null Beeld TMDb
Beeld TMDb

film★★★★★

‘Jeanne Dielman’ is niet even entertainend als ‘Raiders of the Lost Ark’, maar gleed toch verrassend vlot voorbij

Toen vorige week wereldkundig werd gemaakt dat de 3 uur en 22 minuten durende Belgische cultfilm 'Jeanne Dielman, 23, Quai du Commerce, 1080 Bruxelles' van Chantal Akerman door meer dan 1600 filmkenners was verkozen tot de beste film aller tijden, vóór 'Citizen Kane', vóór 'Vertigo', vóór 'The Godfather' en vóór '2001: A Space Odyssey', klonken de reacties op z'n zachtst gezegd verdeeld. Sommigen vonden het een terechte bekroning, anderen vonden het quatsch.

Erik Stockman

En wij? Wel, wij doen wat we in zulke gevallen, wanneer de gemoederen over een bepaalde film hoog oplopen, áltijd doen: het hoofd koel houden en zélf kijken, zélf een mening vormen. Eergisteren was het zover: we klapten ons grote projectiescherm open, haalden de dvd van 'Jeanne Dielman' - vroeger nog meegegrist uit de collectie van ons poatjen! - uit het doosje, trokken de gordijnen dicht, en namen plaats in onze sofa. Kussen in de rug? Check! Thermosfles binnen handbereik? Check! Blaas geledigd? Check! 'Komaan, we gaan ervoor!' riepen we luidop om onszelf moed in te pompen. 'Het kan niet zwaarder zijn dan de Dodentocht in Bornem!'

In de eerste scène zien we een vrouw, Jeanne (Delphine Seyrig), achter een gasfornuis staan, in een sobere keuken met een zwartwitgeblokte vloer en witgroene gordijntjes. Tegen de muur: twee keukenwanten en een pollepel. Op de vensterbank: een elektrische koffiemolen. En zie, we zijn nog geen vijf minuten ver, en er wordt ons al iets heel wezenlijks duidelijk gemaakt, en dat is dat Akerman geen haast heeft, dat ze ons de tijd gunt om de beelden rustig in ons op te nemen. Sommige toeschouwers zullen - en dan zeker bij het zien van de roemruchte scène waarin Jeanne in real time werktuiglijk aardappelen zit te schillen - al knorrend zeggen: het is boeiender om gras te zien groeien. Alle begrip daarvoor.

Het is waar: Akerman doet geen toegevingen, sluit geen compromissen, waagt geen pogingen om haar film entertainend of laagdrempelig te maken. Haar film bevat géén muziek die u vertelt hoe u zich moet voelen, géén stomende seksscènes, géén uitleggerige dialogen, géén van die trucjes die zo vaak in Hollywood worden gebruikt om een film makkelijk toegankelijk te maken. Akerman beperkt zich tot het observeren van de dagelijkse routines van haar hoofdpersonage, maar het effect van haar filmstijl is, wat ons betreft, wonderbaarlijk. De porseleinen hond in de kast, de fles Jupiler op de keukentafel, het geraas van de voorbijrijdende auto's: 't is een beetje alsof je naar een fascinerend schilderij staat te turen en ineens allerlei amusante details in het beeld ontdekt. Onze zintuigen openden zich als bloemen. En hoe alerter je zintuigen worden, hoe meer bijzonderheden je in de beeldkaders begint waar te nemen: prachtig bijvoorbeeld hoe Akerman speelt met licht, schaduw, reflecties, donkerte en schemering.

De film gaat verder. Jeanne betreedt de badkamer. Knipt het licht aan. Wast haar handen. Schudt haar handen uit boven de lavabo. Droogt haar handen aan een handdoek. Knipt het licht uit. Verlaat de badkamer. Sluit de deur. En weet u: ineens werden we overvallen door een heel vreemde gewaarwording. Het suizen van het gasfornuis, het sissen van de kookpotten, het geluid van Jeannes voetstappen in het appartement: in onze oren begon het hoe langer hoe meer te klinken als een hypnotiserende soundscape, als een soort instrumentaal arrangement. De sensatie die de geluidsband van 'Jeanne Dielman' teweegbrengt, voelen wij bijvoorbeeld ook wanneer we als gebiologeerd zitten te luisteren naar een muziekwerk van de componist Steve Reich, of naar één van de latere minimalistische post-rockplaten van Talk Talk. En neen, behalve een paar teugjes thee uit onze thermos hadden we niets gerookt of geslikt: dat bewustzijnsveranderdende gevoel van betovering dat we tijdens 'Jeanne Dielman' ervoeren, kwam als vanzelf in ons opzetten. Aaah, de kracht van de cinema!

Het gaat verder. Jeanne opent de keukenkast. Neemt een pot met koffiebonen. Ze pakt de elektrische koffiemolen. Doet koffiebonen in de koffiemolen. Steekt de draad van de koffiemolen in het stopcontact. Maalt de koffiebonen. Maar let op: in de rigoureuze beeldkaders die Akerman componeert, ontstaan nu en dan gaten en kieren waardoor diepe gevoelens komen binnensijpelen. Uit de scène waarin ze aan haar zoon Sylvain (de piepjonge Jan Decorte!) een brief van tante Fernande uit Canada voorleest, leren we dat Jeanne een weduwe is en dat ze al zes jaar alleen is. En we komen nog veel meer over haar te weten - we gaan hier ook niet álles onthullen! En gaandeweg begin je een idee krijgen van de thema's die Akerman hier aansnijdt.

‘Jeanne Dielman, 23, Quai du Commerce, 1080 Bruxelles' gaat niet alleen over het malen van koffie of over het schillen van aardappelen, maar ook over eenzaamheid, over sociaal isolement, over hoe sommige mensen op woensdag altijd schnitzels eten met erwtjes en worteljes, over rouw en verlies, over hoe je kalfsvlees moet kneden, over hoe het is om een vrouw te zijn in een mannenmaatschappij, over hoe je schoenen moet poetsen, en over ontreddering. Zelden is er in de filmgeschiedenis een film gemaakt waarin zó weinig wordt gezegd en waarin tegelijk zóveel wordt verteld.

Naar het einde toe gaat Jeanne in de stad op zoek naar een speciale knoop om aan een jasje te naaien. Ze stapt een warenhuis binnen, betreedt een kleine boetiek, en probeert het in een kledingwinkeltje op het plein, maar niemand kan haar aan de juiste knoop helpen. Haar zoektocht deed ons een beetje denken aan het slot van 'De Avonden' van Gerard Reve: Frits Van Egters die tijdens de koude Nieuwjaarsnacht bij al zijn vrienden gaat aanbellen, maar niemand geeft thuis. Zowel in 'De Avonden' als in 'Jeanne Dielman' wordt de totale ontreddering van het hoofdpersonage in die scènes afschuwelijk tastbaar.

U wilt conclusies? Toen we ervoor gingen zitten hadden we een beetje het gevoel dat we aan een loodzware marathon begonnen: de film duurt, zoals hierboven reeds vermeld, per slot van rekening 3 uur en 22 minuten (zelfs 'Avatar 2: The Way of Water' is 10 minuten korter). Maar tot onze eigen grote verrassing dienden we eigenlijk al snel vast te stellen dat 'Jeanne Dielman' lang niet zo hermetisch ontoegankelijk is als vaak wordt beweerd. Integendeel: Akermans magnum opus - want dat is het - gleed verbazingwekkend vlot voorbij. Oké, het zou iets te ver gaan om te zeggen dat we 'Jeanne Dielman' even rotentertainend vinden als 'Raiders of the Lost Ark', maar toch: ofschoon er geen beweging zit in de op een statief vastgeschroefde camera, hield deze film, die op een bizarre manier erg amusant is, ons scène na scène constant in een staat van betovering. Laat het ons zo zeggen: als u er open voor staat, dan zult u al na enkele scènes merken dat de film ook heel erg open voor ú staat.

Akerman was 24 toen ze 'Jeanne Dielman' maakte. Piepjong is dat, en toch komt het ons voor dat ze toen al een enorm zelfverzekerde hand had en precies wist wat ze wilde: straf, héél straf. Toen wij enkele jaren geleden voor Humo's schitterende website onze eigen ultrapersoonlijke Top 100 van Beste Films samenstelden, kwam 'Jeanne Dielman' daar nog niet in voor. Vandaag zouden we Akermans meesterwerk, om alle redenen die we hierboven aanhaalden, beslist in onze ranking opnemen.

Maar of 'Jeanne Dielman' nu de béste film aller tijden is? Natuurlijk niet: dat blijft - voor ons tenminste - tot nader order nog steeds 'The Empire Strikes Back'. En toch hebben die cinefiele kenners van het vakblad Sight and Sound geen ongelijk. Als je beseft hoe vernieuwend 'Jeanne Dielman’ was, hoe invloedrijk ook (Gus Van Sant, Claire Denis, Céline Sciamma: zonder Akerman zouden ze niet zijn wie ze zijn), en als men zich daarnaast ook realiseert hoe baanbrekend en hoe vermetel het was om in die tijd zo'n prachtige, eigenzinnige en visionaire film te maken over een wanhopige huisvrouw, ja, dan verdient 'Jeanne Dielman' het zéker om op de hoogte te staan van 'Citizen Kane' en van al die andere revolutionaire meesterwerken van de zevende kunst.

'Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce, 1080 Bruxelles' staat op VRT MAX, maar het strekt tot aanbeveling om de film, die opnieuw uitkomt in de bioscopen, op het grote scherm te gaan zien. Dus: trek uw mantel aan. Knip de lichten in uw woonst uit. Steek uw sleutel in het deurslot. Sluit de deur achter u. Begeef u naar de bioscoop. Stap naar de kassa. Koop een ticket. Ga zitten. Richt uw ogen op het scherm. Wees open.

'Jeanne Dielman' speelt vanaf 17 december in de Brusselse CINEMATEK en in Cinema Galeries, en vanaf 20 december in de Sphinx, de Buda en in diverse Lumièrezalen. De film prijkt ook op VRT MAX.

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234