Jane Goodall in Tanzania. Beeld National Geographic/David Guttenfelder

interviewJane Goodall

‘We moeten stoppen met het vernietigen van de natuurlijke wereld en meer respect tonen voor dieren’

Op 22 april, Earth Day, zendt National Geographic de nieuwe documentaire ‘Jane Goodall: The Hope’ uit. Alleen zal de hoofdrolspeelster, chimpansee-expert en natuurbeschermer Jane Goodall (86), de première vanuit haar eigen kot moeten meemaken. Maar vooral is ze bezorgd om de medewerkers in haar instituten en de dieren in haar opvangcentra voor weeschimpansees. ‘De mens heeft hiv en ebola opgelopen door chimpansees, en nu kunnen zij corona van ons oppikken.’

Al 28 jaar zijn ze een onafscheidelijk duo. Mr. H is een pluchen aapje dat intussen naar 64 landen mocht meereizen aan de zijde van de Britse antropologe, biologe en natuurbeschermer Jane Goodall. Ze kreeg het van een blinde goochelaar. Die dacht dat het om een fluwelen chimpansee ging, de diersoort waar Goodall haar leven aan heeft gewijd. Maar het stuk speelgoed heeft een staart, en chimpansees niet. Sindsdien neemt de vrouw de knuffel overal mee naartoe, als symbool van de ontembare menselijke geest.

Maar vandaag zit ze thuis. Ja, ze is bezorgd. Om haar medewerkers, en haar chimpansees. En ja, ze heeft wel even gebaald. Normaal is Goodall meer dan driekwart van het jaar op weg. De wereld rond om haar boodschap van hoop en een oproep tot meer respect voor de natuur uit te dragen. Maar Covid-19 dwingt ook haar – en Mr. H – tot thuisblijven.

Jane Goodall en Mr. H.Beeld AP

Haar onderzoek naar primaten veranderde in de jaren 60 en 70 onze perceptie van de relatie tussen mens en dier. Tegenwoordig wil ze vooral de manier veranderen waarop wij als soort nadenken over onze impact op deze planeet, de aarde. Daarvoor was Goodall normaal gezien in maart ook enkele dagen naar ons land gekomen, om hier lezingen te geven en zelfs een eredoctoraat van de UHasselt in ontvangst te nemen. Ook zou ze bomen planten samen met de mensen van het Jane Goodall Institute Belgium, een van de dertig internationale organisaties die haar naam dragen. Maar ook dat is allemaal uitgesteld.

Vandaag, 22 april, Earth Day, zendt National Geographic de nieuwe documentaire ‘Jane Goodall: The Hope’ over haar missie uit. En ook daarin heeft Mr. H een belangrijke rol. Die filmpremière zullen Goodall en haar pluchen aapje echter in hun eigen kot moeten beleven. 

‘Ik zit net als u thuis opgesloten’, vertelt ze aan de telefoon vanuit haar 150 jaar oude herenhuis, in een afgelegen straat op een paar minuten lopen van het strand van Bournemouth. 

JANE GOODALL «Gelukkig heb ik een grote tuin en mag ik nog wel buitenkomen om met de honden te wandelen aan de kust. Maar in normale omstandigheden reis ik driehonderd dagen per jaar, en in zekere zin is deze situatie van lockdown een repetitie voor wanneer ik niet langer fysiek kán reizen.

- Waar houdt u zich thuis mee bezig?

GOODALL «Eerst was ik boos en gefrustreerd, maar toen dacht ik: wel, dat helpt niemand. Mijn team en ik werken momenteel een plan uit hoe we 60 jaar Gombe (het ‘National Park’ in Tanzania waar Goodall decennialang chimpansees bestudeerde, red.) het best kunnen herdenken. En twee weken geleden was het mijn 86ste verjaardag. Dat gaan we later nog vieren met tal van evenementen, bijeenkomsten en lezingen, ook in België.

»Nu ik de knop heb omgedraaid, gebruik ik technologie om een virtuele Jane boeken voor te laten lezen voor kinderen, podcasts in te spreken, interviews als deze te geven en natuurlijk honderden en honderden e-mails te beantwoorden. Ik probeer deze tijd te gebruiken om er écht te zijn, ook al ben ik eigenlijk in mijn huis in Engeland.»

Jane Goodall in het Gombe National Park, in 1972.Beeld © Bettmann/CORBIS

- Blijft het in deze coronatijden voor uw medewerkers in de opvangcentra mogelijk om de chimpansees, die er verzorgd en geobserveerd worden, te benaderen?

GOODALL «We hebben twee opvangcentra voor weeschimpansees, één in Zuid-Afrika, één in Congo, en natuurlijk gaat het werk daar door. Onze medewerkers blijven in de reservaten en doen hun best, maar ze komen niet meer in de buurt van de dieren. Ze zijn allemaal getest, dragen maskers en moeten elke dag een nieuw uniform aantrekken. Van een afstand controleren ze vooral op tekenen van de ziekte, omdat ook de chimpansees corona kunnen oplopen.

»Want 98,6 procent van de DNA-structuur van chimpansees is dezelfde als die van ons. De mens heeft hiv en ebola opgelopen door chimpansees. En nu kunnen zij dit van ons oppikken; ziekten kunnen heen en weer gaan. Er zal dus een hiaat komen in ons langetermijnonderzoek, maar waarschijnlijk niet meer dan drie weken, is mij verteld.»

- In deze moeilijke periode zijn we haast zelf de bedreigde diersoort geworden. Welke les kunnen we hieruit leren voor onszelf en onze planeet?

GOODALL «De belangrijkste les is dat deze pandemie werd voorspeld. We weten dat deze is begonnen door een overdracht van dier op mens, een zoönose, waarschijnlijk begonnen op een vleesmarkt in China, al weet niemand dat absoluut zeker. Oorspronkelijk zat het virus op een vleermuis, daarna is het mogelijk overgegaan op een schubdier en vervolgens op mensen.

»We moeten dus stoppen met het vernietigen van de natuurlijke wereld en meer respect tonen voor dieren. Die mogen we niet langer als handelswaar behandelen, en we moeten stoppen met het vernietigen van hun leefgebied.»

- Uw leven staat in het teken van de wereld van dieren, vooral in het wild. Ontdekt u nog steeds dingen die u verrassen?

GOODALL «Ik denk dat ik altijd verrast zal blijven, en nieuwe dingen zal blijven leren over de chimpansees in Gombe. Dit jaar vieren we dat er al zestig jaar ononderbroken onderzoek in het National Park gebeurt, en dat blijft interessant. De reden is dat elke individuele chimpansee anders is. 

»Wanneer zo’n individu dan nieuw gedrag begint te vertonen en anderen dat zien, gaan ze dat vaak kopiëren en wordt het zo een deel van hun cultuur. Maar ook uit studies die in gevangenschap gebeuren, leren we steeds meer over het intellect van dieren. Zo weten we vandaag dat kraaien, ratten en zelfs octopussen ongelooflijk intelligent gedrag vertonen, iets wat mensen jaren geleden nooit hadden geloofd.

Jane Goodall.Beeld National Geographic/Stewart Voll

- Wat is de voornaamste boodschap die u wil meegeven in deze nieuwe National Geographic-documentaire Jane Goodall: The Hope?

GOODALL «De boodschap die mijn moeder me gaf toen ik tien jaar oud was en ervan droomde naar Afrika te gaan. Namelijk: als je zoiets wil doen, dan moet je er hard voor werken, kansen grijpen, en vooral niet opgeven. En dat is de boodschap die ik over de hele wereld breng. Dus dat is één ding.

»Een tweede is ons jeugdprogramma, Roots & Shoots, dat we al in 65 landen zijn gestart voor jongeren van alle leeftijden, van kleuterschool tot universiteit en iedereen daartussenin. Ieder van ons heeft elke dag opnieuw een invloed op onze planeet, en het is aan elk van ons om te bepalen welke impact we willen hebben. Deze jonge mensen veranderen op dit moment de wereld. We vertellen hen niet wat ze moeten doen, maar ze kiezen zelf de projecten die relevant zijn voor hun land, hun leeftijd, eventueel rekening houdend met de eigen cultuur. 

»Ze begrijpen dat mensen allemaal één familie zijn, en die waarden blijven bij hen. Veel van onze Roots & Shoots-leden die in 1991 begonnen zijn, hebben vandaag een verantwoordelijke positie in de samenleving. En ze houden vast aan die waarden. Dus ik wil het gewoon laten groeien naar steeds meer landen en met steeds meer kinderen.

»Tot slot vind ik dat we echt meer respect voor dieren moeten tonen. Neem nu ratten. Gewone ratten die mensen tot nu toe als ongedierte hebben beschouwd, terwijl ze op zich alleen maar hinderlijk worden als mensen eten laten rondslingeren en niet goed voor hun afgedankte voedsel zorgen. Maar goed, wetenschappers hebben onlangs ontdekt dat ratten kunnen voelen wanneer een andere rat honger heeft. Meer zelfs, dat ze altruïstisch hun eigen eten met die hongerige rat zullen delen. Met andere woorden, ratten tonen empathie, ze redden een andere in moeilijkheden. En dat is nog maar een rat.»

- Wat kunnen we daarvan leren?

GOODALL «We vinden kenmerken als empathie bij zoveel verschillende dieren terug, en we moeten ons realiseren dat we hen met meer respect moeten behandelen. Intensieve fabrieksboerderijen zijn verschrikkelijk. Elk jaar zijn er miljarden dieren wereldwijd die in deze vreselijke omstandigheden leven. En laat ons wel wezen, ook dat is een manier voor infectieziekten om van dier op mens over te gaan.»

- ‘Jane Goodall: The Hope’ gebruikt zeven decennia aan beeldmateriaal. Herkent u zichzelf in deze samenvatting van uw levenswerk?

GOODALL «Ik denk dat alles wat in de documentaire zit, iets is dat ik me herinner. Toegegeven, het waren niet altijd dingen waar ik vaak aan terugdenk, maar er zijn dan ook zoveel geweldige momenten in mijn lange leven gepasseerd. De film heeft mijn geheugen wel op scherp gezet, maar ik ben nergens van geschrokken.»

- De documentaire kreeg als ondertitel ‘The Hope’. Waarom denkt u dat sommige mensen geen hoop hebben, of niet in actie komen om het milieu te beschermen?

GOODALL «Omdat de media enkel doem en somberheid brengen. Elke krant, elk nieuwsoverzicht, elk tijdschrift... het gaat allemaal om het feit dat we geen tijd meer hebben. We hebben het milieu te veel geschaad, de klimaatverandering is een feit. De vreselijke vervuiling is de oorzaak van het uitsterven van dieren in het wild. En nu mensen zich daar veel meer van bewust zijn, verliezen ze de hoop of worden ze apathisch omdat ze zich hulpeloos voelen. Ze weten niet wat ze moeten doen.

»Maar zoals ik al zei: elke dag kunnen we ethische keuzes maken om te bepalen welke impact we willen hebben. In wat je koopt, wat je eet, wat je draagt, waar het vandaan komt. De dieren die het heeft geschaad, of het schadelijk is voor het milieu, of het goedkoop is vanwege kinderarbeid. Het nemen van zoveel mogelijk ethische beslissingen zal ons uiteindelijk wel naar een betere wereld leiden.

»Daarom is dit zo’n boeiende tijd. Hoeveel mensen zijn niet opgegroeid in steden waar luchtvervuiling normaal is. En nu, door de lockdown, begint die luchtvervuiling weg te trekken of is ze helemaal verdwenen. Ik hoop dat er genoeg mensen nu opeens ervaren hoe het leven zou moeten zijn. Dat er een overweldigende massa komt die regeringen zal dwingen wetten in te voeren om de vervuiling te stoppen. En dat we genoeg mensen kunnen duidelijk maken dat het ons gebrek aan respect voor onze eigen omgeving was, die tot deze ziekte heeft geleid.»

- Hoewel het geen chimpansees zijn, worden er vandaag wel dieren gebruikt bij het testen van behandelingen voor Covid-19. Wat vindt u van deze nieuwe experimenten?

GOODALL «Voor bijna alle bestaande medische experimenten op dieren zijn er alternatieven. Bovendien worden er steeds meer alternatieven gevonden die veiliger zijn, én van toepassing zijn op mensen. Experimenten waarbij een soort make-up wordt getest op dieren, die zouden onmiddellijk verboden moeten worden. En andere experimenten moeten zeer zorgvuldig worden beoordeeld.

»Een van de dingen die me halverwege de jaren 80 zo schokten, was de manier waarop onze naaste familieleden, de chimpansees, worden behandeld in medisch onderzoek. En het heeft jaren en jaren geduurd, maar al die laboratoria zijn intussen gesloten en de dieren zelf zitten in reservaten. De reden was dat er niet één experiment op chimpansees een gunstig of potentieel gunstig resultaat voor de mensheid kon voorleggen. En zo is de strijd tegen dierproeven verplaatst naar apen, honden en alle andere dieren.

»Het is schokkend dat ratten, ik heb ze eerder genoemd, in de VS en nog wel wat andere landen, niet eens als dieren worden beschouwd. Geen van de dierenwelzijnswetten is dus op hen van toepassing. En toch kunnen ratten vreugde tonen, lachen als je ze kietelt, spelletjes spelen. Google eens ‘smart rats’ en je zal absoluut versteld staan ​​van wat je te zien krijgt.

»Tegenwoordig worden er ook veel varkens gebruikt, en veel varkens zijn slimmer dan honden. Dus ik keur al deze experimenten duidelijk af. We moeten andere manieren vinden. Als we het mensen niet kunnen aandoen, om ethische redenen omdat we emoties hebben, dan mogen we het dieren ook niet aandoen.»

Beeld Getty

- Wat is de belangrijkste levensles die u van dieren heeft geleerd?

GOODALL «Hoe fout het was dat de mens zich superieur voelde aan dieren. We zijn buitengewoon arrogant geweest en vonden dat we ze konden behandelen zoals we wilden, omdat het ‘dingen’ zijn, ‘onze eigendom’. Er is mij altijd geleerd dat wij mensen de enige wezens waren met persoonlijkheden, een ziel en emoties. Maar toen ik begin jaren 60 naar Afrika trok, leerde ik dat dat niet waar was. Daar ben ik trots op, al waren het de chimpansees zelf die me tot dat inzicht hebben gebracht. En mijn hond.

»Van chimpanseemoeders heb ik geleerd dat de belangrijkste jaren van hun kinderen, en ik geloof bij uitbreiding ook de onze, die zijn waarin ze een heel hechte relatie hebben met twee of drie volwassenen die er altijd voor het kind zijn. Ze hebben ondersteuning nodig. De chimpanseemoeders die het meest ondersteunend zijn, die hun nakomelingen doen het vaak beter.»

- Welke activiteit van het Jane Goodall Institute Belgium zou u in de kijker willen zetten op deze Earth Day?

GOODALL «Ik hoop dat deze Dag van de Aarde overal ter wereld mensen eraan zal herinneren dat we deel uitmaken van de natuur. We zijn afhankelijk van de natuurlijke wereld voor ons voedsel en ons water, voor schone lucht. Dus het feit dat het meest intelligente wezen dat ooit op deze planeet heeft gelopen nu zo snel zijn enige huis vernietigt, is een schok. Het lijkt erop dat er een scheiding is geweest tussen onze slimme hersenen, liefde en mededogen van het menselijk hart. Ik denk dat we alleen ons ware menselijke potentieel kunnen verwezenlijken als hoofd en hart in harmonie samenwerken. Dus ik hoop dat mensen vanaf Earth Day beginnen na te denken dat het elke dag Earth Day moet zijn. Elke dag moeten we de natuur en dieren respecteren, evenveel als elkaar.»

Normaal was Goodall in maart bomen komen planten samen met de mensen van het Jane Goodall Institute Belgium, een van de dertig internationale organisaties die haar naam dragen.Beeld RV

- Waar ziet u het einde van uw missie?

GOODALL «Wanneer ik dood ga.»

Jane Goodall: The Hope’, woensdag om 20 uur op National Geographic.
Meer info over het werk en de activiteiten van Jane Goodall Institute Belgium vindt u op janegoodall.be.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234