null Beeld NIKO TAVERNISE/NETFLIX / Disney / Pixar Animation Studios / 20th Century Fox
Beeld NIKO TAVERNISE/NETFLIX / Disney / Pixar Animation Studios / 20th Century Fox

Rampoefening in Hollywood

Niet enkel ‘Don’t look up’ waarschuwt voor het onheil, hebben rampenfilms ook impact? ‘Menselijk gedrag verandert niet snel’

De succesvolle Netflix-film Don’t Look Up heeft een unieke manier om het thema klimaatverandering te tackelen, maar Hollywood probeert ons al decennialang te waarschuwen voor het naar de knoppen helpen van onze planeet. Heeft het eigenlijk wel effect?

Gudo Tienhooven

Humor helpt

Don’t Look Up is technisch gezien niet eens een ‘klimaatfilm’, maar de metafoor is onmogelijk te missen. De door Leonardo DiCaprio en Jennifer Lawrence gespeelde astronomen krijgen het maar niet aan de man dat de aarde snel wordt getroffen door een meteoriet die de complete wereldbevolking zal wegvagen. Over de kwaliteit van de film zijn de meningen verdeeld, maar dat iedereen het er nu over heeft, zit hem waarschijnlijk in de vorm. Zo’n serieuze bedreiging in de vorm van een komedie gieten, is namelijk zeldzaam. ,,Humor helpt een ramp te begrijpen”, meende DiCaprio in menig interview. De ultieme grap is dat de Netflix-hit handig inspeelt op het begrip ‘fake news’. Zelfs als de meteoriet voor iedereen waarneembaar dichterbij komt, zijn we in staat de realiteit naar onze eigen hand te zetten. Dus gewoon lekker negeren en vooral níet naar boven kijken. De ironie: dit associëren we momenteel misschien vooral met de coronapandemie. Hebben we het nóg niet over die klimaatverandering!

De jeugd heeft de toekomst

De boodschap in de geniale Pixar-animatiefilm Wall-E (2008) ontgaat mogelijk veel jeugdige kijkers. Toch kunnen kinderen naast dat ze genieten van al die kleurenpracht en schattige wezentjes zich ineens tot papa en mama wenden met de vraag: waarom zijn al die mensen in dat ruimteschip zo dik? ‘Dat krijg je als we niet beter omgaan met het milieu, lieverd! Terwijl robots als Wall-E de aarde opruimen, gaan wij de ruimte in op zoek naar een andere bewoonbare planeet. En inmiddels heeft de techniek álles van ons overgenomen, zodat we alleen nog maar zitten en ons volvreten.’ Zoiets, maar dan misschien meer in jip-en-janneketaal. Andere opvoedkundige kinderfilms in een iets bredere natuurcontext die zulke vragen kunnen oproepen: Frozen (‘Mama, blijft het altijd zo koud daar?’), Happy Feet (‘Waarom stikt die pinguïn bijna in een colablikje?’), Ferngully (‘Waarom kappen we al die mooie bomen om?’) en Free Willy (‘Waarom jagen ze toch op die lieve orka?’). De antwoorden maken vooral indruk op een jonge leeftijd, wanneer de term nepniews nog niet tot het vocabulaire behoort.

Don't Look Up: Leonardo DiCaprio en Jennifer Lawrence. Beeld Niko Tavernise/Netflix
Don't Look Up: Leonardo DiCaprio en Jennifer Lawrence.Beeld Niko Tavernise/Netflix

Een ramp om van te smullen

Eerlijk is eerlijk, ellende is de ideale voedingsbodem voor aantrekkelijk popcornentertainment. Vooral wanneer het een wereldbedreiging betreft. Dat half ondergesneeuwde Vrijheidsbeeld in de rampenfilm The Day After Tomorrow (2004) maakt wel indruk, net als die tsunami die bijna compleet Manhattan (het betreft meestal alleen de VS) overspoelt in The Abyss (1989). In Snowpiercer (2013) woont het laatste restje mensheid in een eeuwig door bevroren landschappen rijdende trein. En in Waterworld (1995) zoekt Kevin Costner naar ‘Droogland’ in een wereld die na het smelten van de ijskappen voor 99 procent uit water bestaat. Hollywood kiest overigens soms ook voor de route waarin de opwarming resulteert in een woestijndecor (de Mad Max-films bijvoorbeeld). Probleem is dat dergelijke producties bomvol oogstrelende effecten vooral ‘drijven’ op een hoog wow-gehalte. Zodra de lol plaatsmaakt voor een milieuboodschap, worden ze vervelend. Was er in 2009 iemand die moest huilen bij de oorlog tussen de natuurvernietigende mens en die uit de kluiten gewassen smurfwezens in de hitfilm Avatar?

The Day After Tomorrow. Beeld Reuters
The Day After Tomorrow.Beeld Reuters

Dan maar een donderpreek

Klimaatverandering is niet bepaald een sexy of makkelijk ‘klikbaar’ onderwerp, maar films kijken we allemaal. Vaak bevatten sciencefictionfilms van een ernstige aard (ernstiger dan de titels uit het vorige hoofdstukje) een natuurboodschap. De noodzaak van het ruimtereizen is meestal het vinden van een plek om als mens weer opnieuw te beginnen (denk aan Interstellar uit 2014). Een bijna letterlijke donderpreek krijgen we in First Reformed (2017) waarin een dominee (gespeeld door Ethan Hawke) zich afvraagt of het wel verstandig is om onder alle klimaatdreiging nog kinderen te krijgen. Misschien maken documentaires, die hun boodschappen niet hoeven te verstoppen in metaforen, meer indruk. Al Gore gaf in 2006 een college met een pessimistisch toekomstbeeld in An Inconvenient Truth. En in veel BBC-natuurfilms kan David Attenborough het niet laten ons tussen de beeldencollages door een standje te geven. ‘Ziet u die prachtige kolibrie? Als we zo doorgaan, zien onze kinderen ze voortaan alleen nog in sprookjesboeken!’

An Inconvenient Truth. Beeld AP
An Inconvenient Truth.Beeld AP

Maar helpt het ook?

Het antwoord is even teleurstellend als voorspelbaar. ,,Nauwelijks”, zegt hoogleraar psychologie Jan Derksen van de Radboud Universiteit Nijmegen. ,,Er zijn onderzoeken naar gedaan en die wijzen uit dat films op een klein deel wél van invloed zijn op ons gedrag, maar dit is dan van snel voorbijgaande aard. De meeste films zijn te ver verwijderd van de werkelijkheid en nemen ook de nuance en compliciteit van die werkelijkheid niet mee. Een plezierige beleving is belangrijker.” En een stevige documentaire dan? ,,Ook dan is de impact beperkt. Het probleem is dat je menselijk gedrag niet makkelijk verandert. Bij corona zie je dat ook: we krijgen steeds meer verstand van het virus, maar niet van hoe we daarop reageren.”

undefined

Wall-E. Beeld AP
Wall-E.Beeld AP

(AD)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234