Beeld AP

film

Hoe erg is het eigenlijk als we een film als Tenet niet begrijpen?

Twee recente films, ‘Tenet’ en ‘I’m Thinking of Ending Things’, zijn als een ingewikkelde puzzel, die de toeschouwer na afloop met een hele waslijst aan vragen achterlaat. In hoeverre heb je antwoorden nodig om kunst te waarderen? Een ode aan het onbegrijpelijke.

Eind augustus ging Volkskrant-columnist Aaf Brandt Corstius voor het eerst in een half jaar weer naar de film. Ze wilde ‘gewoon iets met beeld en geluid en kleuren en acterende mensen’ en ‘een intellectuele explosie hier en daar’. Het werd ‘Tenet’ van Christopher Nolan, de eerste grote Hollywoodproductie die na maanden in de Nederlandse bioscoop werd uitgebracht. Ze vond het een ‘heerlijke film’, schreef ze in haar column. Maar ook: ‘Begrijpen deed ik de film niet. Dat kon me ook niets schelen.’ Er was iets met een ‘temporele tangbeweging’, waarbij de tijd tegelijk voor- én achteruitliep en je dus, als het ware, jezelf kon tegenkomen, waarbij, zeg maar, die ‘ik’ uit de toekomst over meer informatie beschikte dan de ‘ik’ uit het verleden. Zoiets. En een bom.

Er waren meer mensen die ‘Tenet’ niet begrepen, om het voorzichtig uit te drukken. En die toonden zich minder mild tegenover ‘beeld, geluid en kleuren’ van Nolan, een regisseur die erom bekendstaat dat hij de mindfuck tot kunstvorm heeft verheven. En dan niet in een kleine uithoek van het arthousewezen, maar met de grootst mogelijke budgetten, op de grootste mogelijke doeken, met grote acteurs en (heel) grote muziek.

Bij de recensieafdeling van filmfansite Letterboxd waren er maar heel weinig mensen die het, zoals Aaf, ‘niets kon schelen’; het kon iedereen enorm veel schelen. Ruwweg waren er twee kampen te onderscheiden. In een veel gelikete review, geschreven door ‘megan’, werd het script van ‘Tenet’ vergeleken met ‘afgewezen Stephen Hawking-fanfictie’. En ‘megan’ dacht nog even verder over de praktische implicaties van de tijdsmanipulatie van Nolan: ‘Als mensen poepen terwijl de tijd terugloopt, wordt hun poep dan teruggezogen in hun rectum?’ Dat krijg je met je een temporele tangbeweging: die zet de kijkers aan het denken.

De andere helft van de critici op Letterboxd probeerde aan ‘megan’ en haar collega-Nolan-krakers uit te leggen dat de complexiteit van de plot het onomstotelijke bewijs van ’s mans genialiteit was. Het was een ‘giant sexy plot’ van een man met een ‘giant sexy brain’, schreef ‘kira’, die vijf sterren gaf. En ‘MaxT26’ (vijf sterren) belichtte het feit dat ‘Tenet’ de twee kanten van zijn brein in lichterlaaie had gezet, zowel de ‘domme aap’ als de kant die zich de hele tijd afvroeg: ‘Wtf is hier aan de hand?’

Tenet - Filmstill.

Het is een tijd geleden dat mensen en masse naar de bioscoop gingen, en ook dat mensen zich zo druk maakten over de bedoelingen van een filmmaker – of welke kunstenaar dan ook. Mensen gingen elkaar weer blijmoedig te lijf, opgetogen dat ze het ergens anders over oneens konden zijn dan over maatschappij ontwrichtende en levensbedreigende dilemma’s. Maar zelfs als je de soms duizenden woorden tellende exegesen van ‘Tenet’ online had gelezen – uit het kamp ‘giant sexy brain’, waarin Nolan werd beschreven alsof hij met de film niet alleen een binnenstebuiten gekeerde James Bond had geprobeerd te maken, maar en passant ook een geinige draai had gegeven aan de alomvattende unificatietheorie – dan nog was ‘Tenet’ lastig na te vertellen. Jaja, ‘Tenet’ was een palindroom, maar kon je de film dan ook van achteren naar voren bekijken?

Was die film eigenlijk wel te begrijpen (ondanks held, schurk, bedreigde vrouw, tikkende bom, niet noodzakelijk in deze volgorde), en zo nee, was dat erg? 

Je kunt niet zeggen dat regisseur Christopher Nolan er niet voor had gewaarschuwd. ‘Probeer het niet te begrijpen’, zegt een van de personages al vroeg in de film tegen de held (John David Washington), die ‘The Protagonist’ wordt genoemd. ‘Voel het.’ Makkelijk gezegd, maar als ons gevoel wordt gedomineerd door de frustratie dat we het niet hebben begrepen, wat dan? 

We leven in een tijd waarin je al tijdens de aftiteling online op zoek kunt gaan naar de vele antwoorden op elke vraag die een film of serie opwerpt. De exegese van series als ‘Game of Thrones’ of ‘Lost’ is complexer dan alles wat de makers zouden kunnen bedenken. Geen wonder dat slotafleveringen waarin niet alles wordt opgelost door volgers vaak worden ontvangen als verraad: was dat alles? Hebben ze daar al hun tijd in gestoken? De onbeantwoorde vraag wordt niet meer getolereerd. En als de filmmaker of kunstenaar geen boodschap heeft aan duiding, dan hebben wij daar op onze beurt ook geen boodschap aan. ‘Mensen die proberen schilderijen uit te leggen, schudden aan de verkeerde boom’, zei Picasso. Wat betreft films en series is dat allang niet meer geldig.

I’m Thinking of Ending Things

We waren nog niet klaar met de puzzel van Nolan, of de nieuwe film van Charlie Kaufman verscheen op Netflix. ‘I’m Thinking of Ending Things’ genereerde op zijn minst talloze recensies die begonnen met ‘I’m thinking of ending...’ (‘...my Netflix subscription’, bijvoorbeeld). Of: ‘I’m thinking of going to therapy after this film.’ Kaufman maakt heel andere films dan Nolan (minder decibellen, om te beginnen), maar beide regisseurs trekken met plezier kleedjes onder de kijker vandaan door alle regels over vertelperspectief en tijdsverloop overboord te gooien. In ‘I’m Thinking of Ending Things’ vertrekt een jong stel, Jake (Jesse Plemons) en Lucy (Jessie Buckley), tijdens een sneeuwstorm naar Jakes ouders (Toni Collette en David Thewlis). De rit duurt eindeloos, het bezoek is een kwelling op de rand van een horrorfilm en de terugreis lijkt uit te lopen op een kruising tussen ‘La La Land’ en ‘The Shining’. En waarom veranderde de naam van verteller Lucy de hele tijd, en waarom zien we de ouders van Jake voortdurend van leeftijd en acteerstijl veranderen, en waarom zien we een conciërge een eindeloze schoolgang dweilen? Om mee te beginnen.

Onlinemagazine IndieWire sprak Kaufman over de vele vragen die de film opriep. Allereerst sloot Kaufman zich aan bij het gilde van regisseurs die er liever het zwijgen toe doen. ‘Ik leg dingen liever niet uit. Ik wil mensen liever iets laten ervaren zonder dat ze weten wat ze moeten verwachten. Ik vind ieders interpretatie waardevol.’ Zegt de man die met films als ‘Being John Malkovich’ en ‘Synecdoche, New York’ een paar moderne klassiekers heeft gemaakt waarin ‘bizarre labyrintische paden worden bewandeld door de getroebleerde mannelijke psyche’ (aldus IndieWire). Wat dat betreft sluit ‘I’m Thinking of Ending Things’, een film die werkelijk overloopt van de verwijzingen en quotes naar alle hoeken van de populaire cultuur – het oeuvre van filmcriticus Pauline Kael, de films van Robert Zemeckis, de musical ‘Oklahoma!’ – mooi aan bij eerdere doolhoven van Kaufman.

Het artikel op IndieWire is getiteld Charlie Kaufman’s Guide to ‘I’m Thinking of Ending Things’: The Director Explains Its Mysteries’. Het is een stuk dat je echt alleen moet lezen na het zien van de film, en zelfs dan laat het de kijker, althans deze, met een enigszins teleurgesteld gevoel achter. Waarom zouden we dit willen weten? Op elke vraag is een antwoord, elke mysterieuze verwijzing heeft een reden, en er is een soort universele oplossing voor de ontregelende vertelstijl, die in de buurt komt van de beroemde ontknoping van ‘The Sixth Sense’. Maar het hele punt van ‘I’m Thinking of Ending Things’ is toch dat je met een gevoel van verwondering achterblijft, en met eindeloze gespreksstof over wat het allemaal betekent, en over wat ‘echt’ is, wat een ‘droom’ en wat een ‘herinnering’?

David Lynch, die andere Amerikaanse meester van het moderne surrealisme, doet het beter. In 2018, bij de verschijning van zijn biografie ‘Room to Dream’, werd hij geïnterviewd door The Guardian. ‘Als je iets af hebt, willen mensen erover praten. Ik vind dat bijna een misdaad.’ Praten over kunst, aldus Lynch, maakt de kunst ‘kleiner’. Wat hem betreft moet je een film of een serie vergelijken met het optreden van een illusionist. ‘En wordt de truc beter als je hem uitlegt?’ En wat viel er eigenlijk uit te leggen over zijn oeuvre (waaronder ‘Twin Peaks’ en ‘Mulholland Drive’)? Hij is niet zo van de ‘plots’ en de ‘lineaire ideeën’, hij is meer van de, daar heb je ze weer, ‘gevoelens’. En als hij het gevoel heeft dat hij, zoals in ‘Twin Peaks 3‘, een scène met een man die aan het bezemen is een eindeloze tweeënhalve minuut wil laten duren, dan doet hij dat. Maar vraag hem niet wat het betekent – en daar kunnen vele journalisten van getuigen. ‘Als ik zelf maar weet wat er aan de hand is.’

Bij de dvd-uitgave van ‘Mulholland Drive‘ (2001), zijn meesterwerk over Hollywood dat wordt verteld met een type droomlogica waarop al snel het etiket ‘surrealistisch’ wordt geplakt, voegde hij een handig lijstje met aanwijzingen toe: ‘David Lynch’s 10 Clues to Unlocking This Thriller’. Aanwijzing 5: ‘Wie geeft een sleutel, en waarom?’ Aanwijzing 6: ‘Let op de jurk, de asbak, de koffiekop.’ Er zijn mensen geweest die duizenden woorden hebben besteed aan het analyseren van deze aanwijzingen, maar er zijn ook genoeg mensen die de lijst herkenden als Lynch’ reactie op de vragen die hij zijn hele leven kreeg en nooit wilde beantwoorden. Kon hij niet een paar van die vragenstellers het bos insturen?

De moeder aller hersensmeltende films is natuurlijk ‘2001: A Space Odyssey‘ van Stanley Kubrick. Christopher Nolan was in 2018 verantwoordelijk voor de restauratie van een nieuwe versie van de 70 mm-filmkopie uit 1968, een proces dat de regisseur – vintage Nolan – unrestoring (‘de-restaureren’) noemde. Bij die gelegenheid, de première van de gerestaureerde versie van 2001 in Cannes, gaf Nolan nog maar eens aan wat Kubrick voor hem, en vele andere makers, had betekend. ‘Wat Kubrick in 1968 deed, was simpelweg het negeren van de opvatting dat er bepaalde regels waren die je moest volgen als je een verhaal vertelde.’

Dus zijn sciencefictionepos begint in de prehistorie (‘The Dawn of Men’) voordat het, in de beroemdste jump cut uit de filmgeschiedenis (een in de lucht geworpen bot wordt een ruimtevaartuig) in de verre toekomst belandt – en dat was in 1968 het jaar 2001. In de film, die toch al van het ene kosmische raadsel naar het andere walst, duikt af en toe (viermaal, als u het weten wilt) een rechthoekige zwarte vorm op, een glimmende monoliet, een soort steengeworden raadsel. De steen lijkt steeds nieuwe hoofdstukken in de ontwikkeling van de mens te markeren, zoals Kubrick die schetst in zijn film. Maar wat is het?

Even terzijde: Mel Brooks begon zijn ‘History of the World, Part I’ ook met een hoofdstuk in de prehistorie, een sterke Kubrick-parodie, geholpen door de vertelstem van Orson Welles. Maar daar leidt de grote sprong voorwaarts voor de mensheid tot de ontdekking van masturbatie. Tot zover het wereldraadsel volgens Mel Brooks.

Vlak na het verschijnen van 2001: A Space Odyssey in 1968 schreef de Amerikaanse filmcriticus Roger Ebert het stuk ‘‘2001’ – The Monolith and the Message’ (‘De monoliet en de boodschap’), waarmee maar wordt aangegeven dat mensen zich ook al ver voor de onlinecultuur het hoofd braken over een zwarte monoliet.

Ebert had de film in een volle zaal gezien en geobserveerd hoe ongeduldig de toeschouwers zich gedroegen en welke vragen er in de pauze en na afloop werden gesteld. Althans door de mensen die het geduld hadden de film uit te zitten. Nadat na 45 minuten de eerste woorden in de film worden gesproken, hoorde Ebert de man achter zich zeggen: ‘Hèhè, het gaat beginnen.’

Ebert probeerde de vragen die hij in het publiek hoorde vervolgens te beantwoorden.

Vraag: Wat is die grote, zwarte monoliet? Antwoord: Dat is een grote zwarte monoliet.

Vraag: Waar komt hij vandaan? Antwoord: Hij komt ergens anders vandaan.

Vraag: Wie hebben hem daar neergezet? Antwoord: Intelligente wezens, want het heeft rechte hoeken die in de natuur niet voorkomen.

Vraag: Waar staat de monoliet voor? Antwoord: Hij staat voor een monoliet zonder betekenis.

Moet alles wel een betekenis hebben, vroeg Ebert zich af. En als de waarde van het beeld, de monoliet in dit geval, nu juist is dat de mensen er geen betekenis aan kunnen geven? Is dat niet het centrale punt dat Kubrick hier probeert te maken? Was het beter geweest als Kubrick een scène had ingelast waarin we zien hoe ‘kleine groene mannetjes’ de monoliet op zijn plek hadden getakeld? 

Ebert omarmde het raadsel en noemde de film een schitterende parabel over het wezen van de mens: ‘En misschien is het wezen van de mens dat hij niet te veel wil weten over het wezen van de mens.’ 

Maar goed, dat was in 1968. Tegenwoordig willen we antwoorden.

Dark

De Duitse Netflix-serie ‘Dark’ probeert naadloos aan te sluiten bij de behoefte van veel kijkers aan extreem ingewikkelde plots, het liefst op de rand van onbegrijpelijkheid. In drie seizoenen worden allerlei parallelle werelden geïntroduceerd, evenzovele tijdperken en portals, waardoor de personages ook nog eens in vele gedaanten en leeftijden verschijnen. Netflix heeft een uitgebreide onlinegids die als een tomtom in het ‘Dark’-universum kan dienen.

(VK)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234