeuw vierenhalve minuut stil zitten achter de piano, dat befaamde stuk van John Cage. Maar vergis je niet, dat durven en mogen doen is heel belangrijk in de ontwikkeling van een goed programma.’

De kijker thuis wende in de loop der jaren aan een opgewekte talkshow die steevast liep als een trein. ‘Die vrolijke toon, dat goede humeur zoals Matthijs dat noemde, was er vanaf het begin. Dat week af van andere programma’s. Bij ‘DWDD’ werden dingen een feest. Iets werd gevierd, omarmd, echt van die ‘DWDD’-termen, en niet bij de enkels afgezaagd.’

Wynia zelf lette dagelijks in de studio tijdens de uitzending op alle details. ‘Of het geluid voor het publiek hard genoeg stond, want staat het te zacht, dan verliezen mensen hun aandacht. Begon iemand te kuchen, dan moest er iemand met een snoepje heen. Was de temperatuur niet te hoog? Want dan werd iedereen sloom. We moesten allemaal 100 procent scherp zijn. Beneden in de studio, maar ook boven, op de redactie en bij regie en geluid.’

Die collectieve inzet bracht, deze slotweek meegerekend, 2.428 reguliere uitzendingen waarvan we er een aantal nooit vergeten. In dat collectieve geheugen blijft tafelheer Marc-Marie Huijbregts eeuwig zijn haarstukje (‘cavia’) afzetten en zien we voor altijd de breekbare oud-voetballer Fernando Ricksen voor ons die iedereen verrast door te vertellen dat hij lijdt aan de dodelijke spierziekte ALS.

Crematorium

De weken van het afscheid verlopen vanwege de coronamaatregelen anders dan gehoopt. ‘Een crematorium-achtige sfeer,’ zo beschrijft Bert van der Veer de lege studio, waarin vorige week maandag na de speech van de premier nog wel een duizelingwekkend kijkcijferrecord van 3,9 miljoen werd gevestigd. ‘Dankzij’ corona staan vier uitzendingen uit die week bovenaan in het lijstje met best bekeken uitzendingen ooit en uit verschillende hoeken klinkt - tevergeefs - de roep het programma te laten doorgaan.

Tv-wetenschapper Reesink is ervan overtuigd dat ‘De wereld draait door’ een iconische naam blijft in de nationale televisiehistorie. ‘Net zoals ‘In de hoofdrol’ van Mies Bouwman. Jammer dat het programma zonder publiek zo’n onwaardig afscheid krijgt. Het had beter verdiend.’

Funfacts

Vaakst te gast: Nico Dijkshoorn, 406 keer
Aantal tafeldames en –heren: 276
Populairste politieke partijen onder kijkers: 
17% PvdA
13 % SP
10% VVD
10% D66
9% GroenLinks

© AD

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234