'Mijn man zei: als Iran iets overkomt, dan zal dat slecht zijn voor het Midden-Oosten en de wereld. Hij heeft gelijk gekregen’ Beeld
'Mijn man zei: als Iran iets overkomt, dan zal dat slecht zijn voor het Midden-Oosten en de wereld. Hij heeft gelijk gekregen’

'Weduwen na de val'Farah Diba, weduwe van de Sjah van Iran

Weduwe van de sjah van Iran, Farah Diba: 'Khomeini is de duivel. Wat heeft hij gedaan voor Iran?'

In ‘Weduwen na de val’ gaat VRT-journalist Peter Verlinden op de koffie bij drie weduwes van ex-dictators. Vanavond op Canvas: Farah Diba, in de jaren 60 en 70 de beeldschone gemalin van de sjah van Iran. ‘Mijn man heeft Iran getransformeerd van een achtergesteld tot een modern land, maar de burgers riepen ‘dood aan de sjah’.’

Op een bijzet-tafeltje staan tussen tientallen andere foto’s van koninklijke grootheden prominent koning Boudewijn en koningin Fabiola te pronken. En niet speciaal omdat er een Belgische reportageploeg op bezoek kwam. ‘Ze staan daar altijd. Ik heb veel affectie voor hen. Koning Boudewijn is in Caïro nog komen ontbijten met mij en de kinderen, en later, toen ik al in Frankrijk woonde, ging ik dikwijls bij hen op bezoek. Ooit hebben ze me zelfs uitgenodigd naar hun buitenverblijf in Spanje, in Motril.’

De diepbruine ogen van Farah Diba (78), de laatste keizerin van Iran, de weduwe van sjah Mohammed Reza Pahlavi, fonkelen bij de herinnering. Haar grandeur is nog altijd niet verdwenen, 38 jaar na hun vlucht uit Iran, 37 jaar na de dood van haar man, in ballingschap in Egypte. Ik herinner me hen uit hun gloriejaren – mijn studentenjaren – de sjah en zijn beeldschone gemalin, omringd door de groten der aarde, onaantastbaar en onbereikbaar. Tot hun volk hen uitspuwde, hun rijk in elkaar stortte en ze op de vlucht moesten voor ayatollah Khomeini.

'Of ik verliefd was? Aanvankelijk was het meer affectie. Maar stapje per stapje werd dat de liefde van een vrouw voor een man’ Beeld
'Of ik verliefd was? Aanvankelijk was het meer affectie. Maar stapje per stapje werd dat de liefde van een vrouw voor een man’

Nu woont Farah Diba het grootste deel van haar tijd in Parijs. Niet ver van het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken, met een wijde kijk op de glinsterende Seine, al moet om veiligheidsredenen haar adres geheim blijven. ‘Ik voel me hier wel safe, want de Franse regering staat in voor mijn veiligheid. Heel vriendelijk zijn ze, telkens als ik naar buiten wil gaan.’

Zo blijkt. Als we met haar diepgroene Mercedes-met-chauffeur, inclusief witleren zetels, op pad gaan voor een lange rondrit door haar Parijs, volgt een ‘anonieme’ wagen met twee politieagenten in burger, bijna bumper aan bumper. Farah Diba wil me tonen waar het voor haar allemaal begon. ‘In Teheran ging ik al naar de Franse school Jeanne d’Arc, waar mijn moeder gezeten had. Daar kregen we onze lessen in het Frans en het Perzisch. Mijn vader had zelf in Parijs gestudeerd en dus werd de keuze voor mij logisch: de ‘Ecole Spéciale d’Architecture’. Voor een meisje was dat in die jaren echt wel uitzonderlijk.’

HUMO Maar die studie hebt u nooit afgemaakt?

FARAH DIBA (schaterlacht) «Neen, want na twee jaar heb ik de sjah ontmoet.»

HUMO Over die school werd wel gezegd dat de meisjes er alleen maar kwamen ‘studeren’ om een lief te vinden.

DIBA «Ja, omdat men in die tijd moeilijk kon aanvaarden dat ook een meisje architect kon worden. Er waren toen nog niet veel vrouwelijke architecten – in heel Iran zelfs maar één. Er heerste ook een erg afgunstige sfeer. Niemand hielp elkaar. Je moest een harde zijn om het vol te houden.»

HUMO Was u hard?

DIBA «Ik liet me niet doen. Als kind al was ik een mislukte jongen. Ik klom voortdurend in de bomen.»

HUMO Was u ook al mooi?

DIBA «Dat weet ik niet zo. De andere meisjes hier plaagden mij weleens dat de koning een oogje op mij had. Iedereen wist dat de sjah bij zijn buitenlandse bezoeken telkens weer de Iraanse studenten uitnodigde om hem te ontmoeten. Zo is het ook gegaan. Tijdens zijn officiële bezoek aan Parijs in het voorjaar van 1959 nodigde hij ons uit op de ambassade, alle Iraanse studenten. Ik was helemaal in de wolken om hem te zien. Echt diep geraakt.»

HUMO Was er een klik?

DIBA «Helemaal niet. Ik dacht daar zelfs niet aan. Maar ik herinner me dat achteraf, toen we vertrokken waren, vrienden én docenten me zegden dat de sjah naar mij bleef staren toen ik voorbijstapte. Ik had dat helemaal niet gemerkt. Ik weet wel dat ik naar mijn moeder geschreven heb om te vertellen hoe blij ik was dat ik de koning ontmoet had. Dat hij zo charmant was, maar trieste ogen had.»

HUMO U wist toen dat hij nog geen troonopvolger had en dat hij…

DIBA «Iedereen wist dat. Ook dat hij daarom gescheiden was van koningin Soraya, zijn tweede vrouw. Toen ik dan in de zomer van 1959 op vakantie ging naar Teheran heeft mijn oom, die voor de koning werkte, mij voorgesteld aan mijnheer Zahedi. Die was getrouwd met Shahnaz, de dochter van de koning met zijn eerste vrouw. En toen ik daar op bezoek was, verscheen plots de sjah. Hij kwam heel gewoon naast me zitten, en we spraken over mijn studie en het leven in Parijs. Zo ging het, stapje per stapje. We zagen elkaar geregeld bij zijn dochter of hij nam mij mee in zijn auto op uitstap in Teheran. Op een dag vroeg hij me of ik bereid was om zijn vrouw te worden. Ik was zo blij… Uiteraard heb ik ja gezegd. Wij waren monarchisten in onze familie. Het portret van de koning en de koningin hing thuis.»

HUMO Met alle respect, maar was dat eigenlijk geen gearrangeerd huwelijk?

DIBA «Neen, hoor. Het was dan wel geen toevallige ontmoeting op straat of een coup de foudre, maar mensen worden toch vaak aan elkaar voorgesteld? Als dat al gearrangeerd heet.»

HUMO Was u verliefd op hem?

DIBA «Aanvankelijk leek het meer op affectie van een onderdaan voor haar koning, dat geef ik toe. Maar stapje per stapje werd dat de liefde van een vrouw voor een man. Hij was een buitengewone man, vriendelijk, beschaafd en bijzonder intelligent. Ik heb altijd een grote affectie voor hem gevoeld.»

'Khomeini is de duivel. Wat heeft hij gedaan voor de geschiedenis van Iran?' Farah Diba met Peter Verlinden Beeld
'Khomeini is de duivel. Wat heeft hij gedaan voor de geschiedenis van Iran?' Farah Diba met Peter Verlinden

Persona non grata

Bij de Iraanse ambassade in Parijs vertraagt de limousine tot stapsnelheid. Voor we uitstappen, wil ze zeker zijn dat er niemand op wacht staat. Farah Diba weet heel goed dat ze hier persona non grata is. Alleen al haar aanwezigheid is een provocatie voor de huidige Iraanse machthebbers.

DIBA «Hier heb ik de koning voor het eerst ontmoet, in 1959. Later zijn we hier vaker gekomen, ook privé, op onze huwelijksreis bijvoorbeeld. Ik ken alle hoeken van dit gebouw.»

Als een balorig kind zwaait ze ostentatief naar de lege vensters, goed wetend dat de beveiligingscamera’s elke beweging registreren. Haar mooie donkere ogen blinken van dat vleugje kwaadaardigheid. De dag erna, rustig in het salon van haar appartement, omgeven door kunstvoorwerpen, verse orchideeën en heel veel boeken, de dampende kruidenthee op de witmarmeren tafeltjes, geniet Farah Diba nog na van het bliksembezoek.

HUMO Snel na uw huwelijk schenkt u de sjah zijn langverwachte zoon en troonopvolger, kroonprins Reza Pahlavi.

DIBA «De hele wereld keek toen uit naar de geboorte van een zoon. Yves Saint Laurent, die toen nog voor Dior werkte, had mijn bruidsjurk speciaal doorweven met blauwe draden, om ervoor te zorgen dat het eerste kind een jongen zou worden. Toen de sjah me zei dat het een zoon was, ben ik in tranen uitgebarsten. Het werd zo’n groot feest omdat iedereen ernaar uitkeek. De mensen kwamen massaal op straat.»

HUMO Dat was 31 oktober 1960. Een paar jaar later kwamen de eerste protesten op gang. Had u die zien aankomen?

DIBA «Neen. In die tijd reisde ik door het land als een soort ambassadrice van de koning, om rapport uit te brengen over wat er allemaal gebeurde. Ik bezocht nieuwe ziekenhuizen, scholen en wegen, ik vroeg de mensen in achtergestelde regio’s wat ze nodig hadden... Iedereen kwam met me praten, en ze spraken met zoveel liefde over de koning en over mij. Er waren toen misschien wel mensen tegen ons, maar ik heb dat niet aangevoeld. Toen rond 1963-1964 uit religieuze hoek geprotesteerd werd, hoorde ik voor de eerste keer de naam Khomeini – net als vele Iraniërs met mij. Hij en zijn aanhangers waren tegen de hervormingen. Ze organiseerden betogingen samen met de communisten, die ook tegen de monarchie gekant waren. De koning noemde dat ‘het onheilige verbond van rood en zwart’.»

HUMO Heeft de koning, achteraf bekeken, de macht van de religieuzen niet onderschat?

DIBA «Misschien. Weet u, er zijn altijd contacten geweest tussen de koning en de religieuzen, een soort evenwicht tussen de monarchie en de clerus. Maar na de gebeurtenissen van 1963 (de gewelddadige betogingen tegen de sjah, red.) heeft de koning afstand van hen genomen. Dat is toch normaal: hij deed alleen maar wat goed was voor de bevolking.»

HUMO In die woelige jaren ’63-’64 verweet Khomeini jullie ook marionetten van het Westen te zijn.

DIBA «Ja, terwijl intussen al lang het omgekeerde is bewezen. Diegenen die Khomeini aan de macht geholpen hebben, zijn precies de Amerikanen, de Britten, de Fransen. Toen Khomeini in Frankrijk aankwam, kon men hem uiteraard asiel verlenen, maar men had hem ook kunnen beletten om op televisie te komen, om cassettes te maken en te verspreiden…»

HUMO Maar denkt u dat de koning toen juist gereageerd heeft op het protest?

DIBA «Zoals de Fransen zeggen: ‘Avec des ‘si’ on mettrait Paris en bouteille’. Achteraf bekeken weten we het altijd beter. Als we er nu over nadenken, beseffen we dat we niet goed gereageerd hebben, dat we de problemen niet onder controle gekregen hebben. Ongelukkig genoeg denk ik dat alle bewegingen die we nu kennen, begonnen zijn ná Iran. Toen al zei de koning dat als Iran iets zou overkomen, dat ook slecht zou zijn voor de hele regio én de hele wereld. Hij heeft gelijk gekregen.»

Sjah Mohammed Reza Pahlavi met vrouw en zoon Reza voor de Iraanse troon: 'Misschien sprak de koning soms te sterk en te luid over het Westen. Misschien hadden we wat discreter moeten zijn’ Beeld
Sjah Mohammed Reza Pahlavi met vrouw en zoon Reza voor de Iraanse troon: 'Misschien sprak de koning soms te sterk en te luid over het Westen. Misschien hadden we wat discreter moeten zijn’

‘Een duivels feest’

HUMO In 1967 kroont uw man zichzelf tijdens een oogverblindende plechtigheid tot keizer, en u tot keizerin. Was dat nodig?

DIBA «Hij heeft gewacht tot het land wat verder ontwikkeld was en vond dat blijkbaar het goede moment. Ik denk dat hij het belang van de vrouw wilde onderstrepen en daarom ook mij gekroond heeft. Ik had het gevoel dat hij met die kroon op mijn hoofd alle Iraanse vrouwen had gekroond. Maar ik heb daar nooit bij stilgestaan. Misschien dacht hij wel dat ik het verdiende.»

HUMO Stond al die weelde niet in contrast met de armoede van een groot deel van de bevolking?

DIBA «Neen. Want feitelijk bracht de kroning niet zoveel extra uitgaven met zich mee. De genodigden waren vooral Iraans en de kroon is Iraans staatseigendom gebleven. Ook de kleding en alles.»

HUMO De bevolking zag dat misschien anders.

DIBA «Zo hebben wij dat in elk geval niet gevoeld. Niet dat wij van alles op de hoogte waren, maar ik kreeg toch heel veel te horen. Ik reisde door het land, de mensen schreven mij. Trouwens, veel landen in Europa zijn ook erg rijk en toch zie je er daklozen in de straten. Neen, dat wordt allemaal gezegd door wie tégen ons was.»

HUMO En toen moest het echt grote feest nog komen: de drie dagen durende viering van het 2.500 jaar oude Perzische Rijk in 1971.

DIBA «De kritiek daarop kwam ook vooral uit het buitenland. Wij wilden de geschiedenis van Iran tonen aan de hele wereld. Hoe Iran een wereldrijk is geworden. Maar de pers wilde alleen maar kritiek geven.»

HUMO Maar waarom moest dat dan zo’n reusachtig feest worden? Misschien was er inderdaad een zekere jaloezie ten opzichte van een Iran dat in staat was zo’n feest te organiseren, maar de overdaad druiste toch in tegen het voornemen van de koning om zijn volk te ontwikkelen?

DIBA «De opposanten stelden het zo voor maar zij spraken niet over de duizenden nieuwe scholen, de wegen, de hotels. Over de conferentie der religies, waarop de hoofden van álle religies uit de hele wereld uitgenodigd waren om in dialoog te gaan.»

HUMO Khomeini noemde het ‘een duivels feest’.

DIBA «Hij is zelf de duivel. Werkelijk, wat heeft hij gedaan voor de geschiedenis van Iran? Vraag eens aan de islamitische staat hoeveel ze uitgegeven hebben voor zijn graftombe. Als moslims sterven, moet er geen graftombe komen, zij liggen in gewone aarde.»

HUMO In de jaren 70, vooral na dat feest, groeit de kritiek op de sjah. Ik herinner me hoe ook bij ons aan de universiteit zijn imago erg besmeurd was. Zeker door de verhalen over de SAVAK, de geheime dienst, en de politieke gevangenen. Wist u zelf wat de SAVAK deed?

DIBA «Sommige zaken wist ik, op andere zaken had ik zelf kritiek. Zo is het gebeurd dat ik iemand had uitgenodigd om lid te worden van een commissie en dat de SAVAK dat weigerde. Omdat die meneer tegen iets was. En dan ging ik daar tegenin.»

'De sjah met vrouw en kinderen, v.l.n.r.: Farahnaz, Reza, Leila en Ali Reza. De jongste twee zouden zelfmoord plegen’ Beeld
'De sjah met vrouw en kinderen, v.l.n.r.: Farahnaz, Reza, Leila en Ali Reza. De jongste twee zouden zelfmoord plegen’

Autoloze zondagen

We pauzeren even. Het interview is al bijna twee uur aan de gang en Farah Diba wordt moe. Ze trekt zich even terug in de eetkamer en de keuken. We horen haar in het Perzisch praten met haar trouwe huisbediende. Als ze weer op haar interviewstoel plaatsneemt, blijkt dat ze intussen goed heeft nagedacht. De SAVAK, een van de pijnlijkste verhalen uit het leven van haar man, daar moet ze nog iets over kwijt.

DIBA «Ik blijf achter de toenmalige aanpak van de koning staan. U moet weten dat die gevangenen van de SAVAK niet zomaar politieke gevangenen waren. Er waren ook terroristen bij. Mensen die een gewapende strijd voerden. Ze hebben op een bepaald moment zelfs geprobeerd mij te ontvoeren, samen met mijn zoon. Ze hebben geprobeerd mijn schoonzus te vermoorden in Zuid-Frankrijk. Het waren gewapende terroristen.»

HUMO In 1973 belanden we in de oliecrisis. Wij kennen die vooral door de autoloze zondagen toen bij ons in West-Europa.

DIBA «Weet u, de internationale kritiek op Iran en op de sjah is eigenlijk pas echt losgebarsten met de oliekwestie en de nationalisering van de petroleumsector. Iran nam alles in eigen handen: de oliewinning, de raffinage, de export, de verkoop. En toen de OPEC (de organisatie van olie-exporterende landen, red.) de olieprijs omhoogdreef, kwam er een storm van kritiek vanuit het Westen – dat de Iraanse koning daarachter zat. Terwijl het om een beslissing van de hele OPEC ging. De westerse landen verweten mijn man dat hij hun economie wilde vernietigen.»

HUMO Veroorzaakte dat de breuk tussen de sjah en het Westen?

DIBA «Ik denk het wel, ja. Misschien sprak de koning soms te sterk en te luid over het Westen. Misschien hadden we wat discreter moeten zijn. Ik weet nog dat ik aan de eerste minister zei dat we onze pr beter moesten verzorgen, uitleggen wat er écht gebeurde in Iran, om niet voortdurend bekritiseerd te worden. Met al die leugens in de buitenlandse pers...»

HUMO In die periode verneemt de sjah dat hij lijdt aan leukemie, een kanker die in vele gevallen dodelijk is. Hij verzwijgt zijn ziekte voor u en voor de buitenwereld. Tot Franse artsen u in 1977 in vertrouwen nemen.

DIBA «Zij hebben mij discreet geïnformeerd over zijn gezondheidstoestand. Hijzelf wilde daar niet over praten. Ik weet niet waarom. Om mij geen schrik aan te jagen misschien, om ervoor te zorgen dat niemand het te weten kwam? Ik weet het niet.»

HUMO Veranderde zijn ziekte zijn gedrag?

DIBA «Dat kan ik niet zeggen. Het is wel mogelijk dat zijn ziekte hem onder druk zette om bepaalde beslissingen sneller te nemen. Maar omdat hij niet wilde dat ik weet had van zijn ziekte, gaf ik de indruk dat ik het niet wist. Ik sprak er ook met niemand over. Dat zou ik beschouwd hebben als verraad aan de koning.»

HUMO De druk neemt ondertussen toe: in Iran wordt massaal betoogd tegen de sjah, internationaal brokkelt de steun af.

DIBA «Wij spraken heel openlijk met elkaar over al die problemen. Maar er gebeurde zoveel. Al die mensen die mij contacteerden en die ik moed moest inspreken. Terwijl ikzelf geen tijd en geen moed meer over had. Het was hard, heel hard. Toen beslisten we, samen met eerste minister Bakhtiar, dat we beter voor een tijdje konden weggaan, zodat de rust zou weerkeren.»

Op 16 januari 1979 vertrekken sjah Reza Pahlavi en zijn echtgenote Farah Diba met hun vier kinderen, zogezegd voor een rustvakantie, naar het buitenland. Zij zullen nooit meer terugkeren.

DIBA «Toen we uit het paleis vertrokken, was iedereen zo triest, de mensen huilden, ze gooiden zich voor de voeten van de koning. En de koning zei dat hij alleen maar vertrok om te rusten. Maar toen we in het vliegtuig zaten, besefte ik dat we nooit meer zouden terugkeren.»

HUMO En wat dacht hij?

DIBA «Ik weet het niet. Ik kan me niet in zijn plaats stellen. Wat ik wel weet, is dat hij Iran getransformeerd heeft van een achtergesteld tot een modern land, met burgers die de wereld konden rondreizen zonder visa. Diezelfde burgers die ‘dood aan de sjah’ riepen. Wat denkt u dan dat hij dacht?»

Mohammad Reza Pahlavi, de laatste keizer van Iran, sterft amper anderhalf jaar later in Egypte. De Egyptische president Anwar Sadat, een oude bondgenoot, was de enige die hem een veilig onderkomen wilde bieden. Zijn echtgenote en de kinderen zullen hun tijd verdelen tussen de Verenigde Staten en Frankrijk.

'Farah en haar man in Mexico, waar ze een tijdje in ballingschap verbleven’ Beeld
'Farah en haar man in Mexico, waar ze een tijdje in ballingschap verbleven’

Gebroken moeder

Op het einde van de rondrit door Parijs neemt Farah Diba ons mee naar de begraafplaats van Passy. Hier rusten ook haar moeder en haar jongste dochter, onder een niet eens zo pompeus grafmonument, alleen te vinden door bekenden van de familie of Farah Diba zelf. Haar moeder stierf een rustige dood in Parijs, bij haar dochter en bekenden. Haar dochter pleegde zelfmoord. Net als haar jongste zoon, ver weg in de Verenigde Staten. De grote Farah Diba, de heldin voor zovelen, is even weer die gebroken moeder.

DIBA «Al die moeilijkheden, wij allen ver van elkaar, al die verhalen, over ons, haar vader en haar moeder… Dat moet haar diep gegriefd hebben. En dan viel ze ook op foute vrienden, kreeg ze problemen met slaapmiddelen en opwekkende spullen. Zo spijtig. Ze was zo mooi, zo intelligent, ze had zoveel vrienden, een goed hart.»

HUMO Hebt u zich nooit afgevraagd wat voor een leven u gehad zou hebben als u de koning nooit ontmoet had?

DIBA «Ik wilde architecte worden. Maar ik heb geen spijt. Als u ziet wat ik gedaan heb, eerst met de man die ik liefhad en daarna alleen… Ik heb een interessant leven gehad, alsof ik tweehonderd jaar geleefd heb. De kans krijgen om dat allemaal te doen, dat is toch een levensgeluk. Als ik zal gaan, wil ik thuis begraven worden. In Iran. Zelfs al word ik elders begraven, dan nog komt de dag dat men ons zal terugbrengen naar Iran. Daar ben ik absoluut zeker van.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234